દિવસશ્ચાદ્ય મર્યાદા યં દ્રષ્ટા શ્વોઽસ્મિ વાનરમ્। બહુવર્ષસહસ્રાણિ સ વૈ શૈલો ભવિષ્યતિ
આજે અંતિમ દિવસ છે; જો કાલે એ વાનર મને દેખાશે, તો એ હજારો વર્ષ સુધી પર્વત બની જશે.
તતસ્તે વાનરાઃ શ્રુત્વા ગિરં મુનિસમીરિતામ્। નિશ્ચક્રમુર્વનાત્ તસ્માત્ તાન્ દૃષ્ટ્વા વાલિરબ્રવીત્
મુનિએ કહેલા આ વચન સાંભળીને બધા વાનરો એ જંગલમાંથી બહાર નીકળી ગયા; તેમને જોઈને વાલી બોલ્યો.
કિં ભવન્તઃ સમસ્તાશ્ચ મતઙ્ગવનવાસિનઃ। મત્સમીપમનુપ્રાપ્તા અપિ સ્વસ્તિ વનૌકસામ્
તમારે બધા માતંગવનમાં રહેતા લોકો મારા પાસે શા માટે આવ્યા છો? જંગલવાસીઓ બધાં સુખી તો છે ને?
તતસ્તે કારણં સર્વં તથા શાપં ચ વાલિનઃ। શશંસુર્વાનરાઃ સર્વે વાલિને હેમમાલિને
પછી બધા વાનરોએ સુવર્ણમાળા ધારણ કરનાર વાલી ને આખું કારણ અને તેના ઉપર પડેલા શાપ વિશે કહી દીધું.
એતચ્છ્રુત્વા તદા વાલી વચનં વાનરેરિતમ્। સ મહર્ષિં સમાસાદ્ય યાચતે સ્મ કૃતાઞ્જલિઃ
વાનરનું એ વચન સાંભળીને વાલી મહર્ષિ પાસે ગયો અને હાથ જોડીને વિનંતી કરવા લાગ્યો.
મહર્ષિસ્તમનાદૃત્ય પ્રવિવેશાશ્રમં પ્રતિ। શાપધારણભીતસ્તુ વાલી વિહ્વલતાં ગતઃ
મહર્ષિએ તેની અવગણના કરી અને પોતાના આશ્રમમાં પ્રવેશી ગયા; પણ વાલી શાપ લાગવાની ભયથી ગભરાઈ ગયો.
તતઃ શાપભયાદ્ ભીતો ઋષ્યમૂકં મહાગિરિમ્। પ્રવેષ્ટું નેચ્છતિ હરિર્દ્રષ્ટું વાપિ નરેશ્વર
શાપના ડરથી એ વાનર ઋષ્યમૂક એ મહાપર્વતમાં જવાનું કે તેને જોવાનું પણ ઈચ્છતો નથી, રાજા.
તસ્યાપ્રવેશં જ્ઞાત્વાહમિદં રામ મહાવનમ્। વિચરામિ સહામાત્યો વિષાદેન વિવર્જિતઃ
મને ખબર છે કે એ અંદર આવી શકતો નથી, રામ, એટલે હું મારા મંત્રીઓ સાથે આ મહાવનમાં નિર્ભય ફરી રહ્યો છું.
એષોઽસ્થિનિચયસ્તસ્ય દુન્દુભેઃ સમ્પ્રકાશતે। વીર્યોત્સેકાન્નિરસ્તસ્ય ગિરિકૂટનિભો મહાન્
આ ઝાંખી હાડકાંઓનો ઢગલો દુન્દુભિનો છે, જે પર્વત સમાન મોટો છે અને વાલી ની શક્તિથી ફેંકાઈ ગયો હતો.
ઇમે ચ વિપુલાઃ સાલાઃ સપ્ત શાખાવલમ્બિનઃ। યત્રૈકં ઘટતે વાલી નિષ્પત્રયિતુમોજસા
આ અહીંના સાત વિશાળ સાળના વૃક્ષો છે, જેની ડાળીઓ ફેલાઈ છે; વાલી પોતાની તાકાતથી એમાંથી એક વૃક્ષની પાંદડીઓ હલાવી શકે છે.
એતદસ્યાસમં વીર્યં મયા રામ પ્રકાશિતમ્। કથં તં વાલિનં હન્તું સમરે શક્ષ્યસે નૃપ
રામ, મેં તમને તેની બેદમ તાકાત બતાવી; હવે કહો, તમે યુદ્ધમાં વાલી ને કેવી રીતે મારશો?
તથા બ્રુવાણં સુગ્રીવં પ્રહસઁલ્લક્ષ્મણોઽબ્રવીત્। કસ્મિન્ કર્મણિ નિર્વૃત્તે શ્રદ્દધ્યા વાલિનો વધમ્
એ રીતે બોલતા સુગ્રીવને જોઈને, હસતાં લક્ષ્મણે પૂછ્યું: કયા કામ થયા પછી તું વાલી ના મરણ પર વિશ્વાસ કરશે?
તમુવાચાથ સુગ્રીવઃ સપ્ત સાલાનિમાન્ પુરા। એવમેકૈકશો વાલી વિવ્યાધાથ સ ચાસકૃત્
પછી સુગ્રીવે કહ્યું: આ સાત સાળના વૃક્ષો, વાલી એ દરેકને એક પછી એક અનેક વખત ભેદી નાખ્યા છે.
રામો નિર્દારયેદેષાં બાણેનૈકેન ચ દ્રુમમ્। વાલિનં નિહતં મન્યે દૃષ્ટ્વા રામસ્ય વિક્રમમ્
રામ એક જ તીરે આ બધાં વૃક્ષો ફાડી નાખશે; રામની તાકાત જોઈને હું માનું કે વાલી મરી શકે છે.
હતસ્ય મહિષસ્યાસ્થિ પાદેનૈકેન લક્ષ્મણ। ઉદ્યમ્ય પ્રક્ષિપેચ્ચાપિ તરસા દ્વે ધનુઃશતે
લક્ષ્મણ, વાલી એ એક પગથી મરી ગયેલા મહિષના હાડકાંઓને બે સો ધનુષ્ય જેટલી દૂર ફેંકી દીધા હતા.
એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવો રામં રક્તાન્તલોચનમ્। ધ્યાત્વા મુહૂર્તં કાકુત્સ્થં પુનરેવ વચોઽબ્રવીત્
આવું કહીને, લાલ આંખોવાળો સુગ્રીવ થોડું ક્ષણ રામનું ધ્યાન કરીને ફરી બોલ્યો.
શૂરશ્ચ શૂરમાની ચ પ્રખ્યાતબલપૌરુષઃ। બલવાન્ વાનરો વાલી સંયુગેષ્વપરાજિતઃ
વાલી વીર છે, પોતાની તાકાત પર ગર્વ કરે છે, તેની શક્તિ અને પરાક્રમ માટે પ્રખ્યાત છે; એ વાનર યુદ્ધમાં કદી હાર્યો નથી.
દૃશ્યન્તે ચાસ્ય કર્માણિ દુષ્કરાણિ સુરૈરપિ। યાનિ સંચિન્ત્ય ભીતોઽહમૃષ્યમૂકમુપાશ્રિતઃ
દેવતાઓ પણ જે કામો કરવા મુશ્કેલ માને છે, એવી તેની કળાઓ છે; એ બધું વિચારીને હું ડરીને ઋષ્યમૂક પર આવી છુપાયો છું.
તમજય્યમધૃષ્યં ચ વાનરેન્દ્રમમર્ષણમ્। વિચિન્તયન્ન મુઞ્ચાપિ ઋષ્યમૂકમમું ત્વહમ્
તે અજેય, અપરાજિત અને ક્રોધી વાનરરાજનું વિચાર કરતાં, હે ભાઈ, હું ઋષ્યમૂક પર્વત છોડતો જ નથી.
ઉદ્વિગ્નઃ શઙ્કિતશ્ચાહં વિચરામિ મહાવને। અનુરક્તૈઃ સહામાત્યૈર્હનુમત્પ્રમુખૈર્વરૈઃ
હું ચિંતિત અને શંકાસ્પદ થઈને, મારા પ્રિય અને હનુમાન વડેના અમાત્યો સાથે આ વિશાળ જંગલમાં ફરું છું.
ઉપલબ્ધં ચ મે શ્લાઘ્યં સન્મિત્રં મિત્રવત્સલ। ત્વામહં પુરુષવ્યાઘ્ર હિમવન્તમિવાશ્રિતઃ
હું એક સારા અને મિત્રપ્રેમી મિત્રને, એટલે કે તમને, મળ્યો છું; હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, હું તો હિમાલય જેવી આપ પર આધાર રાખું છું.
કિં તુ તસ્ય બલજ્ઞોઽહં દુર્ભ્રાતુર્બલશાલિનઃ। અપ્રત્યક્ષં તુ મે વીર્યં સમરે તવ રાઘવ
પણ હું મારા દુષ્ટ અને શક્તિશાળી ભાઈની તાકાત જાણું છું; પણ, હે રાઘવ, યુદ્ધમાં તમારી વીરતા તો મને દેખાતી નથી.
ન ખલ્વહં ત્વાં તુલયે નાવમન્યે ન ભીષયે। કર્મભિસ્તસ્ય ભીમૈશ્ચ કાતર્યં જનિતં મમ
હું તમને તમારી સાથે સરખામણી કરતો નથી, ન તો અવગણું છું કે ડરું છું; પણ તેના ભયાનક કાર્યોને કારણે મને ડર લાગ્યો છે.
કામં રાઘવ તે વાણી પ્રમાણં ધૈર્યમાકૃતિઃ। સૂચયન્તિ પરં તેજો ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્
હા, રાઘવ, તમારી વાણી, ધૈર્ય અને રૂપરેખા એ બધું જ પુરાવા છે; એમાં એક મહાન તેજ છુપાયેલું છે, જેમ કે રાખ નીચે અગ્નિ.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ। સ્મિતપૂર્વમથો રામઃ પ્રત્યુવાચ હરિં પ્રતિ
મહાન આત્માવાળા સુગ્રીવના એ વચન સાંભળીને, રામે હળવી સ્મિત સાથે વાનરને જવાબ આપ્યો.
યદિ ન પ્રત્યયોઽસ્માસુ વિક્રમે તવ વાનર। પ્રત્યયં સમરે શ્લાઘ્યમહમુત્પાદયામિ તે
જો તમને અમારા પરાક્રમમાં વિશ્વાસ ન હોય, હે વાનર, તો હું યુદ્ધમાં તમને પ્રશંસનીય વિશ્વાસ અપાવીશ.
એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવં સાન્ત્વયઁલ્લક્ષ્મણાગ્રજઃ। રાઘવો દુન્દુભેઃ કાયં પાદાઙ્ગુષ્ઠેન લીલયા
આ રીતે સુગ્રીવને સમજાવીને, લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ રાઘવે, રમતમાં જ પગનાં અંગૂઠાથી દુન્દુભિના મૃતદેહને સ્પર્શ કર્યો.
તોલયિત્વા મહાબાહુશ્ચિક્ષેપ દશયોજનમ્। અસુરસ્ય તનું શુષ્કાં પાદાઙ્ગુષ્ઠેન વીર્યવાન્
મહાબલી રાઘવે એ સુકાઈ ગયેલા અસુરના શરીરને ઉંચકી, પગનાં અંગૂઠાથી દસ યોજન દૂર ફેંકી દીધું.
ક્ષિપ્તં દૃષ્ટ્વા તતઃ કાયં સુગ્રીવઃ પુનરબ્રવીત્। લક્ષ્મણસ્યાગ્રતો રામં તપન્તમિવ ભાસ્કરમ્। હરીણામગ્રતો વીરમિદં વચનમર્થવત્
એ મૃતદેહને દૂર ફેંકાતું જોઈ, સુગ્રીવે ફરી રામને, જે લક્ષ્મણ અને વાનરમુખ્યોની સામે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો, અર્થસભર વચન કહ્યાં.
આર્દ્રઃ સમાંસઃ પ્રત્યગ્રઃ ક્ષિપ્તઃ કાયઃ પુરા સખે। પરિશ્રાન્તેન મત્તેન ભ્રાત્રા મે વાલિના તદા
મિત્ર, એ વખતે મારું શરીર તાજું, માંસથી ભરેલું અને તાકાતથી ભરપૂર હતું, જ્યારે મારા ભાઈ વાલી, થાકેલો અને મસ્ત થઈ, એને ફેંકી દીધું હતું.