આદિત્યમિવ કાલેન યુગાન્તે ભુવિ પાતિતમ્। મહેન્દ્રમિવ દુર્ધર્ષમુપેન્દ્રમિવ દુઃસહમ્
યુગના અંતે કાળથી ધરતી પર પડેલો સૂર્ય જેવો, દુર્જય ઇન્દ્ર જેવો, કે સહન કરવો મુશ્કેલ એવા ઉપેન્દ્ર જેવો—
મહેન્દ્રપુત્રં પતિતં વાલિનં હેમમાલિનમ્। વ્યૂઢોરસ્કં મહાબાહું દીપ્તાસ્યં હરિલોચનમ્
સોનાની માળા ધારણ કરનાર, પહોળા છાતી, મહાબળવાન, તેજસ્વી મુખ અને સિંહ જેવી આંખો ધરાવતો, મહેન્દ્રપુત્ર વાલી ધરતી પર પડ્યો હતો.
લક્ષ્મણાનુચરો રામો દદર્શોપસસર્પ ચ। તં તથા પતિતં વીરં ગતાર્ચિષમિવાનલમ્
લક્ષ્મણ સાથે રામે તેને જોયો અને નજીક ગયો—એ વીર, જેમ અગ્નિની જ્યોત બુઝાઈ જાય તેમ પડેલો હતો.
બહુમાન્ય ચ તં વીરં વીક્ષમાણં શનૈરિવ। ઉપયાતૌ મહાવીર્યૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
મહાપરાક્રમી ભાઈઓ, રામ અને લક્ષ્મણ, એ મહાન વીરને ધીમે ધીમે માનપૂર્વક નિહાળી, તેની પાસે આવ્યા.
તં દૃષ્ટ્વા રાઘવં વાલી લક્ષ્મણં ચ મહાબલમ્। અબ્રવીત્ પરુષં વાક્યં પ્રશ્રિતં ધર્મસંહિતમ્
રાઘવ રામ અને મહાબળવાન લક્ષ્મણને જોઈ, વાલીએ કઠોર પણ વિનમ્ર અને ધર્મયુક્ત વચન કહ્યાં.
સ ભૂમાવલ્પતેજોઽસુર્નિહતો નષ્ટચેતનઃ। અર્થસંહિતયા વાચા ગર્વિતં રણગર્વિતમ્
પડેલા, તેજ ગુમાવેલા, ચેતના ગુમાવેલા અને દૈત્ય જેવો, એણે અર્થસભર, યુદ્ધમાં ગર્વિત અને ગર્વભર્યા વચનો ઉચ્ચાર્યા.
ત્વં નરાધિપતેઃ પુત્રઃ પ્રથિતઃ પ્રિયદર્શનઃ। પરાઙ્મુખવધં કૃત્વા કોઽત્ર પ્રાપ્તસ્ત્વયા ગુણઃ। યદહં યુદ્ધસંરબ્ધસ્ત્વત્કૃતે નિધનં ગતઃ
તમે મનુષ્યરાજના પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ અને સૌમ્ય રૂપ ધરાવો છો, પણ પીઠ ફેરવેલા શત્રુને મારીને તમને કયો સદ્ગુણ મળ્યો? કેમ કે હું તો યુદ્ધમાં ઉગ્ર બનીને, તમારી જ કારણે મૃત્યુ પામ્યો છું.
સાનુક્રોશો મહોત્સાહઃ સમયજ્ઞો દૃઢવ્રતઃ। ઇત્યેતત્ સર્વભૂતાનિ કથયન્તિ યશો ભુવિ
દયાળુ, મહાન ઉત્સાહ ધરાવનાર, વચનનિષ્ઠ અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞાવાન — એવા તમારા યશની વાત જગતમાં બધા જીવ કરે છે.
દમઃ શમઃ ક્ષમા ધર્મો ધૃતિઃ સત્યં પરાક્રમઃ। પાર્થિવાનાં ગુણા રાજન્ દણ્ડશ્ચાપ્યપકારિષુ
આપણે રાજાઓના ગુણો છે: આત્મસંયમ, શાંતિ, ક્ષમા, ધર્મ, ધીરજ, સત્ય અને પરાક્રમ, અને દુષ્ટોને દંડ આપવો પણ.
તાન્ ગુણાન્ સમ્પ્રધાર્યાહમગ્ર્યં ચાભિજનં તવ। તારયા પ્રતિષિદ્ધઃ સન્ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ
તમારા એ ગુણો અને ઉન્નત વંશને વિચારીને, તારા દ્વારા રોકાવા છતાં પણ હું સુગ્રીવને મળવા આવ્યો હતો.
ન મામન્યેન સંરબ્ધં પ્રમત્તં વેદ્ધુમર્હસિ। ઇતિ મે બુદ્ધિરુત્પન્ના બભૂવાદર્શને તવ
જ્યારે હું ઉગ્ર અને અચેતન હતો, ત્યારે બીજાના હાથથી મને મારવું યોગ્ય નહોતું — એવું વિચાર મારા મનમાં આવ્યું, જ્યારે હું તમને જોઈ શક્યો નહોતો.
સ ત્વાં વિનિહતાત્માનં ધર્મધ્વજમધાર્મિકમ્। જાને પાપસમાચારં તૃણૈઃ કૂપમિવાવૃતમ્
હવે હું જાણું છું કે તમારો અંતઃકરણ મરી ગયો છે; તમે ધર્મના ધ્વજ જેવો દેખાવ કરો છો, પણ અંદરથી અધર્મી અને પાપી વર્તન ધરાવો છો — ઘાસથી ઢંકાયેલા કૂવામાં જેમ.
સતાં વેષધરં પાપં પ્રચ્છન્નમિવ પાવકમ્। નાહં ત્વામભિજાનામિ ધર્મચ્છદ્માભિસંવૃતમ્
તમે સજ્જનનું રૂપ ધારણ કરીને પણ અંદરથી પાપી છો, છુપાયેલા અગ્નિ જેવા; ધર્મના ઢાંકણાંથી છુપાયેલા એવા તમને હું ઓળખી શકતો નથી.
વિષયે વા પુરે વા તે યદા પાપં કરોમ્યહમ્। ન ચ ત્વામવજાનેઽહં કસ્માત્ તં હંસ્યકિલ્બિષમ્
તમારા રાજ્યમાં કે શહેરમાં, જ્યારે પણ હું કોઈ પાપ કરું, ત્યારે પણ હું તમને અવગણતો નથી; તો પછી, નિર્દોષ હોવા છતાં તમે મને કેમ મારી નાખ્યો?
ફલમૂલાશનં નિત્યં વાનરં વનગોચરમ્। મામિહાપ્રતિયુધ્યન્તમન્યેન ચ સમાગતમ્
હું તો વનમાં રહેતો વાનર છું, હંમેશાં ફળ-મૂળ ખાઉં છું, અહીં તમારી સામે લડતો પણ નહોતો, પણ બીજાની સાથે યુદ્ધમાં હતો.
ત્વં નરાધિપતેઃ પુત્રઃ પ્રતીતઃ પ્રિયદર્શનઃ। લિઙ્ગમપ્યસ્તિ તે રાજન્ દૃશ્યતે ધર્મસંહિતમ્
તમે મનુષ્યરાજના પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ અને સૌમ્ય રૂપ ધરાવો છો, રાજા, અને તમારા પર ધર્મના લક્ષણો સ્પષ્ટ દેખાય છે.
કઃ ક્ષત્રિયકુલે જાતઃ શ્રુતવાન્ નષ્ટસંશયઃ। ધર્મલિઙ્ગપ્રતિચ્છન્નઃ ક્રૂરં કર્મ સમાચરેત્
કયો ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલો, જ્ઞાનવાન અને નિઃશંક પુરુષ ધર્મના લક્ષણો છુપાવીને ક્રૂર કાર્ય કરે?
ત્વં રાઘવકુલે જાતો ધર્મવાનિતિ વિશ્રુતઃ। અભવ્યો ભવ્યરૂપેણ કિમર્થં પરિધાવસે
તમે રાઘવ વંશમાં જન્મેલા અને ધર્મમાં પ્રસિદ્ધ છો; તો પછી, શુભ દેખાવ ધરાવતાં પણ અશોભન કાર્ય કેમ કરો છો?
સામ દાનં ક્ષમા ધર્મઃ સત્યં ધૃતિપરાક્રમૌ। પાર્થિવાનાં ગુણા રાજન્ દણ્ડશ્ચાપ્યપકારિષુ
સાંતિ, દાન, ક્ષમા, ધર્મ, સત્ય, ધીરજ અને પરાક્રમ — રાજાઓના ગુણો છે, રાજા, અને દુષ્ટોને દંડ આપવો પણ.
વયં વનચરા રામ મૃગા મૂલફલાશિનઃ। એષા પ્રકૃતિરસ્માકં પુરુષસ્ત્વં નરેશ્વર
હું રામ, અમે તો વનમાં રહેતા, મૃગ અને ફળ-મૂળ ખાવા વાળા છીએ; આ જ અમારી પ્રકૃતિ છે, અને તમે તો મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છો, રાજા.
ભૂમિર્હિરણ્યં રૂપં ચ વિગ્રહે કારણાનિ ચ। તત્ર કસ્તે વને લોભો મદીયેષુ ફલેષુ વા
ભૂમિ, સોનુ, સ્ત્રીઓ અને ઝઘડાની કારણો — આ બધું લોભનું કારણ બને છે; તો મારા વનમાંના ફળોમાં તમને કયો લોભ હોઈ શકે?
નયશ્ચ વિનયશ્ચોભૌ નિગ્રહાનુગ્રહાવપિ। રાજવૃત્તિરસંકીર્ણા ન નૃપાઃ કામવૃત્તયઃ
નય અને વિનય, દંડ અને કૃપા — આ બધું રાજધર્મ છે; રાજા ક્યારેય ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તતા નથી.
ત્વં તુ કામપ્રધાનશ્ચ કોપનશ્ચાનવસ્થિતઃ। રાજવૃત્તેષુ સંકીર્ણઃ શરાસનપરાયણઃ
પણ તમે તો કામના વશ, ક્રોધી અને અસ્થિર છો; રાજધર્મમાં પણ મિશ્રતા છે અને ધનુષ્ય-બાણમાં જ મન લગાવો છો.
ન તેઽસ્ત્યપચિતિર્ધર્મે નાર્થે બુદ્ધિરવસ્થિતા। ઇન્દ્રિયૈઃ કામવૃત્તઃ સન્ કૃષ્યસે મનુજેશ્વર
ન તો તમને ધર્મમાં માન છે, ન તો અર્થમાં મન સ્થિર છે; ઇન્દ્રિય અને કામના વશ થઈને, મનુષ્યરાજ, તમે દોરી રહ્યા છો.
હત્વા બાણેન કાકુત્સ્થ મામિહાનપરાધિનમ્। કિં વક્ષ્યસિ સતાં મધ્યે કર્મ કૃત્વા જુગુપ્સિતમ્
હે કાકુત્સ્થ, હું નિર્દોષ છું, છતાં તમે અહીં મને તીરમાં મારી નાખ્યો, તો પછી ભલા લોકો વચ્ચે, આવું લાજવું કામ કરીને, તમે શું કહેશો?
રાજહા બ્રહ્મહા ગોઘ્નશ્ચોરઃ પ્રાણિવધે રતઃ। નાસ્તિકઃ પરિવેત્તા ચ સર્વે નિરયગામિનઃ
રાજા વધ કરનાર, બ્રાહ્મણ હત્યારો, ગાય મારનાર, ચોર, જીવ મારવામાં રસ ધરાવનાર, ધર્મને ન માનનાર અને પરસ્ત્રીગામી — આ બધા નરકમાં જાય છે.
સૂચકશ્ચ કદર્યશ્ચ મિત્રઘ્નો ગુરુતલ્પગઃ। લોકં પાપાત્મનામેતે ગચ્છન્તે નાત્ર સંશયઃ
પરની વાત ફેલાવનાર, કંજુષ, મિત્રનો દગાખોર અને ગુરુની પત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર — આવા પાપી લોકો અવશ્ય દુર્ગતિ પામે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
અધાર્યં ચર્મ મે સદ્ભી રોમાણ્યસ્થિ ચ વર્જિતમ્। અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ ત્વદ્વિધૈર્ધર્મચારિભિઃ
મારા ચામડા, વાળ અને હાડકાં સારા લોકો ક્યારેય સ્વીકારતા નથી; અને મારા માંસને પણ તમારા જેવા ધર્મનિષ્ઠ લોકો ખાતા નથી.
પઞ્ચ પઞ્ચનખા ભક્ષ્યા બ્રહ્મક્ષત્રેણ રાઘવ। શલ્યકઃ શ્વાવિધો ગોધા શશઃ કૂર્મશ્ચ પઞ્ચમઃ
હે રાઘવ, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય માટે પાંચ પ્રકારના પાંચ નખવાળા પ્રાણીઓ ભોજનરૂપે માન્ય છે: શલ્ય, શ્વાવિધ, ગોધ, શશક અને પાંચમો કાચબો.
ચર્મ ચાસ્થિ ચ મે રામ ન સ્પૃશન્તિ મનીષિણઃ। અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ સોઽહં પઞ્ચનખો હતઃ
હે રામ, વિવેકી લોકો મારા ચામડા કે હાડકાંને સ્પર્શતા નથી અને મારા માંસને પણ ખાતા નથી; છતાં હું પાંચ નખવાળામાંનો એક હોવા છતાં મારી નાખાયો છું.