ત્રેતાગ્નયોઽપિ દીપ્યન્તે ધૂમો હ્યેષ પ્રદૃશ્યતે। વેષ્ટયન્નિવ વૃક્ષાગ્રાન્ કપોતાઙ્ગારુણો ઘનઃ
અહીં ત્રેતાયુગના યજ્ઞાગ્નિ પણ પ્રજ્વલિત છે; ધુમાડો ઘન છે, કબૂતરના રંગ જેવો લાલ છે અને વૃક્ષોની ટોચને ઢાંકી લે છે.
એતે વૃક્ષાઃ પ્રકાશન્તે ધૂમસંસક્તમસ્તકાઃ। મેઘજાલપ્રતિચ્છન્ના વૈડૂર્યગિરયો યથા
આ વૃક્ષો ધુમાડાથી ઢંકાયેલા છે, જાણે વજ્રમણિ જેવા પર્વતો મેઘોથી છવાઈ ગયા હોય.
કુરુ પ્રણામં ધર્માત્મંસ્તેષામુદ્દિશ્ય રાઘવ। લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા પ્રયતઃ સંહતાઞ્જલિઃ
હે રાઘવ, તું અને તારો ભાઈ લક્ષ્મણ, મન એકાગ્ર કરીને, બંને હાથે જોડીને, એ ઋષિઓને વંદન કરો.
પ્રણમન્તિ હિ યે તેષામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્। ન તેષામશુભં કિંચિચ્છરીરે રામ વિદ્યતે
હે રામ, જે લોકો શુદ્ધ આત્માવાળા આ ઋષિઓને વંદન કરે છે, તેમના શરીરે ક્યારેય કોઈ દુઃખ કે અશુભ થતું નથી.
તતો રામઃ સહ ભ્રાત્રા લક્ષ્મણેન કૃતાઞ્જલિઃ। સમુદ્દિશ્ય મહાત્માનસ્તાનૃષીનભ્યવાદયત્
પછી રામે પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે, બંને હાથે જોડીને, એ મહાન ઋષિઓને વંદન કર્યું.
અભિવાદ્ય ચ ધર્માત્મા રામો ભ્રાતા ચ લક્ષ્મણઃ। સુગ્રીવો વાનરાશ્ચૈવ જમ્મુઃ સંહૃષ્ટમાનસાઃ
વંદન કર્યા પછી, ધર્મનિષ્ઠ રામ, તેમના ભાઈ લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને વાનરોએ આનંદભેર આગળ યાત્રા કરી.
તે ગત્વા દૂરમધ્વાનં તસ્માત્ સપ્તજનાશ્રમાત્। દદૃશુસ્તાં દુરાધર્ષાં કિષ્કિન્ધાં વાલિપાલિતામ્
સાતજના આશ્રમથી દૂર સુધી જઈ, તેમણે વાલી શાસિત દુર્જય કિષ્કિંધાને જોયી.
તતસ્તુ રામાનુજરામવાનરાઃ પ્રગૃહ્ય શસ્ત્રાણ્યુદિતોગ્રતેજસઃ। પુરીં સુરેશાત્મજવીર્યપાલિતાં વધાય શત્રોઃ પુનરાગતાસ્ત્વિહ
પછી રામ, તેમના ભાઈ અને વાનરો, શસ્ત્રો હાથમાં લઈને, તેજથી ઉજ્જવળ બની, દેવપુત્રની શક્તિથી રક્ષિત એ નગરમાં શત્રુના વિનાશ માટે પાછા આવ્યા.
thumb|ચતુર્દશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ચતુર્દશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ચૌદમો અધ્યાય હવે સાંભળો.
સર્વે તે ત્વરિતં ગત્વા કિષ્કિન્ધાં વાલિનઃ પુરીમ્। વૃક્ષૈરાત્માનમાવૃત્ય વ્યતિષ્ઠન્ ગહને વને
બધા જલદી વાલીનું કિષ્કિંધા નગર પહોંચ્યા અને વૃક્ષોની આડમાં છુપાઈ ઘન જંગલમાં ઊભા રહ્યા.
વિસાર્ય સર્વતો દૃષ્ટિં કાનને કાનનપ્રિયઃ। સુગ્રીવો વિપુલગ્રીવઃ ક્રોધમાહારયદ્ ભૃશમ્
કાનનપ્રેમી અને પહોળા ગળાવાળા સુગ્રીવે આખા જંગલમાં નજર ફેરવી અને ખૂબ ગુસ્સે થયો.
તતસ્તુ નિનદં ઘોરં કૃત્વા યુદ્ધાય ચાહ્વયત્। પરિવારૈઃ પરિવૃતો નાદૈર્ભિન્દન્નિવામ્બરમ્
પછી તેણે ભયાનક ગર્જના કરી યુદ્ધ માટે લલકાર્યો, પોતાના સાથીઓથી ઘેરાઈને એવો અવાજ કર્યો કે આકાશ ફાટી ગયું હોય એમ લાગ્યું.
ગર્જન્નિવ મહામેઘો વાયુવેગપુરઃસરઃ। અથ બાલાર્કસદૃશો દૃપ્તસિંહગતિસ્તતઃ
પવનની ઝડપથી આગળ વધતો મોટો મેઘ જેમ ગર્જે છે તેમ તે ગર્જ્યો અને પછી ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને સિંહ જેવી ગતિથી આગળ વધ્યો.
દૃષ્ટ્વા રામં ક્રિયાદક્ષં સુગ્રીવો વાક્યમબ્રવીત્। હરિવાગુરયા વ્યાપ્તાં તપ્તકાઞ્ચનતોરણામ્
સુગ્રીવે રામને, જે કાર્યમાં નિપુણ છે, કહ્યું: 'અમે કિષ્કિંધા પહોંચી ગયા છીએ, જ્યાં સોનાની વેધી છે અને વાનરોએ આખું નગર ઘેરી લીધું છે.'
પ્રાપ્તાઃ સ્મ ધ્વજયન્ત્રાઢ્યાં કિષ્કિન્ધાં વાલિનઃ પુરીમ્। પ્રતિજ્ઞા યા કૃતા વીર ત્વયા વાલિવધે પુરા
'અમે વાલીનું ધ્વજ અને યંત્રોથી ભરેલું કિષ્કિંધા નગર પહોંચી ગયા છીએ. હે વિર, વાલીનો વધ કરવાનો જે વચન આપ્યું હતું, એ હવે પૂરું કરો.'
સફલાં કુરુ તાં ક્ષિપ્રં લતાં કાલ ઇવાગતઃ। એવમુક્તસ્તુ ધર્માત્મા સુગ્રીવેણ સ રાઘવઃ
'તે વચન ઝડપથી પૂરું કરો, જેમ સમય પોતે આવી પહોંચે છે.' સુગ્રીવે આમ કહ્યું ત્યારે ધર્મનિષ્ઠ રાઘવએ જવાબ આપ્યો.
તમેવોવાચ વચનં સુગ્રીવં શત્રુસૂદનઃ। કૃતાભિજ્ઞાનચિહ્નસ્ત્વમનયા ગજસાહ્વયા
શત્રુઓનો સંહાર કરનાર રામે સુગ્રીવને કહ્યું: 'લક્ષ્મણે તારી ઓળખ માટે જે ગજસાહ્વય માળા તારા ગળામાં પ્હેરાવી છે—'
લક્ષ્મણેન સમુત્પાટ્ય એષા કણ્ઠે કૃતા તવ। શોભસેઽપ્યધિકં વીર લતયા કણ્ઠસક્તયા
'—આ માળા લક્ષ્મણે તારા ગળામાં પહેરાવી છે, હે વિર, તું આ માળાથી વધુ જ તેજસ્વી દેખાય છે.'
વિપરીત ઇવાકાશે સૂર્યો નક્ષત્રમાલયા। અદ્ય વાલિસમુત્થં તે ભયં વૈરં ચ વાનર
'જેમ આકાશમાં તારાઓની માળાથી સૂર્ય અલગ જ દેખાય છે, તેમ આજે વાલીથી ઉદ્ભવેલ તારો ડર અને વૈર—'
એકેનાહં પ્રમોક્ષ્યામિ બાણમોક્ષેણ સંયુગે। મમ દર્શય સુગ્રીવ વૈરિણં ભ્રાતૃરૂપિણમ્
'હું એક જ બાણથી યુદ્ધમાં નિશાન લગાવીશ; સુગ્રીવ, તું મને એ દુશ્મન બતાવ જે તારો ભાઈ બનીને આવ્યો છે.'
વાલી વિનિહતો યાવદ્વને પાંસુષુ ચેષ્ટતે। યદિ દૃષ્ટિપથં પ્રાપ્તો જીવન્ સ વિનિવર્તતે
'જ્યારે સુધી વાલી મારી બાણથી ઘાયલ થઈ જંગલની ધૂળીમાં લથડે છે, જો તે મારી નજરે આવે અને જીવતો પાછો ફરે—'
તતો દોષેણ માગચ્છેત્ સદ્યો ગર્હેચ્ચ માં ભવાન્। પ્રત્યક્ષં સપ્ત તે સાલા મયા બાણેન દારિતાઃ
'તો તું તરત જ મારી ભૂલ શોધીશ અને મને દોષ આપશો; પણ તારા સામે મેં એક જ બાણથી સાત સાળ વૃક્ષો ભેદી બતાવ્યા છે.'
ધર્મલોભપરીતેન ન ચ વક્ષ્યે કથંચન। સફલાં ચ કરિષ્યામિ પ્રતિજ્ઞાં જહિ સંભ્રમમ્
'હું ધર્મની ઈચ્છાથી ક્યારેય ખોટું બોલીશ નહીં; હું મારું વચન જરૂર પૂરું કરીશ—તારે હવે શંકા રાખવાની જરૂર નથી.'
પ્રસૂતં કલમક્ષેત્રં વર્ષેણેવ શતક્રતુઃ। તદાહ્વાનનિમિત્તં ચ વાલિનો હેમમાલિનઃ
'જેમ ઈન્દ્ર વરસાદથી ખેતરમાં પાક પકવાડે છે, તેમ વાલી, જે સોનાની માળા ધારણ કરે છે, એના આહ્વાન માટે—'
સુગ્રીવ કુરુ તં શબ્દં નિષ્પતેદ્ યેન વાનરઃ। જિતકાશી જયશ્લાઘી ત્વયા ચાધર્ષિતઃ પુરાત્
'સુગ્રીવ, એ અવાજ કરજે જેથી વાનર વાલી બહાર આવે, જે પોતાને વિજયી માને છે અને તારા હાથે અગાઉ ઉશ્કેરાયો છે.'
નિષ્પતિષ્યત્યસઙ્ગેન વાલી સ પ્રિયસંયુગઃ। રિપૂણાં ધર્ષિતં શ્રુત્વા મર્ષયન્તિ ન સંયુગે
'વાલી, જેને યુદ્ધમાં આનંદ છે, વિલંબ કર્યા વિના બહાર આવશે; દુશ્મનોએ તેને ઉશ્કેર્યો છે એમ સાંભળીને તે યુદ્ધમાં સહન નહીં કરે.'
જાનન્તસ્તુ સ્વકં વીર્યં સ્ત્રીસમક્ષં વિશેષતઃ। સ તુ રામવચઃ શ્રુત્વા સુગ્રીવો હેમપિઙ્ગલઃ
સ્વશક્તિ જાણતો સુગ્રીવ, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓની હાજરીમાં, રામના વચન સાંભળતો હતો. તે સુવર્ણવર્ણનો સુગ્રીવ રામના શબ્દો પર ધ્યાન આપતો હતો.
નનર્દ ક્રૂરનાદેન વિનિર્ભિન્દન્નિવામ્બરમ્। તત્ર શબ્દેન વિત્રસ્તા ગાવો યાન્તિ હતપ્રભાઃ
પછી તેણે ભયાનક ગર્જના કરી, જાણે આકાશ ફાટતું હોય. એ અવાજથી ગાયો ડરીને, તેમનો તેજ ગુમાવી, ભાગી ગઈ.
રાજદોષપરામૃષ્ટાઃ કુલસ્ત્રિય ઇવાકુલાઃ। દ્રવન્તિ ચ મૃગાઃ શીઘ્રં ભગ્ના ઇવ રણે હયાઃ। પતન્તિ ચ ખગા ભૂમૌ ક્ષીણપુણ્યા ઇવ ગ્રહાઃ
રાજાની ભૂલથી વ્યથિત, કુટુંબની સ્ત્રીઓ જેમ ગભરાય, તેમ જંગલના પ્રાણીઓ પણ ડરીને ઝડપથી દોડ્યા. યુદ્ધમાં હરાવેલા ઘોડા જેમ ભાગે, તેમ પ્રાણીઓ ભાગ્યા અને પક્ષીઓ પણ જાણે પુણ્ય ખૂટી ગયું હોય તેમ જમીન પર પડી ગયા.
તતઃ સ જીમૂતકૃતપ્રણાદો નાદં હ્યમુઞ્ચત્ ત્વરયા પ્રતીતઃ। સૂર્યાત્મજઃ શૌર્યવિવૃદ્ધતેજાઃ સરિત્પતિર્વાઽનિલચઞ્ચલોર્મિઃ
પછી તે સૂર્યપુત્ર, જેનું શૌર્ય અને તેજ વધ્યું હતું, મેઘ જેવી ગર્જના કરી. તેણે ઉત્સાહથી અવાજ કર્યો, જાણે નદીનો સ્વામી પવનથી ઊલટાઈ ગયેલો હોય.