તીક્ષ્ણાગ્રા ઋજુપર્વાણઃ સરોષા ભુજગા ઇવ। તમદ્ય વાલિનં પશ્ય તીક્ષ્ણૈરાશીવિષોપમૈઃ
તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા અને સીધા, ક્રોધથી ભરેલા, સાપ જેવા આ બાણોથી આજે તું વાલીને પડી રહ્યો જોશે.
શરૈર્વિનિહતં ભૂમૌ પ્રકીર્ણમિવ પર્વતમ્। સ તુ તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાઘવસ્યાત્મનો હિતમ્। સુગ્રીવઃ પરમપ્રીતઃ પરમં વાક્યમબ્રવીત્
બાણોથી ઘાયલ થયેલો વાલી જમીન પર પર્વતની જેમ છૂટો પડી જશે; રાઘવના આ કલ્યાણકારી વચન સાંભળી સુગ્રીવ ખૂબ જ ખુશ થયો અને શ્રેષ્ઠ વચન બોલ્યો.
તવ પ્રસાદેન નૃસિંહ વીર પ્રિયાં ચ રાજ્યં ચ સમાપ્નુયામહમ્। તથા કુરુ ત્વં નરદેવ વૈરિણં યથા ન હિંસ્યાત્ સ પુનર્મમાગ્રજમ્
હે મનુષ્યસિંહ, હે વીર, તમારી કૃપાથી હું મારી પ્રિય પત્ની અને રાજય ફરી મેળવો; હે રાજા, તમે મારા દુશ્મન સાથે એવું કરો કે એ ફરી કદી મારા ભાઈને દુઃખ ન આપે.
સીતાકપીન્દ્રક્ષણદાચરાણાં રાજીવહેમજ્વલનોપમાનિ। સુગ્રીવરામપ્રણયપ્રસઙ્ગે વામાનિ નેત્રાણિ સમં સ્ફુરન્તિ
સુગ્રીવ અને રામની મિત્રતાના પ્રસંગે, સીતા, વાનરરાજા અને રાત્રે ફરતા રાક્ષસો — બધાના કમળ, સોનાં કે અગ્નિ જેવા સુંદર નેત્રો એકસાથે ફફડ્યા.
thumb|ષષ્ઠઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ષષ્ઠઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિશ્કિંધા કાંડનો છઠ્ઠો સર્ગ સાંભળો.
પુનરેવાબ્રવીત્ પ્રીતો રાઘવં રઘુનન્દનમ્। અયમાખ્યાતિ તે રામ સચિવો મન્ત્રિસત્તમઃ
પછી સુગ્રીવે આનંદથી રઘુનંદન રામને કહ્યું: 'રામ, મારો મુખ્ય મંત્રી હનુમાન તને બધું કહી દેશે.'
હનુમાન્ યન્નિમિત્તં ત્વં નિર્જનં વનમાગતઃ। લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા વસતશ્ચ વને તવ
હનુમાન જાણે છે કે તું અને તારો ભાઈ લક્ષ્મણ શા માટે આ એકાંત વનમાં આવ્યા છો અને અહીં રહે છો.
રક્ષસાપહૃતા ભાર્યા મૈથિલી જનકાત્મજા। ત્વયા વિયુક્તા રુદતી લક્ષ્મણેન ચ ધીમતા
તારી પત્ની, જનકનંદિની વૈદેહી, રાક્ષસે અપહરણ કરી હતી; તારા વિયોગમાં, તે અને બુદ્ધિશાળી લક્ષ્મણ બંને રડતા હતા.
અન્તરં પ્રેપ્સુના તેન હત્વા ગૃધ્રં જટાયુષમ્। ભાર્યાવિયોગજં દુઃખં પ્રાપિતસ્તેન રક્ષસા
તે રાક્ષસે તકો જોઈને જટાયુ નામના ગૃધ્રને મારી નાખ્યો; પત્નીથી વિયોગના દુઃખમાં તું આવી પડ્યો છે.
ભાર્યાવિયોગજં દુઃખં નચિરાત્ ત્વં વિમોક્ષ્યસે। અહં તામાનયિષ્યામિ નષ્ટાં વેદશ્રુતીમિવ
પત્નીથી વિયોગનું દુઃખ તને હવે વધુ સમય નહીં રહે; હું તારી ગુમ થયેલી પ્રિયાને એ રીતે પાછી લાવીશ જેમ ગુમ થયેલા વેદને પાછા લાવે છે.
ઇદં તથ્યં મમ વચસ્ત્વમવેહિ ચ રાઘવ। ન શક્યા સા જરયિતુમપિ સેન્દ્રૈઃ સુરાસુરૈઃ
રાઘવ, મારા શબ્દો સાચા છે એ જાણ; તારી પત્નીને ઇન્દ્ર સહિત દેવો કે અસુરો પણ દુઃખી કરી શકતા નથી.
તવ ભાર્યા મહાબાહો ભક્ષ્યં વિષકૃતં યથા। ત્યજ શોકં મહાબાહો તાં કાન્તામાનયામિ તે
મહાબાહુ, તારી પત્ની તો ઝેર મળેલા ભોજન જેવી અસ્પર્શ્ય છે; મહાબાહુ, તું શોક છોડ, હું તારી પ્રિયાને તારા પાસે લાવીશ.
અનુમાનાત્ તુ જાનામિ મૈથિલી સા ન સંશયઃ। હ્રિયમાણા મયા દૃષ્ટા રક્ષસા રૌદ્રકર્મણા
મને ચોક્કસ ખબર છે કે એ વૈદેહી જ છે; મેં પોતાની આંખે જોયું કે રાક્ષસે, દુષ્ટ કર્મે, તેને ઉઠાવી લઈ ગયો.
ક્રોશન્તી રામરામેતિ લક્ષ્મણેતિ ચ વિસ્વરમ્। સ્ફુરન્તી રાવણસ્યાઙ્કે પન્નગેન્દ્રવધૂર્યથા
તે રાવણની ગોદમાં ફફડતી 'રામ! રામ!' અને 'લક્ષ્મણ!' એમ ઉંચા અવાજે પોકારી રહી હતી, જાણે સાપના રાજાની પત્ની હોય.
આત્મના પઞ્ચમં માં હિ દૃષ્ટ્વા શૈલતલે સ્થિતમ્। ઉત્તરીયં તયા ત્યક્તં શુભાન્યાભરણાનિ ચ
જ્યારે તેણે મને પર્વતની ઢાળ પર ઊભેલો જોયો, ત્યારે તેણે પોતાનું ઉપરનું વસ્ત્ર અને શુભ આભૂષણો નીચે ફેંકી દીધાં.
તાન્યસ્માભિર્ગૃહીતાનિ નિહિતાનિ ચ રાઘવ। આનયિષ્યામ્યહં તાનિ પ્રત્યભિજ્ઞાતુમર્હસિ
રાઘવ, એ આભૂષણો અમે ઉઠાવી રાખ્યા છે; હું તને લાવી આપું છું, તું એ ઓળખી લે.
તમબ્રવીત્ તતો રામઃ સુગ્રીવં પ્રિયવાદિનમ્। આનયસ્વ સખે શીઘ્રં કિમર્થં પ્રવિલમ્બસે
પછી રામે પ્રેમથી બોલતા સુગ્રીવને કહ્યું: 'મિત્ર, તું ઝડપથી એ લાવી દે, શા માટે મોડું કરે છે?'
એવમુક્તસ્તુ સુગ્રીવઃ શૈલસ્ય ગહનાં ગુહામ્। પ્રવિવેશ તતઃ શીઘ્રં રાઘવપ્રિયકામ્યયા
આ રીતે કહેતાં સુગ્રીવ રાઘવને ખુશ કરવા માટે તરત પર્વતની ઊંડી ગુફામાં ગયો.
ઉત્તરીયં ગૃહીત્વા તુ સ તાન્યાભરણાનિ ચ। ઇદં પશ્યેતિ રામાય દર્શયામાસ વાનરઃ
પછી વાનરે એ ઉપરનું વસ્ત્ર અને આભૂષણો લઈ રામને બતાવતાં કહ્યું: 'આ જુઓ.'
તતો ગૃહીત્વા વાસસ્તુ શુભાન્યાભરણાનિ ચ। અભવદ્ બાષ્પસંરુદ્ધો નીહારેણેવ ચન્દ્રમાઃ
પછી એ વસ્ત્ર અને સુંદર આભૂષણો લઈને રામના આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા, જાણે કુંહાસામાં ચાંદ્રમો છુપાઈ જાય.
સીતાસ્નેહપ્રવૃત્તેન સ તુ બાષ્પેણ દૂષિતઃ। હા પ્રિયેતિ રુદન્ ધૈર્યમુત્સૃજ્ય ન્યપતત્ ક્ષિતૌ
સીતા પ્રત્યેના પ્રેમથી ઉદ્ભવેલા આંસુઓથી રામ ભીની આંખે 'હાય પ્રિયે!' કહી રડતા, ધીરજ ગુમાવી જમીન પર પડી ગયા.
હૃદિ કૃત્વા સ બહુશસ્તમલંકારમુત્તમમ્। નિશશ્વાસ ભૃશં સર્પો બિલસ્થ ઇવ રોષિતઃ
પછી એ શ્રેષ્ઠ આભૂષણો વારંવાર હૃદય પર રાખીને, રામ ભારે ઉદાસીથી ઊંડા શ્વાસ લેતા, જાણે ગુસ્સે ભરેલો સાપ પોતાના બિલમાં હોય.
અવિચ્છિન્નાશ્રુવેગસ્તુ સૌમિત્રિં પ્રેક્ષ્ય પાર્શ્વતઃ। પરિદેવયિતું દીનં રામઃ સમુપચક્રમે
રામે જ્યારે પોતાના બાજુમાં સૌમિત્રિને જોયા, ત્યારે તેની આંખોમાંથી અવિરત આંસુ વહેવા લાગ્યા અને એ દુઃખમાં રડવા લાગ્યા.
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યા સંત્યક્તં હ્રિયમાણયા। ઉત્તરીયમિદં ભૂમૌ શરીરાદ્ ભૂષણાનિ ચ
લક્ષ્મણ, જરા જો, વૈદેહીએ જ્યારે તેને લઈ જવામાં આવી રહી હતી ત્યારે પોતાનું ઉપરનું વસ્ત્ર અને આ આભૂષણો જમીન પર નાખી દીધાં.
શાદ્વલિન્યાં ધ્રુવં ભૂમ્યાં સીતયા હ્રિયમાણયા। ઉત્સૃષ્ટં ભૂષણમિદં તથા રૂપં હિ દૃશ્યતે
આ આભૂષણ ચોક્કસપણે સીતા જ્યારે લઈ જવામાં આવી રહી હતી ત્યારે આ લીલાં ઘાસવાળી જમીન પર પડ્યું હશે, કારણ કે એનું સ્વરૂપ એવું જ લાગે છે.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્। નાહં જાનામિ કેયૂરે નાહં જાનામિ કુણ્ડલે
રામના આ શબ્દો સાંભળીને લક્ષ્મણે કહ્યું: 'હું તો એ કંકણો ઓળખતો નથી, ને આ કાનના કુંડળ પણ ઓળખતો નથી.'
નૂપુરે ત્વભિજાનામિ નિત્યં પાદાભિવન્દનાત્। તતસ્તુ રાઘવો વાક્યં સુગ્રીવમિદમબ્રવીત્
પણ પગની પાયલ તો હું ઓળખું છું, કારણ કે હું રોજ તેના પગે વંદન કરતો હતો. ત્યારબાદ રાઘવે સુગ્રીવને કહ્યું.
બ્રૂહિ સુગ્રીવ કં દેશં હ્રિયન્તી લક્ષિતા ત્વયા। રક્ષસા રૌદ્રરૂપેણ મમ પ્રાણપ્રિયા હૃતા
સુગ્રીવ, મને કહો કે કયા પ્રદેશમાં તું જોઈ હતી, જ્યારે મારા પ્રાણપ્યારીને ભયાનક રાક્ષસે લઈ જતી હતી?
ક્વ વા વસતિ તદ્ રક્ષો મહદ્ વ્યસનદં મમ। યન્નિમિત્તમહં સર્વાન્ નાશયિષ્યામિ રાક્ષસાન્
એ રાક્ષસ ક્યાં રહે છે, જેના કારણે મને મોટું દુઃખ મળ્યું છે? એના કારણે હું બધા રાક્ષસોનો નાશ કરીશ.
હરતા મૈથિલીં યેન માં ચ રોષયતા ધ્રુવમ્। આત્મનો જીવિતાન્તાય મૃત્યુદ્વારમપાવૃતમ્
જેણે વૈદેહીને હરી અને મને ગુસ્સે કર્યો છે, એણે તો ચોક્કસપણે પોતાનાં મૃત્યુનું દ્વાર ખુલી નાખ્યું છે.