લઘુઃ સમ્પ્રતિ નિર્માંસસ્તૃણભૂતશ્ચ રાઘવ। ક્ષિપ્ત એવં પ્રહર્ષેણ ભવતા રઘુનન્દન
હવે, હે રાઘવ, એ શરીર હલકું, માંસ વિના અને ઘાસ જેવું થઈ ગયું છે; છતાં, રઘુકુલના આનંદ, તમે આનંદમાં આવી એ ફેંકી દીધું.
નાત્ર શક્યં બલં જ્ઞાતું તવ વા તસ્ય વાધિકમ્। આર્દ્રં શુષ્કમિતિ હ્યેતત્ સુમહદ્ રાઘવાન્તરમ્
અહીં તો, હે રાઘવ, તારું કે તેનું, કોનું બળ વધારે છે એ જાણી શકાતું નથી; કારણ કે તાજું અને સુકાયું એમાં ઘણો મોટો ફરક છે.
સ એવ સંશયસ્તાત તવ તસ્ય ચ યદ્બલમ્। સાલમેકં વિનિર્ભિદ્ય ભવેદ્ વ્યક્તિર્બલાબલે
હે પ્રિય, એ જ શંકા છે કે તારી અને તેની તાકાત કેટલી છે; જો તું એક સાળ વૃક્ષને ફાડી નાખીશ, તો બળ અને દુર્બળતાનો ફરક સ્પષ્ટ થઈ જશે.
કૃત્વૈતત્ કાર્મુકં સજ્યં હસ્તિહસ્તમિવાતતમ્। આકર્ણપૂર્ણમાયમ્ય વિસૃજસ્વ મહાશરમ્
હવે, આ ધનુષ્યને તાણીને, હાથીની સુંડ જેવું ખેંચી, કાન સુધી ખેંચી એક મહાન બાણ છોડો.
ઇમં હિ સાલં પ્રહિતસ્ત્વયા શરો ન સંશયોઽત્રાસ્તિ વિદારયિષ્યતિ। અલં વિમર્શેન મમ પ્રિયં ધ્રુવં કુરુષ્વ રાજન્ પ્રતિશાપિતો મયા
જો તમે આ સાળ વૃક્ષ પર બાણ છોડશો, તો એ ચોક્કસપણે છિદ્ર થઈ જશે, એમાં કોઈ શંકા નથી; હવે વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી, હે રાજા, હું તમને વચન આપ્યું છે, એ કરો.
યથા હિ તેજઃસુ વરઃ સદારવિ- ર્યથા હિ શૈલો હિમવાન્ મહાદ્રિષુ। યથા ચતુષ્પાત્સુ ચ કેસરી વર- સ્તથા નરાણામસિ વિક્રમે વરઃ
જેમ તમે તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છો, જેમ હિમાલય મહાપર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને જેમ સિંહ ચતુષ્પદ પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમ તમે મનુષ્યોમાં પરાક્રમે શ્રેષ્ઠ છો.
thumb|દ્વાદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે દ્વાદશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો બારમો અધ્યાય સાંભળો.
એતચ્ચ વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવસ્ય સુભાષિતમ્। પ્રત્યયાર્થં મહાતેજા રામો જગ્રાહ કાર્મુકમ્
સુગ્રીવના સુંદર અને સમજદાર શબ્દો સાંભળીને તેજસ્વી રામે વિશ્વાસ જાગે તે માટે પોતાનું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું.
સ ગૃહીત્વા ધનુર્ઘોરં શરમેકં ચ માનદઃ। સાલમુદ્દિશ્ય ચિક્ષેપ પૂરયન્ સ રવૈર્દિશઃ
માન આપનારા રામે ભયાનક ધનુષ્ય અને એક તીણ હાથમાં લીધી, સાળ વૃક્ષને નિશાન બનાવી તીણ છોડ્યું, જેના અવાજે આખું દિશાઓ ગુંજી ઉઠી.
સ વિસૃષ્ટો બલવતા બાણઃ સ્વર્ણપરિષ્કૃતઃ। ભિત્ત્વા સાલાન્ ગિરિપ્રસ્થં સપ્તં ભૂમિં વિવેશ હ
સોનાથી શોભિત એ તીણ રામે જોરથી છોડતાં, એણે સાત સાળ વૃક્ષો, પર્વતની ઢાળ અને જમીન બધું ભેદી નાખ્યું.
સાયકસ્તુ મુહૂર્તેન સાલાન્ ભિત્ત્વા મહાજવઃ। નિષ્પત્ય ચ પુનસ્તૂણં તમેવ પ્રવિવેશ હ
એ ઝડપથી દોડતી તીણ થોડા જ ક્ષણે સાળ વૃક્ષોને ભેદી, બહાર આવી અને પાછી એ જ તૂણામાં જતી રહી.
તાન્ દૃષ્ટ્વા સપ્ત નિર્ભિન્નાન્ સાલાન્ વાનરપુઙ્ગવઃ। રામસ્ય શરવેગેન વિસ્મયં પરમં ગતઃ
રામની તીણના જોરે સાતે સાળ વૃક્ષો ફાટી ગયા તે જોઈ વાનરમણિ સુગ્રીવ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો.
સ મૂર્ધ્ના ન્યપતદ્ ભૂમૌ પ્રલમ્બીકૃતભૂષણઃ। સુગ્રીવઃ પરમપ્રીતો રાઘવાય કૃતાઞ્જલિઃ
અતિ આનંદથી સુગ્રીવના આભૂષણો લટકી રહ્યા હતા, તે જમીન પર માથું ઝુકાવી પડ્યો અને હાથ જોડીને રાઘવને વંદન કર્યા.
ઇદં ચોવાચ ધર્મજ્ઞં કર્મણા તેન હર્ષિતઃ। રામં સર્વાસ્ત્રવિદુષાં શ્રેષ્ઠં શૂરમવસ્થિતમ્
આ કાર્યથી ખુશ થઈને સુગ્રીવે ધર્મને જાણનારા અને તમામ શસ્ત્રોમાં પારંગત એવા શૂરવીર રામને કહ્યું.
સેન્દ્રાનપિ સુરાન્ સર્વાંસ્ત્વં બાણૈઃ પુરુષર્ષભ। સમર્થઃ સમરે હન્તું કિં પુનર્વાલિનં પ્રભો
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તમે તો તમારા તીણોથી ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓને પણ યુદ્ધમાં હરાવી શકો, તો પછી વાલીનું શું કહેવું!
યેન સપ્ત મહાસાલા ગિરિર્ભૂમિશ્ચ દારિતાઃ। બાણેનૈકેન કાકુત્સ્થ સ્થાતા તે કો રણાગ્રતઃ
હે કકુત્સ્થ, જેણે એક જ તીણથી સાત મહાન સાળ વૃક્ષો, પર્વત અને જમીન ભેદી નાખી, એના સામે યુદ્ધમાં કોણ ઊભો રહી શકે?
અદ્ય મે વિગતઃ શોકઃ પ્રીતિરદ્ય પરા મમ। સુહૃદં ત્વાં સમાસાદ્ય મહેન્દ્રવરુણોપમમ્
આજે મારું દુઃખ દૂર થયું છે અને મને પરમ આનંદ થયો છે, કેમ કે મહેન્દ્ર અને વરુણ જેટલા તાકાતવાન એવા મિત્ર રૂપે તમને મળ્યો છું.
તમદ્યૈવ પ્રિયાર્થં મે વૈરિણં ભ્રાતૃરૂપિણમ્। વાલિનં જહિ કાકુત્સ્થ મયા બદ્ધોઽયમઞ્જલિઃ
હે કકુત્સ્થ, આજે જ મારા પ્રિય મિત્ર માટે ભાઈ જેવા શત્રુ વાલીનો અંત કરો, હું હાથ જોડીને તમારી પ્રાર્થના કરું છું.
અસ્માદ્ગચ્છામ કિષ્કિન્ધાં ક્ષિપ્રં ગચ્છ ત્વમગ્રતઃ। ગત્વા ચાહ્વય સુગ્રીવ વાલિનં ભ્રાતૃગન્ધિનમ્
ચાલો, હવે તરત જ કિષ્કિંધા તરફ જઈએ; તું આગળ ચાલ. ત્યાં પહોંચી વળી સુગ્રીવ અને ભાઈ જેવા વાલી ને બોલાવી લેજે.
સર્વે તે ત્વરિતં ગત્વા કિષ્કિન્ધાં વાલિનઃ પુરીમ્। વૃક્ષૈરાત્માનમાવૃત્ય હ્યતિષ્ઠન્ ગહને વને
બધા જલદીથી વાલીની કિષ્કિંધા નગરીએ પહોંચ્યા અને વૃક્ષો પાછળ છુપાઈ ઘન જંગલમાં ઊભા રહ્યા.
સુગ્રીવોઽપ્યનદદ્ ઘોરં વાલિનો હ્વાનકારણાત્। ગાઢં પરિહિતો વેગાન્નાદૈર્ભિન્દન્નિવામ્બરમ્
સુગ્રીવે વાલી ને બોલાવવા માટે ભયાનક ગર્જના કરી, જે જોરથી અને ઝડપથી આકાશને ફાડી નાખે એવી હતી.
તં શ્રુત્વા નિનદં ભ્રાતુઃ ક્રુદ્ધો વાલી મહાબલઃ। નિષ્પપાત સુસંરબ્ધો ભાસ્કરોઽસ્તતટાદિવ
ભાઈની એ ગર્જના સાંભળીને ક્રોધિત અને બલવાન વાલી, સૂર્ય પશ્ચિમ કિનારે ઊગે તેમ, ઉગ્રતા સાથે બહાર આવ્યો.
તતઃ સુતુમુલં યુદ્ધં વાલિસુગ્રીવયોરભૂત્। ગગને ગ્રહયોર્ઘોરં બુધાઙ્ગારકયોરિવ
પછી વાલી અને સુગ્રીવ વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું, જે આકાશમાં બુધ અને મંગળ ગ્રહોની અથડામણ જેટલું ભયાનક હતું.
તલૈરશનિકલ્પૈશ્ચ વજ્રકલ્પૈશ્ચ મુષ્ટિભિઃ। જઘ્નતુઃ સમરેઽન્યોન્યં ભ્રાતરૌ ક્રોધમૂર્ચ્છિતૌ
દુઃખ અને ગુસ્સાથી ભરેલા બંને ભાઈઓએ તાડા અને કમરપટ્ટા જેવી ચોટો અને વજ્ર જેવી મુઠીઓથી એકબીજાને યુદ્ધમાં માર્યા.
તતો રામો ધનુષ્પાણિસ્તાવુભૌ સમુદૈક્ષત। અન્યોન્યસદૃશૌ વીરાવુભૌ દેવાવિવાશ્વિનૌ
પછી રામે ધનુષ હાથમાં લઈને, બંનેને ધ્યાનપૂર્વક જોયા; એ બંને વીરો એકસરખા લાગતા, જાણે દેવોમાં અશ્વિનીકુમારો હોય તેમ.
યન્નાવગચ્છત્ સુગ્રીવં વાલિનં વાપિ રાઘવઃ। તતો ન કૃતવાન્ બુદ્ધિં મોક્તુમન્તકરં શરમ્
રાઘવે સુગ્રીવ અને વાલીમાંથી કોણ છે એ ઓળખી શક્યા નહીં, તેથી તેણે ઘાતક બાણ છોડવાનો વિચાર કર્યો નહીં.
એતસ્મિન્નન્તરે ભગ્નઃ સુગ્રીવસ્તેન વાલિના। અપશ્યન્ રાઘવં નાથમૃષ્યમૂકં પ્રદુદ્રુવે
આ વચ્ચે, સુગ્રીવ વાલીથી હારી ગયો અને રાઘવને સહારો આપતો દેખાયો નહીં, એટલે ઋષ્યમૂક તરફ દોડી ગયો.
ક્લાન્તો રુધિરસિક્તાઙ્ગઃ પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતઃ। વાલિનાભિદ્રુતઃ ક્રોધાત્ પ્રવિવેશ મહાવનમ્
સુગ્રીવ થાકી ગયો હતો, આખું શરીર લોહીથી ભીંજાયું, મારથી દુર્બળ થયો અને વાલી ગુસ્સામાં પીછો કરતો હતો, ત્યારે તે મોટા જંગલમાં પ્રવેશી ગયો.
તં પ્રવિષ્ટં વનં દૃષ્ટ્વા વાલી શાપભયાત્ તતઃ। મુક્તો હ્યસિ ત્વમિત્યુક્ત્વા સ નિવૃત્તો મહાબલઃ
સુગ્રીવને જંગલમાં જતા જોઈને, વાલી શાપના ડરથી, 'તું મુક્ત છે' એમ કહીને, પોતાની મહાશક્તિ હોવા છતાં પાછો ફર્યો.
રાઘવોઽપિ સહ ભ્રાત્રા સહ ચૈવ હનૂમતા। તદેવ વનમાગચ્છત્ સુગ્રીવો યત્ર વાનરઃ
રાઘવ પણ પોતાના ભાઈ અને હનુમાન સાથે એ જ જંગલમાં ગયો, જ્યાં વાનર સુગ્રીવ ગયો હતો.