તદા હિ તારા હિતમેવ વાક્યં તં વાલિનં પથ્યમિદં બભાષે। ન રોચતે તદ્ વચનં હિ તસ્ય કાલાભિપન્નસ્ય વિનાશકાલે
ત્યારે તારા એના પતિ વાલી સાથે હંમેશા હિતની વાત જ બોલી; પણ વિનાશના સમયે, કાળના પ્રભાવથી, એ વાત વાલીને પસંદ પડી નહીં.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે સોળમો સર્ગ સાંભળો. શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો સોળમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
તામેવં બ્રુવતીં તારાં તારાધિપનિભાનનામ્। વાલી નિર્ભર્ત્સયામાસ વચનં ચેદમબ્રવીત્
ચાંદની જેવી તેજસ્વી ચહેરાવાળી તારા જ્યારે આવું બોલી રહી હતી, ત્યારે વાલી એ તારા ને ઠપકો આપ્યો અને કહ્યું:
ગર્જતોઽસ્ય સુસંરબ્ધં ભ્રાતુઃ શત્રોર્વિશેષતઃ। મર્ષયિષ્યામિ કેનાપિ કારણેન વરાનને
સુંદર ચહેરાવાળી, મારા દુશ્મન ભાઈના ગુસ્સાવાળા ગર્જનાને હું શા માટે કોઈ કારણસર સહન કરું?
અધર્ષિતાનાં શૂરાણાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્। ધર્ષણામર્ષણં ભીરુ મરણાદતિરિચ્યતે
ડરપોક, યુદ્ધમાં અડગ અને અપરાજિત વીર પુરુષો માટે અપમાન સહન કરવું એ મૃત્યુ કરતાં વધુ દુઃખદાયી છે.
સોઢું ન ચ સમર્થોઽહં યુદ્ધકામસ્ય સંયુગે। સુગ્રીવસ્ય ચ સંરમ્ભં હીનગ્રીવસ્ય ગર્જિતમ્
મારે યુદ્ધમાં લડવા ઇચ્છુક સુગ્રીવનો પડકાર કે એ કમજોરીથી ભરેલા સુગ્રીવની ગર્જના સહન થતી નથી.
ન ચ કાર્યો વિષાદસ્તે રાઘવં પ્રતિ મત્કૃતે। ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ કથં પાપં કરિષ્યતિ
મારા કારણે તારે રાઘવ વિશે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી; રાઘવ ધર્મને જાણે છે અને ઉપકાર માનતો છે—એ કદી પણ ખોટું કામ કરશે નહીં.
નિવર્તસ્વ સહ સ્ત્રીભિઃ કથં ભૂયોઽનુગચ્છસિ। સૌહૃદં દર્શિતં તાવન્મયિ ભક્તિસ્ત્વયા કૃતા
તારે સ્ત્રીઓ સાથે પાછી વળી જ; હવે આગળ શા માટે મારી પાછળ આવે છે? તું મારી પ્રીતિ અને મિત્રતા તો બતાવી જ દીધી છે.
પ્રતિયોત્સ્યામ્યહં ગત્વા સુગ્રીવં જહિ સમ્ભ્રમમ્। દર્પં ચાસ્ય વિનેષ્યામિ ન ચ પ્રાણૈર્વિયોક્ષ્યતે
હું જઈને સુગ્રીવનો સામનો કરીશ; તું ચિંતા છોડ. હું એનો અહંકાર તોડી નાખીશ, પણ એના પ્રાણ નહિ જાય.
અહં હ્યાજિસ્થિતસ્યાસ્ય કરિષ્યામિ યદીપ્સિતમ્। વૃક્ષૈર્મુષ્ટિપ્રહારૈશ્ચ પીડિતઃ પ્રતિયાસ્યતિ
યુદ્ધ માટે તૈયાર થયેલા સુગ્રીવને જે જોઈએ એ હું કરીશ; વૃક્ષો અને મુઠીના ઘા ખાઈને એ પાછો ફરશે.
ન મે ગર્વિતમાયસ્તં સહિષ્યતિ દુરાત્મવાન્। કૃતં તારે સહાયત્વં દર્શિતં સૌહૃદં મયિ
એ દુષ્ટ અને અહંકારથી ભરેલો સુગ્રીવ મારું સામર્થ્ય સહન કરી શકશે નહીં; તારા, તું મિત્ર તરીકે તારો ફરજ નિભાવ્યો અને તારી લાગણી બતાવી.
શાપિતાસિ મમ પ્રાણૈર્નિવર્તસ્વ જનેન ચ। અલં જિત્વા નિવર્તિષ્યે તમહં ભ્રાતરં રણે
મારા પ્રાણ અને પ્રજાજનોને સાક્ષી રાખી હું તને મનાઈ કરું છું; હવે પૂરતું થયું—હું એ ભાઈને યુદ્ધમાં હરાવીને પાછો આવીશ.
તં તુ તારા પરિષ્વજ્ય વાલિનં પ્રિયવાદિની। ચકાર રુદતી મન્દં દક્ષિણા સા પ્રદક્ષિણમ્
પછી મીઠા શબ્દો બોલતી તારા વાલીને ભેટી, ધીમે ધીમે રડતી, એના ચારે બાજુથી ફરે છે.
તતઃ સ્વસ્ત્યયનં કૃત્વા મન્ત્રવિદ્ વિજયૈષિણી। અન્તઃપુરં સહ સ્ત્રીભિઃ પ્રવિષ્ટા શોકમોહિતા
પછી વિજયની કામના રાખીને અને શુભ કાર્ય કરીને વિદ્વાન તારા સ્ત્રીઓ સાથે અંતઃપુરમાં પ્રવેશી, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
પ્રવિષ્ટાયાં તુ તારાયાં સહ સ્ત્રીભિઃ સ્વમાલયમ્। નગર્યા નિર્યયૌ ક્રુદ્ધો મહાસર્પ ઇવ શ્વસન્
તારા સ્ત્રીઓ સાથે પોતાના મહેલમાં ગઈ ત્યારે વાલી ભારે ગુસ્સાથી, મહા સાપ જેવો ફુફાટતો, શહેરમાંથી બહાર આવ્યો.
સ નિઃશ્વસ્ય મહારોષો વાલી પરમવેગવાન્। સર્વતશ્ચારયન્ દૃષ્ટિં શત્રુદર્શનકાંક્ષયા
મોટા ગુસ્સાથી ભરેલો વાલી ઊંડો શ્વાસ લઈ, સર્વત્ર નજર ફેરવી રહ્યો હતો, દુશ્મનને જોવા આતુર હતો.
સ દદર્શ તતઃ શ્રીમાન્ સુગ્રીવં હેમપિઙ્ગલમ્। સુસંવીતમવષ્ટબ્ધં દીપ્યમાનમિવાનલમ્
પછી તેજસ્વી વાલીએ સુવર્ણવર્ણના, સુંદર રીતે શોભતા અને કમરકસતા સુગ્રીવને જોયો, જે અગ્નિ જેવી તેજમાં ઝળહળી રહ્યો હતો.
સ વાલી ગાઢસંવીતો મુષ્ટિમુદ્યમ્ય વીર્યવાન્। સુગ્રીવમેવાભિમુખો યયૌ યોદ્ધું કૃતક્ષણઃ
વાલી કમરકસીને, બલથી ભરપૂર થઈ, મુઠી ઉંચકી, તરત જ યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને સીધો સુગ્રીવ તરફ આગળ વધ્યો.
શ્લિષ્ટં મુષ્ટિં સમુદ્યમ્ય સંરબ્ધતરમાગતઃ। સુગ્રીવોઽપિ સમુદ્દિશ્ય વાલિનં હેમમાલિનમ્
મજબૂત રીતે મુઠી બાંધી, વધુ ગુસ્સાથી આગળ વધતો સુગ્રીવ પણ સુવર્ણમાળાધારી વાલી સામે લડવા તત્પર થઈને આવ્યો.
તં વાલી ક્રોધતામ્રાક્ષઃ સુગ્રીવં રણકોવિદમ્। આપતન્તં મહાવેગમિદં વચનમબ્રવીત્
કૃધ્ધતાથી આંખો લાલ થયેલા વાલીએ યુદ્ધમાં નિપુણ સુગ્રીવને, જે ઝડપથી સામે આવી રહ્યો હતો, આ શબ્દો કહ્યા:
એષ મુષ્ટિર્મહાન્ બદ્ધો ગાઢઃ સુનિયતાઙ્ગુલિઃ। મયા વેગવિમુક્તસ્તે પ્રાણાનાદાય યાસ્યતિ
આ મારો મોટો મુક્કો, મજબૂત રીતે બંધાયો છે અને બરાબર આંગળીઓ ગોઠવાઈ છે. હવે હું એ જોરથી છોડું તો એ તારી જાન લઈ જશે.
એવમુક્તસ્તુ સુગ્રીવઃ ક્રુદ્ધો વાલિનમબ્રવીત્। તવ ચૈષ હરન્ પ્રાણાન્ મુષ્ટિઃ પતતુ મૂર્ધનિ
આવું સાંભળી સુગ્રીવ ગુસ્સે થઈ વાલી ને બોલ્યો: 'હવે આ મુક્કો, તારી જાન લઈ, તારા માથા પર પડે!'
તાડિતસ્તેન તં ક્રુદ્ધઃ સમભિક્રમ્ય વેગતઃ। અભવચ્છોણિતોદ્ગારી સાપીડ ઇવ પર્વતઃ
પછી ગુસ્સે ભરાયેલા વાલીએ ઝડપથી આગળ વધી ને માર્યો, તો એના શરીર માંથી લોહી ની ધારા વહી, જાણે કોઈ પહાડને ઘાયલ કરાયો હોય.
સુગ્રીવેણ તુ નિઃશઙ્કં સાલમુત્પાટ્ય તેજસા। ગાત્રેષ્વભિહતો વાલી વજ્રેણેવ મહાગિરિઃ
પછી સુગ્રીવે કોઈ ડર વિના પોતાની તાકાતથી એક સાળનું ઝાડ ઉખાડી ને વાલી ના શરીર પર માર્યું, જેમ કોઈ મોટો પહાડ વીજળીથી વાગે.
સ તુ વૃક્ષેણ નિર્ભગ્નઃ સાલતાડનવિહ્વલઃ। ગુરુભારભરાક્રાન્તા નૌઃ સસાર્થેવ સાગરે
એ ઝાડના ઘા થી વાલી તૂટી પડ્યો, સાળના મારથી ગભરાઈ ગયો અને ભારે વજનથી દબાઈ ગયો, જાણે દરિયામાં માલ ભરેલી નાવ ડોલે.
તૌ ભીમબલવિક્રાન્તૌ સુપર્ણસમવેગિતૌ। પ્રવૃદ્ધૌ ઘોરવપુષૌ ચન્દ્રસૂર્યાવિવામ્બરે
બન્ને ભયાનક બળ અને પરાક્રમ ધરાવતા, સુપર્ણ જેવી ઝડપથી, વિકરાળ રૂપ ધારણ કરી, આકાશમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવાં લાગતા.
પરસ્પરમમિત્રઘ્નૌ છિદ્રાન્વેષણતત્પરૌ। તતોઽવર્ધત વાલી તુ બલવીર્યસમન્વિતઃ
બન્ને એકબીજાને નાશ કરવા તત્પર, એકબીજાની કમજોરી શોધતા, એ પછી વાલી પોતાની તાકાત અને શક્તિથી વધુ જોરદાર બન્યો.
સૂર્યપુત્રો મહાવીર્યઃ સુગ્રીવઃ પરિહીયત। વાલિના ભગ્નદર્પસ્તુ સુગ્રીવો મન્દવિક્રમઃ
મહાપ્રભાવી અને સૂર્યપુત્ર સુગ્રીવ, વાલી દ્વારા દબાઈ ગયો; તેનો અભિમાન તૂટી ગયો અને શક્તિ પણ ઓછી પડી ગઈ.
વાલિનં પ્રતિ સામર્ષો દર્શયામાસ રાઘવમ્। વૃક્ષૈઃ સશાખૈઃ શિખરૈર્વજ્રકોટિનિભૈર્નખૈઃ
વાલી સામે સુગ્રીવે પોતાનો રોષ રાઘવને બતાવ્યો, ઝાડો, ડાળીઓ, પર્વત શિખરો અને વીજળી જેવી તીક્ષ્ણ નખોથી.
મુષ્ટિભિર્જાનુભિઃ પદ્ભિર્બાહુભિશ્ચ પુનઃ પુનઃ। તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ઘોરં વૃત્રવાસવયોરિવ
મુક્કા, ઘૂંટણ, પગ અને હાથ વડે વારંવાર બન્ને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું, જાણે વૃત્ર અને ઇન્દ્ર વચ્ચે યુદ્ધ થાય.