સ હત્વા રાક્ષસાન્ સર્વાન્ યજ્ઞઘ્નાન્ રઘુનન્દનઃ । ઋષિભિઃ પૂજિતસ્તત્ર યથેન્દ્રો વિજયે પુરા ॥૧-૩૦-
રઘુનંદન રામે બધા યજ્ઞવિઘ્ન કરનારા રાક્ષસોને મારી નાખ્યા. પછી ત્યાં ઋષિઓએ એમનું એ જ રીતે સન્માન કર્યું, જેમ વિજય પછી ઇન્દ્રનું સન્માન થાય છે.
અથ યજ્ઞે સમાપ્તે તુ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ । નિરીતિકા દિશો દૃષ્ટ્વા કાકુત્સ્થમિદમબ્રવીત્ ॥૧-૩૦-
જ્યારે યજ્ઞ પૂર્ણ થયો, ત્યારે મહામુની વિશ્વામિત્રએ, દિશાઓ દુષ્ટોથી ખાલી જોઈ, કકુત્સ્થને આ રીતે કહ્યું:
કૃતાર્થોઽસ્મિ મહાબાહો કૃતં ગુરુવચસ્ત્વયા । સિદ્ધાશ્રમમિદં સત્યં કૃતં વીર મહાયશઃ । સ હિ રામં પ્રશસ્યૈવં તાભ્યાં સંધ્યામુપાગમત્ ॥૧-૩૦-
મહાબાહુ, હવે મારું કામ પૂરું થયું; તું ગુરુના વચનનું પાલન કર્યું. મહાયશસ્વી વીર, તું આ સિદ્ધાશ્રમને સાચે પવિત્ર કર્યું છે. આમ રામની પ્રશંસા કરીને, એ બંને ભાઈઓ સાથે સંધ્યા કરવાં ગયા.
thumb|એકત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે એકત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડનો એકત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
અથ તાં રજનીં તત્ર કૃતાર્થૌ રામલક્ષણૌ । ઊષતુર્મુદિતૌ વીરૌ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ॥૧-૩૧-
પછી રામ અને લક્ષ્મણ, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને, એ રાત્રિ ત્યાં આનંદ અને હર્ષભેર વિતાવી.
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં કૃતપૌર્વાહ્ણિકક્રિયૌ । વિશ્વામિત્રમૃષીંશ્ચાન્યાન્સહિતાવભિજગ્મતુઃ ॥૧-૩૧-
સવાર થતાં, સવારે જરૂરી ક્રિયાઓ કરીને, બંને ભાઈઓ વિશ્વામિત્ર અને અન્ય ઋષિઓ પાસે ગયા.
અભિવાદ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ । ઊચતુર્પરમોદારં વાક્યં મધુરભાષિણૌ ॥૧-૩૧-
મહાન ઋષિ, જે અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હતો, એને વંદન કરીને, બંને ભાઈઓએ મીઠા અને ઉદાર વચન કહ્યાં.
ઇમૌ સ્મ મુનિશાર્દૂલ કિઙ્કરૌ સમુપાગતૌ । આજ્ઞાપય મુનિશ્રેષ્ઠ શાસનં કરવાવ કિમ્ ॥૧-૩૧-
મુનિશ્રેષ્ઠ, અમે બંને તમારી સેવા માટે હાજર છીએ. મહામુની, અમને આજ્ઞા આપો—શું કરવું તે કહો.
એવમુક્તે તયોર્વાક્યે સર્વ એવ મહર્ષયઃ । વિશ્વામિત્રં પુરસ્કૃત્ય રામં વચનમબ્રુવન્ ॥૧-૩૧-
બંનેએ આવું કહ્યા પછી, બધા મહર્ષિઓએ, વિશ્વામિત્રને આગળ રાખીને, રામને સંબોધીને કહ્યું.
મૈથિલસ્ય નરશ્રેષ્ઠ જનકસ્ય ભવિષ્યતિ । યજ્ઞઃ પરમધર્મિષ્ઠસ્તત્ર યાસ્યામહે વયમ્ ॥૧-૩૧-
માણસોમાં શ્રેષ્ઠ, મિથિલાના રાજા જનક એક મહાધાર્મિક યજ્ઞ કરશે. આપણે ત્યાં જશું.
ત્વં ચૈવ નરશાર્દૂલ સહાસ્માભિર્ગમિષ્યસિ । અદ્ભુતં ચ ધનૂરત્નં તત્ર ત્વં દ્રષ્ટુમર્હસિ ॥૧-૩૧-
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું પણ અમારું સાથ આપજે; ત્યાં તું એ અદ્ભુત અને અમૂલ્ય ધનુષ્યને જોઈ શકીશ.
તદ્ધિ પૂર્વં નરશ્રેષ્ઠ દત્તં સદસિ દૈવતૈઃ । અપ્રમેયબલં ઘોરં મખે પરમભાસ્વરમ્ ॥૧-૩૧-
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, એ ધનુષ્ય તો પહેલાં દેવતાઓએ સભામાં આપેલું હતું—એ અપરિમિત શક્તિ ધરાવતું, ભયાનક અને યજ્ઞમાં તેજથી ઝગમગતું હતું.
નાસ્ય દેવા ન ગન્ધર્વા નાસુરા ન ચ રાક્ષસાઃ । કર્તુમારોપણં શક્તા ન કથઞ્ચન માનુષાઃ ॥૧-૩૧-
એ ધનુષ્યને દેવો, ગંધર્વો, અસુરો કે રાક્ષસો, અને કોઈ પણ માનવ એ ધનુષ્ય ચડાવી શક્યા નથી.
ધનુષસ્તસ્ય વીર્યં હિ જિજ્ઞાસન્તો મહીક્ષિતઃ । ન શેકુરારોપયિતું રાજપુત્રા મહાબલાઃ ॥૧-૩૧-
એ ધનુષ્યની શક્તિ અજમાવા અનેક બલવાન રાજકુમારો આવ્યા, પણ એ ધનુષ્ય ચડાવી શક્યા નહીં.
તદ્ધનુર્નરશાર્દૂલ મૈથિલસ્ય મહાત્મનઃ । તત્ર દ્રક્ષ્યસિ કાકુત્સ્થ યજ્ઞં ચ પરમાદ્ભુતમ્ ॥૧-૩૧-
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, એ ધનુષ્ય મહાત્મા મૈથિલ રાજાના પાસે છે; ત્યાં, હે કાકુત્સ્થ, તું એ ધનુષ્ય અને અદ્ભુત યજ્ઞ બંને જોઈ શકીશ.
તદ્ધિ યજ્ઞફલં તેન મૈથિલેનોત્તમં ધનુઃ । યાચિતં નરશાર્દૂલ સુનાભં સર્વદૈવતૈઃ ॥૧-૩૧-
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, એ શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય મૈથિલ રાજાએ યજ્ઞના ફળ રૂપે માંગેલું હતું, જેને સર્વે દેવતાઓએ હંમેશાં વખાણ્યું છે.
આયાગભૂતં નૃપતેસ્તસ્ય વેશ્મનિ રાઘવ । અર્ચિતં વિવિધૈર્ગન્ધૈર્ધૂપૈશ્ચાગુરુગન્ધિભિઃ ॥૧-૩૧-૧૩ એવમુક્ત્વા મુનિવરઃ પ્રસ્થાનમકરોત્ તદા । સર્ષિસઙ્ઘઃ સકાકુત્સ્થ આમન્ત્ર્ય વનદેતાઃ ॥૧-૩૧-
હે રાઘવ, એ ધનુષ્ય રાજાના મહેલમાં પૂજનીય વસ્તુ તરીકે રાખવામાં આવ્યું છે, અને વિવિધ સુગંધો તથા અગરુના ધૂપથી તેની પૂજા થાય છે.
સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સિદ્ધઃ સિદ્ધાશ્રમાદહમ્ । ઉત્તરે જાહ્નવીતીરે હિમવન્તં શિલોચ્ચયમ્ ॥૧-૩૧-
આ રીતે કહીને મહર્ષિએ ઋષિગણ અને કાકુત્સ્થ સાથે વનવાસીઓને વિદાય આપી, પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થયા.
ઇત્યુક્ત્વા મુનિશાર્દૂલઃ કૌશિકઃ સ તપોધનઃ । ઉત્તરાં દિશમુદ્દિશ્ય પ્રસ્થાતુમુપચક્રમે ॥૧-૩૧-
'તમને શુભકામનાઓ; હવે હું સિદ્ધાશ્રમથી ઉત્તર તરફ જાહ્નવીના કાંઠે, હિમાલયના પર્વતો તરફ જઈશ.' એમ કહીને કૌશિક મુનિ, જે તપસ્વીમાં શ્રેષ્ઠ હતા, ઉત્તર દિશા તરફ પ્રસ્થાન કરવા લાગ્યા.
તં વ્રજન્તં મુનિવરમન્વગાદનુસારિણામ્ । શકટીશતમાત્રં તુ પ્રયાણે બ્રહ્મવાદિનામ્ ॥૧-૩૧-
મહર્ષિ જ્યારે આગળ વધ્યા, ત્યારે તેમના અનુયાયીઓમાંના અનેક બ્રાહ્મણો, લગભગ સો ગાડીઓ જેટલી લાંબી પાંખી, તેમની સાથે ચાલ્યા.
મૃગપક્ષિગણાશ્ચૈવ સિદ્ધાશ્રમનિવાસિનઃ । અનુજગ્મુર્મહાત્માનં વિશ્વામિત્રં તપોધનમ્ ॥૧-૩૧-
સિદ્ધાશ્રમના જે મૃગ અને પક્ષીઓ હતા, તેઓ પણ મહાત્મા, તપસ્વી વિશ્વામિત્રને અનુસરીને ચાલ્યા.
નિવર્તયામાસ તતઃ સ ઋષિ સન્ઘઃ સ પક્ષિણઃ । તે ગત્વા દૂરમ્ અધ્વાનમ્ લમ્બમાને દિવાકરે ॥૧-૩૧-
પછી ઋષિગણ અને પક્ષીઓએ, લાંબો માર્ગ કાપ્યા પછી, જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થવા લાગ્યો, ત્યારે પાછા વળી ગયા.
તેઽસ્તં ગતે દિનકરે સ્નાત્વા હુતહુતાશનાઃ । વિશ્વામિત્રં પુરસ્કૃત્ય નિષેદુરમિતૌજસઃ ॥૧-૩૧-
જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થયો, ત્યારે સૌએ સ્નાન કર્યું અને અગ્નિહોત્ર કર્યું; પછી વિશ્વામિત્રને આગળ રાખીને, એ અમિત તેજવાળા ઋષિઓ બેઠા.
રામોઽપિ સહસૌમિત્રિર્મુનીંસ્તાનભિપૂજ્ય ચ । અગ્રતો નિષસાદાથ વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ ॥૧-૩૧-
રામ પણ સૌમિત્ર સાથે, ઋષિઓને યોગ્ય રીતે વંદન કરીને, વિદ્વાન વિશ્વામિત્રજીની સામે બેઠા.
અથ રામો મહાતેજા વિશ્વામિત્રં તપોધનમ્ । પપ્રચ્છ મુનિશાર્દૂલં કૌતૂહલસમન્વિતમ્ ॥૧-૩૧-
પછી મહાતેજસ્વી રામે, તપસ્વી, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિશ્વામિત્રજીને ઉત્સુકતાથી પ્રશ્ન કર્યો.
ભગવન્ કો ન્વયં દેશઃ સમૃદ્ધવનશોભિતઃ । શ્રોતુમિચ્છામિ ભદ્રં તે વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ ॥૧-૩૧-
'ભગવાન, આ કયો પ્રદેશ છે, જે સુંદર વનોથી શોભાયમાન છે? હું સાંભળવા ઈચ્છું છું—કૃપા કરીને સાચું કહો.'
ચોદિતો રામવાક્યેન કથયામાસ સુવ્રતઃ । તસ્ય દેશસ્ય નિખિલમૃષિમધ્યે મહાતપાઃ ॥૧-૩૧-
રામના શબ્દોથી પ્રેરાય, સદ્ગુણવંત મહર્ષિએ ઋષિગણની વચ્ચે એ પ્રદેશ વિશે બધું વર્ણન કરવાનું આરંભ્યું.
thumb|દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
રામના વચનો સાંભળીને, તે ધર્મનિષ્ઠ ઋષિએ ઋષિમંડળની વચ્ચે એ પ્રદેશ વિશે સર્વે વાતો કહેવાનું આરંભ્યું.
બ્રહ્મયોનિર્મહાનાસીત્ કુશો નામ મહાતપાઃ । અક્લિષ્ટવ્રતધર્મજ્ઞઃ સજ્જનપ્રતિપૂજકઃ ॥૧-૩૨-
બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલા મહાન તપસ્વી કુશ નામના ઋષિ હતા. તેઓ કઠોર વ્રત પાળતા, ધર્મને જાણતા અને સારા લોકોમાં બહુ માન પામતા હતા.
સ મહાત્મા કુલીનાયાં યુક્તાયાં સુમહાબલાન્ । વૈદર્ભ્યાં જનયામાસ ચતુરઃ સદૃશાન્ સુતાન્ ॥૧-૩૨-
આ મહાન આત્માએ, જે અસાધારણ બળ ધરાવતા હતા, વિદર્ભ દેશની એક ઉન્નત અને ગુણવંતી સ્ત્રી સાથે ચાર યોગ્ય પુત્રોનું જન્મ આપ્યું.