એષ મુષ્ટિર્મહાન્ બદ્ધો ગાઢઃ સુનિયતાઙ્ગુલિઃ। મયા વેગવિમુક્તસ્તે પ્રાણાનાદાય યાસ્યતિ
આ મારો મોટો મુક્કો, મજબૂત રીતે બંધાયો છે અને બરાબર આંગળીઓ ગોઠવાઈ છે. હવે હું એ જોરથી છોડું તો એ તારી જાન લઈ જશે.
એવમુક્તસ્તુ સુગ્રીવઃ ક્રુદ્ધો વાલિનમબ્રવીત્। તવ ચૈષ હરન્ પ્રાણાન્ મુષ્ટિઃ પતતુ મૂર્ધનિ
આવું સાંભળી સુગ્રીવ ગુસ્સે થઈ વાલી ને બોલ્યો: 'હવે આ મુક્કો, તારી જાન લઈ, તારા માથા પર પડે!'
તાડિતસ્તેન તં ક્રુદ્ધઃ સમભિક્રમ્ય વેગતઃ। અભવચ્છોણિતોદ્ગારી સાપીડ ઇવ પર્વતઃ
પછી ગુસ્સે ભરાયેલા વાલીએ ઝડપથી આગળ વધી ને માર્યો, તો એના શરીર માંથી લોહી ની ધારા વહી, જાણે કોઈ પહાડને ઘાયલ કરાયો હોય.
સુગ્રીવેણ તુ નિઃશઙ્કં સાલમુત્પાટ્ય તેજસા। ગાત્રેષ્વભિહતો વાલી વજ્રેણેવ મહાગિરિઃ
પછી સુગ્રીવે કોઈ ડર વિના પોતાની તાકાતથી એક સાળનું ઝાડ ઉખાડી ને વાલી ના શરીર પર માર્યું, જેમ કોઈ મોટો પહાડ વીજળીથી વાગે.
સ તુ વૃક્ષેણ નિર્ભગ્નઃ સાલતાડનવિહ્વલઃ। ગુરુભારભરાક્રાન્તા નૌઃ સસાર્થેવ સાગરે
એ ઝાડના ઘા થી વાલી તૂટી પડ્યો, સાળના મારથી ગભરાઈ ગયો અને ભારે વજનથી દબાઈ ગયો, જાણે દરિયામાં માલ ભરેલી નાવ ડોલે.
તૌ ભીમબલવિક્રાન્તૌ સુપર્ણસમવેગિતૌ। પ્રવૃદ્ધૌ ઘોરવપુષૌ ચન્દ્રસૂર્યાવિવામ્બરે
બન્ને ભયાનક બળ અને પરાક્રમ ધરાવતા, સુપર્ણ જેવી ઝડપથી, વિકરાળ રૂપ ધારણ કરી, આકાશમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવાં લાગતા.
પરસ્પરમમિત્રઘ્નૌ છિદ્રાન્વેષણતત્પરૌ। તતોઽવર્ધત વાલી તુ બલવીર્યસમન્વિતઃ
બન્ને એકબીજાને નાશ કરવા તત્પર, એકબીજાની કમજોરી શોધતા, એ પછી વાલી પોતાની તાકાત અને શક્તિથી વધુ જોરદાર બન્યો.
સૂર્યપુત્રો મહાવીર્યઃ સુગ્રીવઃ પરિહીયત। વાલિના ભગ્નદર્પસ્તુ સુગ્રીવો મન્દવિક્રમઃ
મહાપ્રભાવી અને સૂર્યપુત્ર સુગ્રીવ, વાલી દ્વારા દબાઈ ગયો; તેનો અભિમાન તૂટી ગયો અને શક્તિ પણ ઓછી પડી ગઈ.
વાલિનં પ્રતિ સામર્ષો દર્શયામાસ રાઘવમ્। વૃક્ષૈઃ સશાખૈઃ શિખરૈર્વજ્રકોટિનિભૈર્નખૈઃ
વાલી સામે સુગ્રીવે પોતાનો રોષ રાઘવને બતાવ્યો, ઝાડો, ડાળીઓ, પર્વત શિખરો અને વીજળી જેવી તીક્ષ્ણ નખોથી.
મુષ્ટિભિર્જાનુભિઃ પદ્ભિર્બાહુભિશ્ચ પુનઃ પુનઃ। તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ઘોરં વૃત્રવાસવયોરિવ
મુક્કા, ઘૂંટણ, પગ અને હાથ વડે વારંવાર બન્ને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું, જાણે વૃત્ર અને ઇન્દ્ર વચ્ચે યુદ્ધ થાય.
તૌ શોણિતાક્તૌ યુધ્યેતાં વાનરૌ વનચારિણૌ। મેઘાવિવ મહાશબ્દૈસ્તર્જમાનૌ પરસ્પરમ્
બન્ને વાનર, જંગલમાં રહેતા, લોહીથી લથપથ થઈ લડતા, એકબીજાને જોરથી ગર્જના કરતા, જાણે મેઘો ગર્જે.
હીયમાનમથાપશ્યત્ સુગ્રીવં વાનરેશ્વરમ્। પ્રેક્ષમાણં દિશશ્ચૈવ રાઘવઃ સ મુહુર્મુહુઃ
પછી રાઘવે જોયું કે વાનર રાજા સુગ્રીવ નબળો પડી રહ્યો છે અને વારંવાર ચારે દિશા તરફ જોઈ રહ્યો છે.
તતો રામો મહાતેજા આર્તં દૃષ્ટ્વા હરીશ્વરમ્। સ શરં વીક્ષતે વીરો વાલિનો વધકાંક્ષયા
પછી મહાપ્રભાવી રામે, વાનર રાજાને દુઃખમાં જોઈ, વાલી ના વિનાશ ની ઈચ્છા થી પોતાના બાણ તરફ જોયું.
તતો ધનુષિ સંધાય શરમાશીવિષોપમમ્। પૂરયામાસ તચ્ચાપં કાલચક્રમિવાન્તકઃ
પછી તેણે પોતાના ધનુષ પર ઝેરી સાપ જેવો બાણ ચડાવ્યો અને ધનુષને આખું ખેંચ્યું, જાણે કાળ સમયનું ચક્ર ખેંચે.
તસ્ય જ્યાતલઘોષેણ ત્રસ્તાઃ પત્રરથેશ્વરાઃ। પ્રદુદ્રુવુર્મૃગાશ્ચૈવ યુગાન્ત ઇવ મોહિતાઃ
એ ધનુષની તાંતણે જે અવાજ થયો, એથી પક્ષીઓના રાજા અને હરણો ડરીને ભાગી ગયા, જાણે યુગના અંતે બધું ગભરાઈ જાય.
મુક્તસ્તુ વજ્રનિર્ઘોષઃ પ્રદીપ્તાશનિસંનિભઃ। રાઘવેણ મહાબાણો વાલિવક્ષસિ પાતિતઃ
રાઘવે છોડેલો એ મહાન બાણ વીજળી જેવી તેજસ્વી અને ગર્જના કરતો, વાલી ના છાતીમાં જઇ વાગ્યો.
તતસ્તેન મહાતેજા વીર્યયુક્તઃ કપીશ્વરઃ। વેગેનાભિહતો વાલી નિપપાત મહીતલે
પછી એ મહાન બાણના જોરદાર ઘા થી વાનર રાજા વાલી, જે મહાન તેજ ધરાવતો હતો, જમીન પર પડી ગયો.
ઇન્દ્રધ્વજ ઇવોદ્ધૂતઃ પૌર્ણમાસ્યાં મહીતલે। આશ્વયુક્સમયે માસિ ગતશ્રીકો વિચેતનઃ। બાષ્પસંરુદ્ધકણ્ઠસ્તુ વાલી ચાર્તસ્વરઃ શનૈઃ
પૌર્ણિમાની રાત્રે જેમ ઇન્દ્રનો ધ્વજ ધરતી પર પડી જાય, તેમ આશ્વયુજ માસના સમયે વાલી પોતાની કાંતિ ગુમાવી, શૂન્ય થઈ ગયો. એના ગળામાં આંસુ અટકી ગયા અને દુઃખભર્યા અવાજે ધીમે ધીમે બોલ્યો.
નરોત્તમઃ કાલયુગાન્તકોપમં શરોત્તમં કાઞ્ચનરૂપ્યભૂષિતમ્। સસર્જ દીપ્તં તમમિત્રમર્દનં સધૂમમગ્નિં મુખતો યથા હરઃ
મહાન મનુષ્યે, જેમ કે કાળના અંતે વિનાશ લાવનાર હોય તેમ, સોનાં અને ચાંદીથી શોભિત, તેજસ્વી અને દુશ્મનનો નાશ કરનાર શ્રેષ્ઠ બાણ છોડ્યો, જે ધૂમ્ર અને અગ્નિ સાથે મહાદેવના મુખમાંથી નીકળે તેમ લાગતો હતો.
અથોક્ષિતઃ શોણિતતોયવિસ્રવૈઃ સુપુષ્પિતાશોક ઇવાનિલોદ્ધતઃ। વિચેતનો વાસવસૂનુરાહવે પ્રભ્રંશિતેન્દ્રધ્વજવત્ ક્ષિતિં ગતઃ
પછી, લોહીની ધારાઓથી ભીંજાયેલો, પવનથી હલાવાતા ફૂલેલા અશોક વૃક્ષ જેવો, વાસવપુત્ર વાલી, જ્ઞાન ગુમાવી, યુદ્ધમાં પડેલા ઇન્દ્રધ્વજ જેવો ધરતી પર ઢળી પડ્યો.
thumb|સપ્તદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે સપ્તદશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો સત્તરમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તતઃ શરેણાભિહતો રામેણ રણકર્કશઃ। પપાત સહસા વાલી નિકૃત્ત ઇવ પાદપઃ
પછી યુદ્ધમાં ભયંકર વાલી, રામના બાણથી ઘાયલ થઈ, અચાનક કાપી નાખેલા વૃક્ષ જેવો પડી ગયો.
સ ભૂમૌ ન્યસ્તસર્વાઙ્ગસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણઃ। અપતદ્ દેવરાજસ્ય મુક્તરશ્મિરિવ ધ્વજઃ
સોનાની તેજસ્વી આભૂષણોથી શોભિત, તેના બધા અંગો ધરતી પર પથરાયેલા, તે દેવરાજના પ્રકાશથી યુક્ત ધ્વજ જેવો પડ્યો.
અસ્મિન્ નિપતિતે ભૂમૌ હર્યૃક્ષાણાં ગણેશ્વરે। નષ્ટચન્દ્રમિવ વ્યોમ ન વ્યરાજત મેદિની
જ્યારે વાનર અને રીક્ષાઓના સ્વામી એ ધરતી પર પડ્યા, ત્યારે જગત ચાંદ્રવિહિન આકાશ જેવું નિર્વિકાર લાગી રહ્યું હતું.
ભૂમૌ નિપતિતસ્યાપિ તસ્ય દેહં મહાત્મનઃ। ન શ્રીર્જહાતિ ન પ્રાણા ન તેજો ન પરાક્રમઃ
ધરતી પર પડ્યા છતાં, એ મહાન આત્માના શરીરે તેની કાંતિ, પ્રાણ, તેજ કે પરાક્રમ ગુમાવ્યો નહોતો.
શક્રદત્તા વરા માલા કાઞ્ચની રત્નભૂષિતા। દધાર હરિમુખ્યસ્ય પ્રાણાંસ્તેજઃ શ્રિયં ચ સા
ઇન્દ્રે આપેલી મોતી અને સોનાથી શોભિત સુવર્ણમાળા એ વાનરમુખ્યના પ્રાણ, તેજ અને કાંતિને જાળવી રાખતી હતી.
સ તયા માલયા વીરો હૈમયા હરિયૂથપઃ। સંધ્યાનુગતપર્યન્તઃ પયોધર ઇવાભવત્
એ સુવર્ણમાળાથી શોભાયમાન, વાનરયુથપતિ વીર, સાંજના પ્રકાશથી ઘેરાયેલા મેઘ જેવો દેખાતો હતો.
તસ્ય માલા ચ દેહશ્ચ મર્મઘાતી ચ યઃ શરઃ। ત્રિધેવ રચિતા લક્ષ્મીઃ પતિતસ્યાપિ શોભતે
એની માળા, શરીર અને જીવના મર્મમાં વાગેલો બાણ—આ ત્રણેયે, પડ્યા છતાં, તેની કાંતિ વધારતી હતી.
તદસ્ત્રં તસ્ય વીરસ્ય સ્વર્ગમાર્ગપ્રભાવનમ્। રામબાણાસનક્ષિપ્તમાવહત્ પરમાં ગતિમ્
રામના ધનુષ્યમાંથી છોડાયેલું એ અસ્ત્ર, જે વીરને સ્વર્ગમાર્ગે લઈ જાય છે, એણે વાલીને સર્વોચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચાડ્યો.
તં તથા પતિતં સંખ્યે ગતાર્ચિષમિવાનલમ્। યયાતિમિવ પુણ્યાન્તે દેવલોકાદિહ ચ્યુતમ્
યુદ્ધમાં એ રીતે પડેલો, જેમ અગ્નિની જ્યોત બુઝાઈ જાય, કે પુણ્યના અંતે યયાતિ સ્વર્ગમાંથી નીચે પડે તેમ—