સુખોપવિષ્ટં રામં તુ પ્રસન્નમુદધિં યથા। સાલપુષ્પાવસંકીર્ણે તસ્મિન્ ગિરિવરોત્તમે
રામ આરામથી બેઠેલા અને પ્રસન્ન હતા, જેમ શાંત સમુદ્ર હોય છે, એ ઉત્તમ પર્વત પર, જે શાલના ફૂલો થી ઢંકાયેલો હતો.
તતઃ પ્રહૃષ્ટઃ સુગ્રીવઃ શ્લક્ષ્ણયા શુભયા ગિરા। ઉવાચ પ્રણયાદ્ રામં હર્ષવ્યાકુલિતાક્ષરમ્
પછી સુગ્રીવ આનંદિત થઈને, પ્રેમથી અને મીઠા શબ્દોમાં, ખુશીથી કંપતી વાણીમાં રામને કહ્યું.
અહં વિનિકૃતો ભ્રાત્રા ચરામ્યેષ ભયાર્દિતઃ। ઋષ્યમૂકં ગિરિવરં હૃતભાર્યઃ સુદુઃખિતઃ
હું ભાઈએ વંચિત કર્યો છું, અને ભયથી આ ઋષ્યમૂક પર્વત પર ફરું છું, પત્ની છીનવાઈ ગઈ છે અને હું ખૂબ દુઃખી છું.
સોઽહં ત્રસ્તો ભયે મગ્નો વને સમ્ભ્રાન્તચેતનઃ। વાલિના નિકૃતો ભ્રાત્રા કૃતવૈરશ્ચ રાઘવ
હું ભયથી ગભરાઈને, મનમાં ઉલઝણ સાથે વનમાં ભટકું છું; વાલી ભાઈએ મને દુઃખ આપ્યું છે અને હવે હું તેનો દુશ્મન બન્યો છું, હે રાઘવ.
વાલિનો મે ભયાર્તસ્ય સર્વલોકાભયંકર। મમાપિ ત્વમનાથસ્ય પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ
વાલી, જે આખા જગતને ડરાવે છે, એ જ મારા ભયનું કારણ છે; હું તો અનાથ છું, તમે મને દયા બતાવવી જોઈએ.
એવમુક્તસ્તુ તેજસ્વી ધર્મજ્ઞો ધર્મવત્સલઃ। પ્રત્યુવાચ સ કાકુત્સ્થઃ સુગ્રીવં પ્રહસન્નિવ
આ રીતે કહેતાં, તેજસ્વી, ધર્મને જાણનારા અને ધર્મપ્રેમી કકુત્સ્થ રામે હસતાં હસતાં સુગ્રીવને જવાબ આપ્યો.
ઉપકારફલં મિત્રમપકારોઽરિલક્ષણમ્। અદ્યૈવ તં વધિષ્યામિ તવ ભાર્યાપહારિણમ્
મિત્ર એ છે જે ઉપકારનું ફળ આપે છે, અને જે નુકસાન કરે છે તે દુશ્મન ગણાય છે. આજે જ હું તારી પત્ની હરણારને મારી નાખીશ.
ઇમે હિ મે મહાભાગ પત્રિણસ્તિગ્મતેજસઃ। કાર્તિકેયવનોદ્ભૂતાઃ શરા હેમવિભૂષિતાઃ
આ રહી મારી શક્તિશાળી અને તીક્ષ્ણ બાણો, જે કાર્તિકેયના વનમાં જન્મેલા છે અને સોનાથી શોભાયમાન છે.
કઙ્કપત્રપરિચ્છન્ના મહેન્દ્રાશનિસંનિભાઃ। સુપર્વાણઃ સુતીક્ષ્ણાગ્રાઃ સરોષા ભુજગા ઇવ
આ બાણો કાગડાની પાંખોથી સુશોભિત છે, ઇન્દ્રના વજ્ર જેવી કઠોરતા ધરાવે છે, મજબૂત જોડાણવાળા અને તીક્ષ્ણ છે, અને ક્રોધિત સાપ જેવાં લાગે છે.
વાલિસંજ્ઞમમિત્રં તે ભ્રાતરં કૃતકિલ્બિષમ્। શરૈર્વિનિહતં પશ્ય વિકીર્ણમિવ પર્વતમ્
જુઓ, તારો ભાઈ વાલી, જે દુશ્મન છે અને પાપી છે, તે મારા બાણોથી ઘાયલ થઈને પર્વત તૂટી પડ્યો હોય તેમ વિખેરાઈ ગયો છે.
રાઘવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સુગ્રીવો વાહિનીપતિઃ। પ્રહર્ષમતુલં લેભે સાધુ સાધ્વિતિ ચાબ્રવીત્
રાઘવના શબ્દો સાંભળી સુગ્રીવ, સેના નાયક, અતિ આનંદિત થયો અને બોલ્યો: 'શાબાશ! શાબાશ!'
રામ શોકાભિભૂતોઽહં શોકાર્તાનાં ભવાન્ ગતિઃ। વયસ્ય ઇતિ કૃત્વા હિ ત્વય્યહં પરિદેવયે
રામ, હું દુઃખથી દબાઈ ગયો છું; દુઃખી લોકો માટે તમે આશ્રય છો. મિત્ર માનીને હું તારી સામે રડું છું.
ત્વં હિ પાણિપ્રદાનેન વયસ્યો મેઽગ્નિસાક્ષિકમ્। કૃતઃ પ્રાણૈર્બહુમતઃ સત્યેન ચ શપામ્યહમ્
હાથમાં હાથ આપીને, અગ્નિને સાક્ષી રાખીને, તમે મારા મિત્ર બન્યા છો; તમે મને જીવથી પણ વધુ પ્રિય છો, અને હું સત્યની શપથ ખાઈને કહું છું.
વયસ્ય ઇતિ કૃત્વા ચ વિસ્રબ્ધઃ પ્રવદામ્યહમ્। દુઃખમન્તર્ગતં તન્મે મનો હરતિ નિત્યશઃ
મિત્ર માનીને હું નિર્ભય થઈને બોલું છું; મારા મનમાં રહેલું દુઃખ હંમેશાં મને પીડે છે.
એતાવદુક્ત્વા વચનં બાષ્પદૂષિતલોચનઃ। બાષ્પદૂષિતયા વાચા નોચ્ચૈઃ શક્નોતિ ભાષિતુમ્
આવું કહીને, તેની આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા, અને ગળા ભરાઈ જવાથી તે ઉંચે બોલી શક્યો નહીં.
બાષ્પવેગં તુ સહસા નદીવેગમિવાગતમ્। ધારયામાસ ધૈર્યેણ સુગ્રીવો રામસંનિધૌ
પછી સુગ્રીવે રામની હાજરીમાં ધૈર્યથી, અચાનક આવતાં આંસુઓને નદીના પ્રવાહ જેવો રોકી લીધા.
સ નિગૃહ્ય તુ તં બાષ્પં પ્રમૃજ્ય નયને શુભે। વિનિઃશ્વસ્ય ચ તેજસ્વી રાઘવં પુનરૂચિવાન્
પછી તેણે આંસુ રોક્યા, સુંદર આંખો પુંછ્યા અને ઊંડો શ્વાસ લઈ, તેજસ્વી સુગ્રીવે ફરી રાઘવને કહ્યું.
પુરાહં વાલિના રામ રાજ્યાત્ સ્વાદવરોપિતઃ। પરુષાણિ ચ સંશ્રાવ્ય નિર્ધૂતોઽસ્મિ બલીયસા
રામ, પહેલાં વાલીએ મને મારા રાજ્યમાંથી કાઢી મૂક્યો અને કડક શબ્દો બોલીને પોતાની તાકાતથી મને હાંકી કાઢ્યો.
હૃતા ભાર્યા ચ મે તેન પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી। સુહૃદશ્ચ મદીયા યે સંયતા બન્ધનેષુ તે
તેને મારી પત્ની, જે મને જીવથી પણ વધુ પ્રિય છે, હરી લીધી અને મારા બધા મિત્રો બંધનમાં બાંધ્યા છે.
યત્નવાંશ્ચ સ દુષ્ટાત્મા મદ્વિનાશાય રાઘવ। બહુશસ્તપ્રયુક્તાશ્ચ વાનરા નિહતા મયા
એ દુષ્ટ હૃદયવાળો મારા વિનાશ માટે વારંવાર પ્રયાસો કરતો રહ્યો છે, અને તેણે મોકલેલા અનેક વાનરોને મેં મારી નાખ્યા છે.
શઙ્કયા ત્વેતયાહં ચ દૃષ્ટ્વા ત્વામપિ રાઘવ। નોપસર્પામ્યહં ભીતો ભયે સર્વે હિ બિભ્યતિ
આ શંકાને લીધે, રાઘવ, હું તને જોઈને પણ ડરથી નજીક આવતો નથી, કારણ કે ભયમાં બધાને ડર લાગે છે.
કેવલં હિ સહાયા મે હનુમત્પ્રમુખાસ્ત્વિમે। અતોઽહં ધારયામ્યદ્ય પ્રાણાન્ કૃચ્છ્રગતોઽપિ સન્
મારા સાથે માત્ર હનુમાન અને તેના સાથીઓ છે; તેથી જ હું આજે ભારે મુશ્કેલીમાં પણ જીવતો રહી શક્યો છું.
એતે હિ કપયઃ સ્નિગ્ધા માં રક્ષન્તિ સમન્તતઃ। સહ ગચ્છન્તિ ગન્તવ્યે નિત્યં તિષ્ઠન્તિ ચાસ્થિતે
આ વાનરો મને સર્વત્ર પ્રેમથી રક્ષે છે, જ્યાં જવું હોય ત્યાં સાથે જાય છે અને જ્યાં હું રહું ત્યાં હંમેશાં રહે છે.
સંક્ષેપસ્ત્વેષ મે રામ કિમુક્ત્વા વિસ્તરં હિ તે। સ મે જ્યેષ્ઠો રિપુર્ભ્રાતા વાલી વિશ્રુતપૌરુષઃ
રામ, આટલું જ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું; આખી વાત શું કહું? મારો મોટો ભાઈ વાલી, જે પોતાની શક્તિ માટે પ્રસિદ્ધ છે, એ જ મારો દુશ્મન છે.
તદ્વિનાશેઽપિ મે દુઃખં પ્રમૃષ્ટં સ્યાદનન્તરમ્। સુખં મે જીવિતં ચૈવ તદ્વિનાશનિબન્ધનમ્
તેના વિનાશ પછી જ મારું દુઃખ દૂર થશે; મારું સુખ અને જીવન બધું તેના નાશ પર જ આધાર રાખે છે.
એષ મે રામ શોકાન્તઃ શોકાર્તેન નિવેદિતઃ। દુઃખિતઃ સુખિતો વાપિ સખ્યુર્નિત્યં સખા ગતિઃ
હે રામ, દુઃખથી પીડાયેલી મારી વેદના મેં તને કહી છે; મિત્ર દુઃખમાં હોય કે સુખમાં, હંમેશા મિત્રને જ આશરો લે છે.
શ્રુત્વૈતચ્ચ વચો રામઃ સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્। કિં નિમિત્તમભૂદ્ વૈરં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
આ બધું સાંભળીને રામે સુગ્રીવને પૂછ્યું: 'તમારા દુશ્મનાવટનું સાચું કારણ શું છે, એ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.'
સુખં હિ કારણં શ્રુત્વા વૈરસ્ય તવ વાનર। આનન્તર્યાદ્ વિધાસ્યામિ સમ્પ્રધાર્ય બલાબલમ્
'હે વાનર, જ્યારે હું તારા વેરનું કારણ જાણીશ, ત્યારે તુરંત જ યોગ્ય વિચાર કરીને, તારી શક્તિ અને દુર્બળતા ધ્યાનમાં રાખી, પગલું ભરું.'
બલવાન્ હિ મમામર્ષઃ શ્રુત્વા ત્વામવમાનિતમ્। વર્ધતે હૃદયોત્કમ્પી પ્રાવૃડ્વેગ ઇવામ્ભસઃ
'જ્યારે હું તારી અપમાનની વાત સાંભળું છું ત્યારે મારું રોષ ખૂબ જ વધી જાય છે, જે વરસાદના પાણીની જેમ હૃદયમાં ઉછળી ઊઠે છે.'
હૃષ્ટઃ કથય વિસ્રબ્ધો યાવદારોપ્યતે ધનુઃ। સૃષ્ટશ્ચ હિ મયા બાણો નિરસ્તશ્ચ રિપુસ્તવ
'તું નિર્ભય થઈને બધું સ્પષ્ટ કહી દે, હું ધનુષ્ય ચઢાવું છું; કારણ કે મારું બાણ તૈયાર છે અને તારો દુશ્મન હવે નાશ પામેલો જ ગણ.'