દિષ્ટ્યાસિ કુશલી પ્રાપ્તો નિહતશ્ચ ત્વયા રિપુઃ। અનાથસ્ય હિ મે નાથસ્ત્વમેકોઽનાથનન્દન
સૌભાગ્યથી તું સુખરૂપે પરત આવ્યો છે અને દુશ્મનને પણ તારે માર્યો છે. હું તો અનાથ હતો, મારા માટે તું જ એકમાત્ર આશ્રય છે, અનાથોને આનંદ આપનારો.
ઇદં બહુશલાકં તે પૂર્ણચન્દ્રમિવોદિતમ્। છત્રં સવાલવ્યજનં પ્રતીચ્છસ્વ મયા ધૃતમ્
આ બહુ શલાકાવાળું છત્ર, જે પૂર્ણચંદ્ર જેવું તેજસ્વી છે અને વાલાવાળો પંખો સાથે છે, એ હું તારા માટે પકડીને આવ્યો છું, તું તેને સ્વીકાર.
આર્તસ્તત્ર બિલદ્વારિ સ્થિતઃ સંવત્સરં નૃપ। દૃષ્ટ્વા ચ શોણિતં દ્વારિ બિલાચ્ચાપિ સમુત્થિતમ્
હું દુઃખી થઈને એ ગુફાના દ્વારે આખું વર્ષ ઊભો રહ્યો, રાજા. અને જ્યારે મેં ગુફાના દ્વારે લોહી નીકળતું જોયું,
શોકસંવિગ્નહૃદયો ભૃશં વ્યાકુલિતેન્દ્રિયઃ। અપિધાય બિલદ્વારં શૈલશૃઙ્ગેણ તત્ તદા
મારું મન શોકથી વ્યાકુળ અને ઇન્દ્રિયો પણ ખૂબ ગભરાઈ ગઈ; ત્યારે મેં પર્વતના શિખરથી ગુફાનું દ્વાર બંધ કરી દીધું.
તસ્માદ્ દેશાદપાક્રમ્ય કિષ્કિન્ધાં પ્રાવિશં પુનઃ। વિષાદાત્ત્વિહ માં દૃષ્ટ્વા પૌરૈર્મન્ત્રિભિરેવ ચ
પછી હું એ સ્થળ છોડીને ફરી કિષ્કિંધામાં આવ્યો; પણ અહીં લોકો અને મંત્રીઓએ મને જોઈને દુઃખ વ્યક્ત કર્યું.
અભિષિક્તો ન કામેન તન્મે ક્ષન્તું ત્વમર્હસિ। ત્વમેવ રાજા માનાર્હઃ સદા ચાહં યથા પુરા
મારે ઇચ્છાથી રાજાભિષેક થયો નહોતો, એ વાત તું માફ કર. તું જ રાજા તરીકે માન પામવા યોગ્ય છે, અને હું હંમેશા પહેલા જેવો જ છું.
રાજભાવે નિયોગોઽયં મમ ત્વદ્વિરહાત્ કૃતઃ। સામાત્યપૌરનગરં સ્થિતં નિહતકણ્ટકમ્
મારે રાજપદનો સોંપણો તો તારી ગેરહાજરીમાં થયો હતો; હવે મંત્રીઓ, પ્રજાજનો અને શહેર સાથે રાજ્ય દુશ્મનમુક્ત છે.
ન્યાસભૂતમિદં રાજ્યં તવ નિર્યાતયામ્યહમ્। મા ચ રોષં કૃથાઃ સૌમ્ય મમ શત્રુનિષૂદન
આ રાજ્ય તારી જ જમા છે, હું તને સોંપું છું; મારા પર રોષ ન રાખજે, સૌમ્ય, દુશ્મનોને સંહારનાર.
રાજભાવે નિયુક્તોઽહં શૂન્યદેશજિગીષયા। સ્નિગ્ધમેવં બ્રુવાણં માં સ વિનિર્ભર્ત્સ્ય વાનરઃ
હું તો ખાલી પ્રદેશ જીતવાની ઈચ્છાથી રાજપદે બેસાડાયો હતો; હું પ્રેમથી આવું બોલ્યો, તો એ વાનરે મને ઠપકો આપ્યો.
ધિક્ત્વામિતિ ચ મામુક્ત્વા બહુ તત્તદુવાચ હ। પ્રકૃતીશ્ચ સમાનીય મન્ત્રિણશ્ચૈવ સમ્મતાન્
મને 'શરમ છે તારે!' એમ કહીને, એણે ઘણું બધું કહ્યું; પછી પ્રજાજનો અને પસંદગીના મંત્રીઓ ભેગા કર્યા.
મામાહ સુહૃદાં મધ્યે વાક્યં પરમગર્હિતમ્। વિદિતં વો મયા રાત્રૌ માયાવી સ મહાસુરઃ
મારા મિત્રો વચ્ચે એણે મને ખૂબ અપમાનજનક વાત કહી: 'તમને ખબર છે, એ રાત્રે માયાવી મહાસુરને મેં ઓળખ્યો હતો.'
માં સમાહ્વયત ક્રુદ્ધો યુદ્ધાકાંક્ષી તદા પુરા। તસ્ય તદ્ ભાષિતં શ્રુત્વા નિઃસૃતોઽહં નૃપાલયાત્
એ સમયે, જ્યારે એ ગુસ્સે અને યુદ્ધ ઇચ્છતો હતો, એણે મને લલકાર્યો; એના શબ્દો સાંભળી હું રાજમહેલ છોડીને નીકળી પડ્યો.
અનુયાતશ્ચ માં તૂર્ણમયં ભ્રાતા સુદારુણઃ। સ તુ દૃષ્ટ્વૈવ માં રાત્રૌ સદ્વિતીયં મહાબલઃ
મારો ભાઈ, જે અત્યંત ભયાનક છે, ઝડપથી મારા પાછળ આવ્યો; પણ એ મહાબળવાને રાત્રે મને બીજાના સાથમાં જોયો,
પ્રાદ્રવદ્ ભયસંત્રસ્તો વીક્ષ્યાવાં સમુપાગતૌ। અભિદ્રુતસ્તુ વેગેન વિવેશ સ મહાબિલમ્
તો બંનેને આવતાં જોઈને એ ભયથી ગભરાઈને ભાગી ગયો; ઝડપથી દોડીને એ મોટી ગુફામાં પ્રવેશી ગયો.
તં પ્રવિષ્ટં વિદિત્વા તુ સુઘોરં સુમહદ્બિલમ્। અયમુક્તોઽથ મે ભ્રાતા મયા તુ ક્રૂરદર્શનઃ
જ્યારે એ ભયાનક અને વિશાળ ગુફામાં પ્રવેશી ગયો એ જાણીને, તો મારાં ભાઈએ, જે કઠોર દેખાતા હતા, મને કહ્યું:
અહત્વા નાસ્તિ મે શક્તિઃ પ્રતિગન્તુમિતઃ પુરીમ્। બિલદ્વારિ પ્રતીક્ષ ત્વં યાવદેનં નિહન્મ્યહમ્
"હું એને મારી નાખ્યા વિના શહેર પરત જઈ શકતો નથી; તું ગુફાના દ્વારે રાહ જો, જ્યા સુધી હું એને મારી નાંખું."
સ્થિતોઽયમિતિ મત્વાહં પ્રવિષ્ટસ્તુ દુરાસદમ્। તં મે માર્ગયતસ્તત્ર ગતઃ સંવત્સરસ્તદા
મને લાગ્યું કે એ અહીં ઊભો છે, તો હું પણ એ દુર્ગમ ગુફામાં પ્રવેશ્યો; ત્યાં એને શોધતો રહ્યો, અને એ રીતે આખું વર્ષ વીતી ગયું.
સ તુ દૃષ્ટો મયા શત્રુરનિર્વેદાદ્ ભયાવહઃ। નિહતશ્ચ મયા સદ્યઃ સ સર્વૈઃ સહ બન્ધુભિઃ
ત્યાં મેં મારા દુશ્મનને જોયો, જે ખૂબ ભયાનક અને અડગ હતો; મેં તરત જ એને અને એના બધાં સગાંને મારી નાખ્યા.
તસ્યાસ્યાત્તુ પ્રવૃત્તેન રુધિરૌઘેણ તદ્બિલમ્। પૂર્ણમાસીદ્ દુરાક્રામં સ્તનતસ્તસ્ય ભૂતલે
તેના મોઢામાંથી લોહીનો ધોધ વહેતો ગયો, અને એ ધોધ એ અઘમાર ગુહાને ભરાઈ ગઈ, જમીન પર એ અવાજ ગૂંજ્યો.
સૂદયિત્વા તુ તં શત્રું વિક્રાન્તં તમહં સુખમ્। નિષ્ક્રામં નૈવ પશ્યામિ બિલસ્ય પિહિતં મુખમ્
મારે એ શક્તિશાળી દુશ્મનને મારીને આરામથી બહાર આવવું હતું, પણ ગુહાનું મોઢું બંધ હોવાથી હું બહાર આવી શક્યો નહીં.
વિક્રોશમાનસ્ય તુ મે સુગ્રીવેતિ પુનઃ પુનઃ। યતઃ પ્રતિવચો નાસ્તિ તતોઽહં ભૃશદુઃખિતઃ
હું વારંવાર 'સુગ્રીવ!' કહીને બોલાવતો રહ્યો, પણ કોઈ જવાબ ન મળતાં મને બહુ દુઃખ થયું.
પાદપ્રહારૈસ્તુ મયા બહુભિઃ પરિપાતિતમ્। તતોઽહં તેન નિષ્ક્રમ્ય પથા પુરમુપાગતઃ
હું પગથી ઘણી વાર માર મારીને એ દરવાજાને તોડી કાઢ્યો, પછી એ રસ્તે બહાર આવીને શહેરમાં પાછો ગયો.
તત્રાનેનાસ્મિ સંરુદ્ધો રાજ્યં મૃગયતાઽઽત્મનઃ। સુગ્રીવેણ નૃશંસેન વિસ્મૃત્ય ભ્રાતૃસૌહૃદમ્
ત્યાં સુગ્રીવે, જે પોતે રાજપદ મેળવવા ઇચ્છતો હતો, ભાઈપણનું ભાન ભૂલીને મને રાજ્યમાંથી દૂર કરી દીધો.
એવમુક્ત્વા તુ માં તત્ર વસ્ત્રેણૈકેન વાનરઃ। તદા નિર્વાસયામાસ વાલી વિગતસાધ્વસઃ
આ રીતે વાલી, જે હવે નિર્ભય થઈ ગયો હતો, એણે મને માત્ર એક વસ્ત્ર આપી ત્યાંથી કાઢી મૂક્યો.
તેનાહમપવિદ્ધશ્ચ હૃતદારશ્ચ રાઘવ। તદ્ભયાચ્ચ મહીં સર્વાં ક્રાન્તવાન્ સવનાર્ણવામ્
એના કારણે હું બહાર કાઢાયો અને મારી પત્ની પણ છીનવાઈ ગઈ, હે રાઘવ, એના ડરથી હું આખી ધરતી પર, વનો અને દરિયાઓમાં ભટકતો રહ્યો.
ઋષ્યમૂકં ગિરિવરં ભાર્યાહરણદુઃખિતઃ। પ્રવિષ્ટોઽસ્મિ દુરાધર્ષં વાલિનઃ કારણાન્તરે
પત્નીનું અપહરણ થયાનું દુઃખ લઈને, હું ઋષ્યમૂક પર્વત પર ગયો, જ્યાં વાલી બીજાં કારણસર જઈ શકતો નહોતો.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વૈરાનુકથનં મહત્। અનાગસા મયા પ્રાપ્તં વ્યસનં પશ્ય રાઘવ
હવે મેં તને બધું જ કહી દીધું, આ દુશ્મનાવટની આખી વાત કહી, હે રાઘવ, નિર્દોષ હોવા છતાં મને આવું દુઃખ મળ્યું છે, એ જોઈ લે.
વાલિનશ્ચ ભયાત્ તસ્ય સર્વલોકભયાપહ। કર્તુમર્હસિ મે વીર પ્રસાદં તસ્ય નિગ્રહાત્
વાલીથી, જે આખા જગતને ડરાવે છે, મને ભય છે; હે વીર, તું કૃપા કરીને એને રોકી મને ઉપકાર કર.
એવમુક્તઃ સ તેજસ્વી ધર્મજ્ઞો ધર્મસંહિતમ્। વચનં વક્તુમારેભે સુગ્રીવં પ્રહસન્નિવ
આ રીતે કહેતાં, તેજસ્વી અને ધર્મ જાણનાર રામે, હળવી સ્મિત સાથે સુગ્રીવને ધર્મની વાત કહેવાનું શરૂ કર્યું.
અમોઘાઃ સૂર્યસંકાશા નિશિતા મે શરા ઇમે। તસ્મિન્ વાલિનિ દુર્વૃત્તે પતિષ્યન્તિ રુષાન્વિતાઃ
મારા આ તીરો, જે નિષ્ફળ નથી, તીખા છે અને સૂર્ય જેવી તેજસ્વી છે, એ ગુસ્સાથી એ દુરાચારી વાલી પર વરસશે.