તામ્ તેન રુધિરૌઘેણ વેદીં વીક્ષ્ય સમુક્ષિતામ્ । સહસાભિદ્રુતો રામસ્તાનપશ્યત્ તતો દિવિ ॥૧-૩૦-
એ લોહીની ધારા વડે ભીંજાયેલી વેદી જોઈને, રામ ઝડપથી દોડી ગયા અને તેમને આકાશમાં જોયા.
તાવાપતન્તૌ સહસા દૃષ્ટ્વા રાજીવલોચનઃ । લક્ષ્મણં ત્વભિસમ્પ્રેક્ષ્ય રામો વચનમબ્રવીત્ ॥૧-૩૦-
એ બંનેને અચાનક નીચે પડતા જોઈ, કમળની આંખો ધરાવતાં રામે લક્ષ્મણ તરફ જોઈને કહ્યું.
પશ્ય લક્ષ્મણ દુર્વૃત્તાન્ રાક્ષસાન્ પિશિતાશનાન્ । માનવાસ્ત્રસમાધૂતાનનિલેન યથા ઘનાન્ ॥૧-૩૦-
લક્ષ્મણ, આ દુષ્ટ અને માંસખોર રાક્ષસોને જો, જેમ માનવાસ્ત્રના પ્રભાવે વાદળો પવનથી ઉડી જાય છે તેમ એ પણ વિખેરાઈ રહ્યા છે.
કરિષ્યામિ ન સંદેહો નોત્સહે હન્તુમીદૃશાન્ । ઇત્યુક્ત્વા વચનં રામશ્ચાપે સંધાય વેગવાન્ ॥૧-૩૦-
હું જરૂર કરીશ, એમાં કોઈ શંકા નથી; પણ આવી જાતના લોકોને મારવાનો મને મન નથી થતો. આવું કહીને ઝડપી રામે પોતાનો ધનુષ્ય તણ્યું.
માનવં પરમોદારમસ્ત્રં પરમભાસ્વરમ્ । ચિક્ષેપ પરમક્રુદ્ધો મારીચોરસિ રાઘવઃ ॥૧-૩૦-
પછી રાઘવ, જે મહાન અને તેજસ્વી છે, ભારે ગુસ્સામાં મારીચના છાતી પર પરાક્રમી માનવ અસ્ત્ર છોડ્યું.
સ તેન પરમાસ્ત્રેણ માનવેન સમાહતઃ । સમ્પૂર્ણં યોજનશતં ક્ષિપ્તઃ સાગરસમ્પ્લવે ॥૧-૩૦-
એ શ્રેષ્ઠ માનવ અસ્ત્રથી ઘાયલ થયેલા મારીચને, આખા સો યોજન દૂર, દરિયાની લહેરોમાં ફેંકી દેવામાં આવ્યો.
વિચેતનં વિઘૂર્ણન્તં શીતેષુબલપીડિતમ્ । નિરસ્તં દૃશ્ય મારીચં રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ॥૧-૩૦-
મારીચને બેભાન, ચક્કર ખાતો અને તીક્ષ્ણ બાણના ઠંડા દુઃખથી પીડાતો જોઈ, રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
પશ્ય લક્ષ્મણ શીતેષું માનવં મનુસંહિતમ્ । મોહયિત્વા નયત્યેનં ન ચ પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે ॥૧-૩૦-
લક્ષ્મણ, જા, માનવ બાણ, જે મનુએ રચ્યું છે, એને ભુલાવીને દુર લઈ જાય છે, પણ એની પ્રાણ નથી લેતો.
ઇમાનપિ વધિષ્યામિ નિર્ઘૃણાન્ દુષ્ટચારિણઃ । રાક્ષસાન્ પાપકર્મસ્થાન્ યજ્ઞઘ્નાન્ રુધિરાશનાન્ ॥૧-૩૦-
આ બાકીના પણ હું મારિશ—જે निर्दય, દુષ્ટકર્મી, યજ્ઞનો વિનાશ કરતા અને લોહી પીતા રાક્ષસો છે.
ઇત્યુક્ત્વા લક્ષ્મણં ચાશુ લાઘવં દર્શયન્નિવ । વિગૃહ્ય સુમહચ્ચાસ્ત્રમાગ્નેયં રઘુનન્દનઃ ॥૧-૩૦-
આવી રીતે લક્ષ્મણને કહી, પોતાની કળા બતાવતાં, રઘુવંશી રામે મોટું અગ્નિ અસ્ત્ર હાથમાં લીધું.
સુબાહૂરસિ ચિક્ષેપ સ વિદ્ધઃ પ્રાપતદ્ ભુવિ । શેષાન્ વાયવ્યમાદાય નિજઘાન મહાયશાઃ । રાઘવઃ પરમોદારો મુનીનાં મુદમાવહન્ ॥૧-૩૦-
એમણે એ અસ્ત્ર સુબાહુના છાતી પર ફેંક્યું; ઘાયલ થયેલો સુબાહુ જમીન પર પડી ગયો. પછી મહાન યશસ્વી રાઘવે વાયુ અસ્ત્ર લઈને બાકીના રાક્ષસોને પણ સંહાર્યા અને ઋષિઓને આનંદ આપ્યો.
સ હત્વા રાક્ષસાન્ સર્વાન્ યજ્ઞઘ્નાન્ રઘુનન્દનઃ । ઋષિભિઃ પૂજિતસ્તત્ર યથેન્દ્રો વિજયે પુરા ॥૧-૩૦-
રઘુનંદન રામે બધા યજ્ઞવિઘ્ન કરનારા રાક્ષસોને મારી નાખ્યા. પછી ત્યાં ઋષિઓએ એમનું એ જ રીતે સન્માન કર્યું, જેમ વિજય પછી ઇન્દ્રનું સન્માન થાય છે.
અથ યજ્ઞે સમાપ્તે તુ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ । નિરીતિકા દિશો દૃષ્ટ્વા કાકુત્સ્થમિદમબ્રવીત્ ॥૧-૩૦-
જ્યારે યજ્ઞ પૂર્ણ થયો, ત્યારે મહામુની વિશ્વામિત્રએ, દિશાઓ દુષ્ટોથી ખાલી જોઈ, કકુત્સ્થને આ રીતે કહ્યું:
કૃતાર્થોઽસ્મિ મહાબાહો કૃતં ગુરુવચસ્ત્વયા । સિદ્ધાશ્રમમિદં સત્યં કૃતં વીર મહાયશઃ । સ હિ રામં પ્રશસ્યૈવં તાભ્યાં સંધ્યામુપાગમત્ ॥૧-૩૦-
મહાબાહુ, હવે મારું કામ પૂરું થયું; તું ગુરુના વચનનું પાલન કર્યું. મહાયશસ્વી વીર, તું આ સિદ્ધાશ્રમને સાચે પવિત્ર કર્યું છે. આમ રામની પ્રશંસા કરીને, એ બંને ભાઈઓ સાથે સંધ્યા કરવાં ગયા.
thumb|એકત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે એકત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડનો એકત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
અથ તાં રજનીં તત્ર કૃતાર્થૌ રામલક્ષણૌ । ઊષતુર્મુદિતૌ વીરૌ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ॥૧-૩૧-
પછી રામ અને લક્ષ્મણ, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને, એ રાત્રિ ત્યાં આનંદ અને હર્ષભેર વિતાવી.
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં કૃતપૌર્વાહ્ણિકક્રિયૌ । વિશ્વામિત્રમૃષીંશ્ચાન્યાન્સહિતાવભિજગ્મતુઃ ॥૧-૩૧-
સવાર થતાં, સવારે જરૂરી ક્રિયાઓ કરીને, બંને ભાઈઓ વિશ્વામિત્ર અને અન્ય ઋષિઓ પાસે ગયા.
અભિવાદ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ । ઊચતુર્પરમોદારં વાક્યં મધુરભાષિણૌ ॥૧-૩૧-
મહાન ઋષિ, જે અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હતો, એને વંદન કરીને, બંને ભાઈઓએ મીઠા અને ઉદાર વચન કહ્યાં.
ઇમૌ સ્મ મુનિશાર્દૂલ કિઙ્કરૌ સમુપાગતૌ । આજ્ઞાપય મુનિશ્રેષ્ઠ શાસનં કરવાવ કિમ્ ॥૧-૩૧-
મુનિશ્રેષ્ઠ, અમે બંને તમારી સેવા માટે હાજર છીએ. મહામુની, અમને આજ્ઞા આપો—શું કરવું તે કહો.
એવમુક્તે તયોર્વાક્યે સર્વ એવ મહર્ષયઃ । વિશ્વામિત્રં પુરસ્કૃત્ય રામં વચનમબ્રુવન્ ॥૧-૩૧-
બંનેએ આવું કહ્યા પછી, બધા મહર્ષિઓએ, વિશ્વામિત્રને આગળ રાખીને, રામને સંબોધીને કહ્યું.
મૈથિલસ્ય નરશ્રેષ્ઠ જનકસ્ય ભવિષ્યતિ । યજ્ઞઃ પરમધર્મિષ્ઠસ્તત્ર યાસ્યામહે વયમ્ ॥૧-૩૧-
માણસોમાં શ્રેષ્ઠ, મિથિલાના રાજા જનક એક મહાધાર્મિક યજ્ઞ કરશે. આપણે ત્યાં જશું.
ત્વં ચૈવ નરશાર્દૂલ સહાસ્માભિર્ગમિષ્યસિ । અદ્ભુતં ચ ધનૂરત્નં તત્ર ત્વં દ્રષ્ટુમર્હસિ ॥૧-૩૧-
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું પણ અમારું સાથ આપજે; ત્યાં તું એ અદ્ભુત અને અમૂલ્ય ધનુષ્યને જોઈ શકીશ.
તદ્ધિ પૂર્વં નરશ્રેષ્ઠ દત્તં સદસિ દૈવતૈઃ । અપ્રમેયબલં ઘોરં મખે પરમભાસ્વરમ્ ॥૧-૩૧-
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, એ ધનુષ્ય તો પહેલાં દેવતાઓએ સભામાં આપેલું હતું—એ અપરિમિત શક્તિ ધરાવતું, ભયાનક અને યજ્ઞમાં તેજથી ઝગમગતું હતું.
નાસ્ય દેવા ન ગન્ધર્વા નાસુરા ન ચ રાક્ષસાઃ । કર્તુમારોપણં શક્તા ન કથઞ્ચન માનુષાઃ ॥૧-૩૧-
એ ધનુષ્યને દેવો, ગંધર્વો, અસુરો કે રાક્ષસો, અને કોઈ પણ માનવ એ ધનુષ્ય ચડાવી શક્યા નથી.
ધનુષસ્તસ્ય વીર્યં હિ જિજ્ઞાસન્તો મહીક્ષિતઃ । ન શેકુરારોપયિતું રાજપુત્રા મહાબલાઃ ॥૧-૩૧-
એ ધનુષ્યની શક્તિ અજમાવા અનેક બલવાન રાજકુમારો આવ્યા, પણ એ ધનુષ્ય ચડાવી શક્યા નહીં.
તદ્ધનુર્નરશાર્દૂલ મૈથિલસ્ય મહાત્મનઃ । તત્ર દ્રક્ષ્યસિ કાકુત્સ્થ યજ્ઞં ચ પરમાદ્ભુતમ્ ॥૧-૩૧-
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, એ ધનુષ્ય મહાત્મા મૈથિલ રાજાના પાસે છે; ત્યાં, હે કાકુત્સ્થ, તું એ ધનુષ્ય અને અદ્ભુત યજ્ઞ બંને જોઈ શકીશ.
તદ્ધિ યજ્ઞફલં તેન મૈથિલેનોત્તમં ધનુઃ । યાચિતં નરશાર્દૂલ સુનાભં સર્વદૈવતૈઃ ॥૧-૩૧-
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, એ શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય મૈથિલ રાજાએ યજ્ઞના ફળ રૂપે માંગેલું હતું, જેને સર્વે દેવતાઓએ હંમેશાં વખાણ્યું છે.
આયાગભૂતં નૃપતેસ્તસ્ય વેશ્મનિ રાઘવ । અર્ચિતં વિવિધૈર્ગન્ધૈર્ધૂપૈશ્ચાગુરુગન્ધિભિઃ ॥૧-૩૧-૧૩ એવમુક્ત્વા મુનિવરઃ પ્રસ્થાનમકરોત્ તદા । સર્ષિસઙ્ઘઃ સકાકુત્સ્થ આમન્ત્ર્ય વનદેતાઃ ॥૧-૩૧-
હે રાઘવ, એ ધનુષ્ય રાજાના મહેલમાં પૂજનીય વસ્તુ તરીકે રાખવામાં આવ્યું છે, અને વિવિધ સુગંધો તથા અગરુના ધૂપથી તેની પૂજા થાય છે.
સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સિદ્ધઃ સિદ્ધાશ્રમાદહમ્ । ઉત્તરે જાહ્નવીતીરે હિમવન્તં શિલોચ્ચયમ્ ॥૧-૩૧-
આ રીતે કહીને મહર્ષિએ ઋષિગણ અને કાકુત્સ્થ સાથે વનવાસીઓને વિદાય આપી, પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થયા.
ઇત્યુક્ત્વા મુનિશાર્દૂલઃ કૌશિકઃ સ તપોધનઃ । ઉત્તરાં દિશમુદ્દિશ્ય પ્રસ્થાતુમુપચક્રમે ॥૧-૩૧-
'તમને શુભકામનાઓ; હવે હું સિદ્ધાશ્રમથી ઉત્તર તરફ જાહ્નવીના કાંઠે, હિમાલયના પર્વતો તરફ જઈશ.' એમ કહીને કૌશિક મુનિ, જે તપસ્વીમાં શ્રેષ્ઠ હતા, ઉત્તર દિશા તરફ પ્રસ્થાન કરવા લાગ્યા.