પૂર્વમાપતિતઃ ક્રોધાત્ સ ત્વામાહ્વયતે યુધિ। નિષ્પત્ય ચ નિરસ્તસ્તે હન્યમાનો દિશો ગતઃ
પહેલાં, ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા તે તને યુદ્ધ માટે બોલાવતો હતો. પણ જ્યારે તું બહાર ગયો અને તેને હરાવ્યો, ત્યારે તે માર ખાતા-ખાતા દિશાઓમાં ભાગી ગયો.
ત્વયા તસ્ય નિરસ્તસ્ય પીડિતસ્ય વિશેષતઃ। ઇહૈત્ય પુનરાહ્વાનં શઙ્કાં જનયતીવ મે
તું તેને હરાવ્યો અને ખાસ કરીને દુઃખ આપ્યું, હવે એ પાછો આવીને ફરીથી તને લલકારે છે, એ વાત મને શંકા પેદા કરે છે.
દર્પશ્ચ વ્યવસાયશ્ચ યાદૃશસ્તસ્ય નર્દતઃ। નિનાદસ્ય ચ સંરમ્ભો નૈતદલ્પં હિ કારણમ્
તેના ગર્વ અને દૃઢ નિશ્ચય, અને જે રીતે તે ગર્જે છે, એ અવાજમાં જે ઉગ્રતા છે, એ બધું સામાન્ય કારણ વગર નથી.
નાસહાયમહં મન્યે સુગ્રીવં તમિહાગતમ્। અવષ્ટબ્ધસહાયશ્ચ યમાશ્રિત્યૈષ ગર્જતિ
મને લાગતું નથી કે સુગ્રીવ અહીં એકલો આવ્યો છે. કોઈ મજબૂત સાથી પર આધાર રાખીને જ તે આવી ગર્જના કરી રહ્યો છે.
પ્રકૃત્યા નિપુણશ્ચૈવ બુદ્ધિમાંશ્ચૈવ વાનરઃ। નાપરીક્ષિતવીર્યેણ સુગ્રીવઃ સખ્યમેષ્યતિ
મુલથી જ વાનર કુશળ અને બુદ્ધિશાળી છે; સુગ્રીવે ક્યારેય એના બળ અજમાવ્યા વિના મિત્રતા કરવી નથી.
અઙ્ગદસ્તુ કુમારોઽયં વનાન્તમુપનિર્ગતઃ। પ્રવૃત્તિસ્તેન કથિતા ચારૈરાસીન્નિવેદિતા
આ યુવાન અંગદ વનમાં અંદર સુધી ગયો હતો; તેણે જે જાણકારી મેળવી, એ ગુપ્તચરો દ્વારા પહોંચાડવામાં આવી હતી.
અયોધ્યાધિપતેઃ પુત્રૌ શૂરૌ સમરદુર્જયૌ। ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે જાતૌ પ્રથિતૌ રામલક્ષ્મણૌ
અયોધ્યાના રાજાના બે પુત્રો, રામ અને લક્ષ્મણ, ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા, યુદ્ધમાં અપરાજિત અને પ્રસિદ્ધ છે.
સુગ્રીવપ્રિયકામાર્થં પ્રાપ્તૌ તત્ર દુરાસદૌ। સ તે ભ્રાતુર્હિ વિખ્યાતઃ સહાયો રણકર્મણિ
સુગ્રીવની મનગમતી ઈચ્છા પૂરી કરવા માટે એ અપ્રાપ્ય એવા ત્યાં આવ્યા છે; એ યુદ્ધના કાર્યમાં તારા ભાઈનો પ્રસિદ્ધ સહયોગી છે.
રામઃ પરબલામર્દી યુગાન્તાગ્નિરિવોત્થિતઃ। નિવાસવૃક્ષઃ સાધૂનામાપન્નાનાં પરા ગતિઃ
રામ દુશ્મનના દમનકર્તા છે, જેમ યુગના અંતે અગ્નિ પ્રગટે છે તેમ; સારા લોકો માટે એ આશ્રયરૂપ વૃક્ષ છે અને દુઃખીજનો માટે શ્રેષ્ઠ આશ્રય છે.
આર્તાનાં સંશ્રયશ્ચૈવ યશસશ્ચૈકભાજનમ્। જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નો નિદેશે નિરતઃ પિતુઃ
એ દુઃખીજનો માટે આશ્રય છે અને યશનો એકમાત્ર પાત્ર છે; જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી સંપન્ન છે અને પિતાની આજ્ઞા પાળવામાં તત્પર છે.
ધાતૂનામિવ શૈલેન્દ્રો ગુણાનામાકરો મહાન્। તત્ ક્ષમો ન વિરોધસ્તે સહ તેન મહાત્મના
જેવી રીતે પર્વતો ધાતુઓનો આધાર છે, તેવી રીતે એ ગુણોના મહાન ભંડાર છે; તેથી એ મહાન આત્મા સાથે તારો વિગ્રહ યોગ્ય નથી.
દુર્જયેનાપ્રમેયેણ રામેણ રણકર્મસુ। શૂર વક્ષ્યામિ તે કિંચિન્ન ચેચ્છામ્યભ્યસૂયિતુમ્
રામ, જે યુદ્ધમાં અપરાજિત અને અપરિમિત છે, એ સાથે, હે વીર, હું તને કંઈક કહું છું, પણ તને દુઃખાવવાનો મારો ઇરાદો નથી.
શ્રૂયતાં ક્રિયતાં ચૈવ તવ વક્ષ્યામિ યદ્ધિતમ્। યૌવરાજ્યેન સુગ્રીવં તૂર્ણં સાધ્વભિષેચય
સાંભળ અને તે પ્રમાણે કર; હું તારા હિતની વાત કહું છું: તું સુગ્રીવને તરત અને યોગ્ય રીતે યુવરાજ બનાવ.
વિગ્રહં મા કૃથા વીર ભ્રાત્રા રાજન્ યવીયસા। અહં હિ તે ક્ષમં મન્યે તેન રામેણ સૌહૃદમ્
હે વીર, તું તારા નાના ભાઈ સાથે ઝઘડો ન કર; હું માનું છું કે રામ સાથે મિત્રતા કરવી તારા માટે યોગ્ય છે.
સુગ્રીવેણ ચ સમ્પ્રીતિં વૈરમુત્સૃજ્ય દૂરતઃ। લાલનીયો હિ તે ભ્રાતા યવીયાનેષ વાનરઃ
સુગ્રીવ સાથે શાંતિ સ્થાપી, શત્રુતા દૂર ફેંકી દે; તારો નાના ભાઈ, આ વાનર, તારે લાડથી રાખવો જોઈએ.
તત્ર વા સન્નિહસ્થો વા સર્વથા બન્ધુરેવ તે। નહિ તેન સમં બન્ધું ભુવિ પશ્યામિ કંચન
એ અહીં હોય કે નજીક હોય, દરેક રીતે એ તારો જ સંબંધિ છે; કારણ કે હું ધરતી પર તારા સમાન બીજો કોઈ સંબંધિ નથી જોતો.
દાનમાનાદિસત્કારૈઃ કુરુષ્વ પ્રત્યનન્તરમ્। વૈરમેતત્ સમુત્સૃજ્ય તવ પાર્શ્વે સ તિષ્ઠતુ
દાન, માન અને યોગ્ય આદરથી તું તરત એને તારો સહયોગી બનાવ; આ શત્રુતા છોડી દે અને એ તારા બાજુ રહે.
સુગ્રીવો વિપુલગ્રીવો મહાબન્ધુર્મતસ્તવ। ભ્રાતૃસૌહૃદમાલમ્બ્ય નાન્યા ગતિરિહાસ્તિ તે
વિશાળ ગળાવાળો અને મહાન હૃદયવાળો સુગ્રીવ, મારા મતે, તારો મુખ્ય સહયોગી છે; ભાઈપણાની લાગણી પર આધાર રાખી, તારે અહીં બીજો કોઈ માર્ગ નથી.
યદિ તે મત્પ્રિયં કાર્યં યદિ ચાવૈષિ માં હિતામ્। યાચ્યમાનઃ પ્રિયત્વેન સાધુ વાક્યં કુરુષ્વ મે
જો તું મારી પ્રિય વાત માનવી હોય અને મને હિતેચ્છુ સમજતો હોય, તો પ્રેમથી વિનંતી કરું છું, મારી વાત માનજે.
પ્રસીદ પથ્યં શૃણુ જલ્પિતં હિ મે ન રોષમેવાનુવિધાતુમર્હસિ। ક્ષમો હિ તે કોશલરાજસૂનુના ન વિગ્રહઃ શક્રસમાનતેજસા
કૃપા કરીને મારી હિતની વાત સાંભળ; માત્ર રોષને અનુસરવું યોગ્ય નથી. હે કોશલરાજના પુત્ર, તું સમર્થ છે અને જેનું તેજ ઇન્દ્ર સમાન છે, એ સાથે વિગ્રહ કરવો યોગ્ય નથી.
તદા હિ તારા હિતમેવ વાક્યં તં વાલિનં પથ્યમિદં બભાષે। ન રોચતે તદ્ વચનં હિ તસ્ય કાલાભિપન્નસ્ય વિનાશકાલે
ત્યારે તારા એના પતિ વાલી સાથે હંમેશા હિતની વાત જ બોલી; પણ વિનાશના સમયે, કાળના પ્રભાવથી, એ વાત વાલીને પસંદ પડી નહીં.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે સોળમો સર્ગ સાંભળો. શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો સોળમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
તામેવં બ્રુવતીં તારાં તારાધિપનિભાનનામ્। વાલી નિર્ભર્ત્સયામાસ વચનં ચેદમબ્રવીત્
ચાંદની જેવી તેજસ્વી ચહેરાવાળી તારા જ્યારે આવું બોલી રહી હતી, ત્યારે વાલી એ તારા ને ઠપકો આપ્યો અને કહ્યું:
ગર્જતોઽસ્ય સુસંરબ્ધં ભ્રાતુઃ શત્રોર્વિશેષતઃ। મર્ષયિષ્યામિ કેનાપિ કારણેન વરાનને
સુંદર ચહેરાવાળી, મારા દુશ્મન ભાઈના ગુસ્સાવાળા ગર્જનાને હું શા માટે કોઈ કારણસર સહન કરું?
અધર્ષિતાનાં શૂરાણાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્। ધર્ષણામર્ષણં ભીરુ મરણાદતિરિચ્યતે
ડરપોક, યુદ્ધમાં અડગ અને અપરાજિત વીર પુરુષો માટે અપમાન સહન કરવું એ મૃત્યુ કરતાં વધુ દુઃખદાયી છે.
સોઢું ન ચ સમર્થોઽહં યુદ્ધકામસ્ય સંયુગે। સુગ્રીવસ્ય ચ સંરમ્ભં હીનગ્રીવસ્ય ગર્જિતમ્
મારે યુદ્ધમાં લડવા ઇચ્છુક સુગ્રીવનો પડકાર કે એ કમજોરીથી ભરેલા સુગ્રીવની ગર્જના સહન થતી નથી.
ન ચ કાર્યો વિષાદસ્તે રાઘવં પ્રતિ મત્કૃતે। ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ કથં પાપં કરિષ્યતિ
મારા કારણે તારે રાઘવ વિશે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી; રાઘવ ધર્મને જાણે છે અને ઉપકાર માનતો છે—એ કદી પણ ખોટું કામ કરશે નહીં.
નિવર્તસ્વ સહ સ્ત્રીભિઃ કથં ભૂયોઽનુગચ્છસિ। સૌહૃદં દર્શિતં તાવન્મયિ ભક્તિસ્ત્વયા કૃતા
તારે સ્ત્રીઓ સાથે પાછી વળી જ; હવે આગળ શા માટે મારી પાછળ આવે છે? તું મારી પ્રીતિ અને મિત્રતા તો બતાવી જ દીધી છે.
પ્રતિયોત્સ્યામ્યહં ગત્વા સુગ્રીવં જહિ સમ્ભ્રમમ્। દર્પં ચાસ્ય વિનેષ્યામિ ન ચ પ્રાણૈર્વિયોક્ષ્યતે
હું જઈને સુગ્રીવનો સામનો કરીશ; તું ચિંતા છોડ. હું એનો અહંકાર તોડી નાખીશ, પણ એના પ્રાણ નહિ જાય.
અહં હ્યાજિસ્થિતસ્યાસ્ય કરિષ્યામિ યદીપ્સિતમ્। વૃક્ષૈર્મુષ્ટિપ્રહારૈશ્ચ પીડિતઃ પ્રતિયાસ્યતિ
યુદ્ધ માટે તૈયાર થયેલા સુગ્રીવને જે જોઈએ એ હું કરીશ; વૃક્ષો અને મુઠીના ઘા ખાઈને એ પાછો ફરશે.