અન્તઃપુરગતો વાલી શ્રુત્વા શબ્દમમર્ષણઃ। નિષ્પપાત સહ સ્ત્રીભિસ્તારાભિરિવ ચન્દ્રમા
વાલી અંદરના મહલમાં હતો, પણ એ ગર્જના સાંભળીને, સહન ન થઈ, પોતાની પત્નીઓ સાથે બહાર આવ્યો, જેમ ચાંદ્રમા તારાઓ સાથે આવે છે.
મિતં વ્યક્તાક્ષરપદં તમુવાચ સ દુન્દુભિમ્। હરીણામીશ્વરો વાલી સર્વેષાં વનચારિણામ્
વાંદરો અને બધા વનવાસીઓના સ્વામી વાલી એ દુંદુભિને સ્પષ્ટ અને તટસ્થ શબ્દોમાં કહ્યું.
કિમર્થં નગરદ્વારમિદં રુદ્ધ્વા વિનર્દસે। દુન્દુભે વિદિતો મેઽસિ રક્ષ પ્રાણાન્ મહાબલ
દુંદુભિ, તું શા માટે નગરના દ્વારને રોકી ને આવી રીતે ગર્જના કરે છે? હું તને ઓળખું છું—મોટા બલવાન, તું પોતાનો જીવ બચાવ.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા વાનરેન્દ્રસ્ય ધીમતઃ। ઉવાચ દુન્દુભિર્વાક્યં ક્રોધાત્ સંરક્તલોચનઃ
વાંદરોના બુદ્ધિશાળી રાજા વાલીનું એ વચન સાંભળીને, દુંદુભિ ક્રોધથી આંખ લાલ કરી જવાબ આપ્યો.
ન ત્વં સ્ત્રીસંનિધૌ વીર વચનં વક્તુમર્હસિ। મમ યુદ્ધં પ્રયચ્છાદ્ય તતો જ્ઞાસ્યામિ તે બલમ્
હે વીર, સ્ત્રીઓની હાજરીમાં તારે આવું બોલવું યોગ્ય નથી; આજે મને યુદ્ધ આપ, પછી હું તારી તાકાત જાણીશ.
અથવા ધારયિષ્યામિ ક્રોધમદ્ય નિશામિમામ્। ગૃહ્યતામુદયઃ સ્વૈરં કામભોગેષુ વાનર
નહીંતર, હું આજ રાત્રે મારો ક્રોધ રોકી રાખીશ; તું મન ભરીને ઉત્સવ મનાવ અને ઇચ્છા મુજબ ભોગ ભોગવી લે, હે વાનર.
દીયતાં સમ્પ્રદાનં ચ પરિષ્વજ્ય ચ વાનરાન્। સર્વશાખામૃગેન્દ્રસ્ત્વં સંસાદય સુહૃજ્જનમ્
ઉપહાર આપ અને બધાને વહેંચ, વાંદરોને ગળે લગાડ; વનવાસીઓના રાજા તરીકે તું તારા મિત્રોને આનંદ આપ.
સુદૃષ્ટાં કુરુ કિષ્કિન્ધાં કુરુષ્વાત્મસમં પુરે। ક્રીડસ્વ ચ સમં સ્ત્રીભિરહં તે દર્પશાસનઃ
કિષ્કિંધાને મજબૂત અને સુરક્ષિત બનાવ, અને એ નગરને તારા જીવ જેટલું પ્રિય રાખ; સ્ત્રીઓ સાથે આનંદ કર, કારણ કે હું તારો અહંકાર તોડીશ.
યો હિ મત્તં પ્રમત્તં વા ભગ્નં વા રહિતં કૃશમ્। હન્યાત્ સ ભ્રૂણહા લોકે ત્વદ્વિધં મદમોહિતમ્
જે કોઈ નશામાં, બેભાન, દુઃખી, એકલો કે દુર્બળ હોય એવા માણસને મારે છે, એ જગતમાં ભ્રૂણહંતાની જેમ ગણાય છે—તારી જેમ અહંકારમાં ચૂર.
સ પ્રહસ્યાબ્રવીન્મન્દં ક્રોધાત્ તમસુરેશ્વરમ્। વિસૃજ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાસ્તારાપ્રભૃતિકાસ્તદા
પછી વાલી એ ક્રોધથી ધીમે હસીને, તારા સહિત બધી સ્ત્રીઓને વિદાય આપી, એ અસુરના રાજાને કહ્યું.
મત્તોઽયમિતિ મા મંસ્થા યદ્યભીતોઽસિ સંયુગે। મદોઽયં સમ્પ્રહારેઽસ્મિન્ વીરપાનં સમર્થ્યતામ્
મને નશામાં છે એવું માનતો નહીં—જો તને યુદ્ધમાં ડર ન હોય; વીરનું પાન તો યુદ્ધમાં જ સાચું સાબિત થાય છે.
તમેવમુક્ત્વા સંક્રુદ્ધો માલામુત્ક્ષિપ્ય કાઞ્ચનીમ્। પિત્રા દત્તાં મહેન્દ્રેણ યુદ્ધાય વ્યવતિષ્ઠત
એવું કહીને, વાલી ક્રોધથી ભરાઈને પિતાએ મહેન્દ્ર પાસેથી અપાયેલી સુવર્ણ માળા ધારણ કરી, યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભો રહ્યો.
વિષાણયોર્ગૃહીત્વા તં દુન્દુભિં ગિરિસંનિભમ્। આવિધ્યત તથા વાલી વિનદન્ કપિકુઞ્જરઃ
વાલીએ, પર્વત જેટલા મોટા દુન્દુભિને તેના શિંગડા પકડીને, ગર્જના કરતાં ઉઠાવીને ફેંકી દીધો.
બલાદ્ વ્યાપાદયાંચક્રે નનર્દ ચ મહાસ્વનમ્। શ્રોત્રાભ્યામથ રક્તં તુ તસ્ય સુસ્રાવ પાત્યતઃ
એણે જોરથી દુન્દુભિને જમીન પર પછાડી દીધો અને ભયાનક અવાજે દહાડ્યો; દુન્દુભિના કાનમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું.
તયોસ્તુ ક્રોધસંરમ્ભાત્ પરસ્પરજયૈષિણોઃ। યુદ્ધં સમભવદ્ ઘોરં દુન્દુભેર્વાલિનસ્તથા
દુન્દુભિ અને વાલી, બંને ગુસ્સાથી અને એકબીજાને હરાવવાની ઇચ્છાથી, ભયાનક યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
અયુધ્યત તદા વાલી શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ। મુષ્ટિભિર્જાનુભિઃ પદ્ભિઃ શિલાભિઃ પાદપૈસ્તથા
પછી વાલી, જેનું બળ ઇન્દ્ર જેટલું હતું, એણે મુઠ્ઠી, ઘૂંટણ, પગ, પથ્થરો અને ઝાડ વડે યુદ્ધ કર્યું.
પરસ્પરં ઘ્નતોસ્તત્ર વાનરાસુરયોસ્તદા। આસીદ્ધીનોઽસુરો યુદ્ધે શક્રસૂનુર્વ્યવર્ધત
એ સમયે વાનર અને અસુર એકબીજાને મારતા હતા; યુદ્ધમાં અસુર નબળો પડતો ગયો અને ઇન્દ્રપુત્ર વાલી વધુ શક્તિશાળી બનતો ગયો.
તં તુ દુન્દુભિમુદ્યમ્ય ધરણ્યામભ્યપાતયત્। યુદ્ધે પ્રાણહરે તસ્મિન્નિષ્પિષ્ટો દુન્દુભિસ્તદા
પછી વાલીએ દુન્દુભિને ઉઠાવીને જમીન પર ફેંકી દીધો; એ ઘાતક યુદ્ધમાં દુન્દુભિ ચકનાચૂર થઈ ગયો.
સ્રોતોભ્યો બહુ રક્તં તુ તસ્ય સુસ્રાવ પાત્યતઃ। પપાત ચ મહાબાહુઃ ક્ષિતૌ પઞ્ચત્વમાગતઃ
દુન્દુભિના ઘા પરથી ઘણું લોહી વહેવા લાગ્યું અને એ પૃથ્વી પર પડીને મૃત્યુ પામ્યો.
તં તોલયિત્વા બાહુભ્યાં ગતસત્ત્વમચેતનમ્। ચિક્ષેપ વેગવાન્ વાલી વેગેનૈકેન યોજનમ્
પછી વાલીએ એ નિર્જીવ અને બેભાન શરીરને પોતાના હાથમાં ઉઠાવી એક જ ઝાટકામાં આખું એક યોજન દૂર ફેંકી દીધું.
તસ્ય વેગપ્રવિદ્ધસ્ય વક્ત્રાત્ ક્ષતજબિન્દવઃ। પ્રપેતુર્મારુતોત્ક્ષિપ્તા મતઙ્ગસ્યાશ્રમં પ્રતિ
એ રીતે જોરથી ફેંકાતા દુન્દુભિના મોઢામાંથી લોહીના ટીપાં પવન સાથે ઉડીને મતંગ ઋષિના આશ્રમ તરફ પડ્યા.
તાન્ દૃષ્ટ્વા પતિતાંસ્તત્ર મુનિઃ શોણિતવિપ્રુષઃ। ક્રુદ્ધસ્તસ્ય મહાભાગ ચિન્તયામાસ કો ન્વયમ્
એ લોહીના ટીપાં ત્યાં પડતાં જોઈ મહાન ઋષિ ગુસ્સે ભરાયા અને વિચાર્યું: 'આ કોણ છે?'
યેનાહં સહસા સ્પૃષ્ટઃ શોણિતેન દુરાત્મના। કોઽયં દુરાત્મા દુર્બુદ્ધિરકૃતાત્મા ચ બાલિશઃ
'કોણ છે આ દુષ્ટ, જેના કારણે હું અચાનક લોહીથી સ્પર્શાયો? આ કઈ દુષ્ટ, વાંધાજનક અને અવિચારી વ્યક્તિ છે?'
ઇત્યુક્ત્વા સ વિનિષ્ક્રમ્ય દદૃશે મુનિસત્તમઃ। મહિષં પર્વતાકારં ગતાસું પતિતં ભુવિ
આ રીતે બોલીને, મહાન ઋષિ બહાર આવ્યા અને પર્વત જેવો મોટો, મૃત મહિષ જમીન પર પડેલો જોયો.
સ તુ વિજ્ઞાય તપસા વાનરેણ કૃતં હિ તત્। ઉત્સસર્જ મહાશાપં ક્ષેપ્તારં વાનરં પ્રતિ
પછી ઋષિએ પોતાના તપથી જાણ્યું કે આ વાનરે કર્યું છે, એટલે એ વાનર પર ભારે શ્રાપ મૂક્યો.
ઇહ તેનાપ્રવેષ્ટવ્યં પ્રવિષ્ટસ્ય વધો ભવેત્। વનં મત્સંશ્રયં યેન દૂષિતં રુધિરસ્રવૈઃ
'જેને લીધે મારા આશ્રમમાં લોહી વહ્યું છે, એ અહીં આવી શકે નહીં; જો એ આવે તો મરી જશે.'
ક્ષિપતા પાદપાશ્ચેમે સમ્ભગ્નાશ્ચાસુરીં તનુમ્। સમન્તાદાશ્રમં પૂર્ણં યોજનં મામકં યદિ
'ઝાડ ફેંકવાથી મારા આશ્રમના વૃક્ષો તૂટી ગયા છે અને અસુરનું શરીર પણ તૂટી ગયું છે; જો કોઈ મારા આશ્રમમાં, જે ચારે બાજુ એક યોજન સુધી ફેલાયેલું છે, આવીને રહેતો હશે—'
આગમિષ્યતિ દુર્બુદ્ધિર્વ્યક્તં સ ન ભવિષ્યતિ। યે ચાસ્ય સચિવાઃ કેચિત્ સંશ્રિતા મામકં વનમ્
'જો એ દુષ્ટબુદ્ધિ અહીં આવશે તો ચોક્કસ નાશ પામશે; અને એના કોઈ પણ મિત્રો કે સાથીઓ મારા વનમાં આશરો લેશે—'
ન ચ તૈરિહ વસ્તવ્યં શ્રુત્વા યાન્તુ યથાસુખમ્। તેઽપિ વા યદિ તિષ્ઠન્તિ શપિષ્યે તાનપિ ધ્રુવમ્
'એ લોકો પણ અહીં રહી શકે નહીં; આ સાંભળીને જે ઈચ્છે તેવા જઈ શકે. જો કોઈ રહી જશે તો હું તેમને પણ શ્રાપ આપીશ.'
વનેઽસ્મિન્ મામકે નિત્યં પુત્રવત્ પરિરક્ષિતે। પત્રાઙ્કુરવિનાશાય ફલમૂલાભવાય ચ
'આ મારું વન, જેને હું હંમેશા પુત્રની જેમ રક્ષું છું, અહીં પાંદડા અને કળીઓ નાશ પામે છે અને ફળ-મૂળ માટે જ રહેવું જોઈએ.'