હિમાન્તે પશ્ય સૌમિત્રે વૃક્ષાણાં પુષ્પસમ્ભવમ્। પુષ્પમાસે હિ તરવઃ સંઘર્ષાદિવ પુષ્પિતાઃ
હે સૌમિત્ર, આ ઠંડીના સમયમાં વૃક્ષોમાં ફૂલોનું ફૂટવું જો; ફૂલોના મહિને તો વૃક્ષો જાણે એકબીજાને અડકીને ફૂલી ઉઠ્યા હોય એમ લાગે છે.
આહ્વયન્ત ઇવાન્યોન્યં નગાઃ ષટ્પદનાદિતાઃ। કુસુમોત્તંસવિટપાઃ શોભન્તે બહુ લક્ષ્મણ
મધમાખીઓના ગુંજનથી વૃક્ષો જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; ફૂલોની માળાઓથી શોભાયમાન ડાળીઓ બહુ સુંદર લાગે છે, હે લક્ષ્મણ.
એષ કારણ્ડવઃ પક્ષી વિગાહ્ય સલિલં શુભમ્। રમતે કાન્તયા સાર્ધં કામમુદ્દીપયન્નિવ
આ કાંદરો પક્ષી શુદ્ધ પાણીમાં ડૂબકી મારે છે અને પોતાની સાથીની સાથે આનંદ માણે છે, જાણે પ્રેમ જગાવે છે.
મન્દાકિન્યાસ્તુ યદિદં રૂપમેતન્મનોરમમ્। સ્થાને જગતિ વિખ્યાતા ગુણાસ્તસ્યા મનોરમાઃ
આ મંદાકિનીનું મનોહર રૂપ ખરેખર યોગ્ય છે; એની મહિમા જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે અને એના ગુણો પણ મોહક છે.
યદિ દૃશ્યેત સા સાધ્વી યદિ ચેહ વસેમહિ। સ્પૃહયેયં ન શક્રાય નાયોધ્યાયૈ રઘૂત્તમ
જો એ સતી સ્ત્રી અહીં દેખાય અને આપણે અહીં રહી શકીએ, હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, તો મને ન તો ઇન્દ્રલોકની ઇચ્છા રહે અને ન અયોધ્યાની.
ન હ્યેવં રમણીયેષુ શાદ્વલેષુ તયા સહ। રમતો મે ભવેચ્ચિન્તા ન સ્પૃહાન્યેષુ વા ભવેત્
આવી રમણીય ઘાસવાળી જગ્યાઓ પર એના સાથે ફરતા મને કોઈ ચિંતાનો અનુભવ થતો નથી અને બીજું કશું પણ ઇચ્છાવું પણ નથી.
અમી હિ વિવિધૈઃ પુષ્પૈસ્તરવો વિવિધચ્છદાઃ। કાનનેઽસ્મિન્ વિના કાન્તાં ચિન્તામુત્પાદયન્તિ મે
આ જંગલમાં વિવિધ ફૂલો અને પાંદડાંથી સજ્જ વૃક્ષો, મારી પ્રિયાના વિના, મને માત્ર દુઃખની જ લાગણી આપે છે.
પશ્ય શીતજલાં ચેમાં સૌમિત્રે પુષ્કરાયુતામ્। ચક્રવાકાનુચરિતાં કારણ્ડવનિષેવિતામ્
હે સૌમિત્ર, આ ઠંડા પાણી જોઈ, જેમાં કમળો ખીલે છે, ચક્રવાક પક્ષીઓ ફરતા રહે છે અને કાંદરો પક્ષીઓ પણ અહીં આવે છે.
પ્લવૈઃ ક્રૌઞ્ચૈશ્ચ સમ્પૂર્ણાં મહામૃગનિષેવિતામ્। અધિકં શોભતે પમ્પા વિકૂજદ્ભિર્વિહંગમૈઃ
પંપા સરોવર તો પ્લવ અને ક્રૌંચ પક્ષીઓથી ભરેલું છે, મોટા જંગલી પ્રાણીઓ અહીં આવે છે અને અનેક પક્ષીઓના કલરવથી વધુ સુંદર લાગે છે.
દીપયન્તીવ મે કામં વિવિધા મુદિતા દ્વિજાઃ। શ્યામાં ચન્દ્રમુખીં સ્મૃત્વા પ્રિયાં પદ્મનિભેક્ષણામ્
આ આનંદિત અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ મને મારી શ્યામવર્ણ, ચંદ્રમુખી, કમળની આંખોવાળી પ્રિયાની યાદ અપાવીને મનમાં વ્યાકુલતા જગાવે છે.
પશ્ય સાનુષુ ચિત્રેષુ મૃગીભિઃ સહિતાન્ મૃગાન્। માં પુનર્મૃગશાવાક્ષ્યા વૈદેહ્યા વિરહીકૃતમ્। વ્યથયન્તીવ મે ચિત્તં સંચરન્તસ્તતસ્તતઃ
ત્યાં એ સુંદર ઢાળીઓ પર હરણીઓ સાથે હરણો ફરતા દેખાય છે; જેમ હું મૃગશાવાક્ષી વૈદેહીથી વિયોગ પામ્યો છું, તેમ એ હરણો અહીં-ત્યાં ફરતા મારા મનને દુઃખ આપે છે.
અસ્મિન્ સાનુનિ રમ્યે હિ મત્તદ્વિજગણાકુલે। પશ્યેયં યદિ તાં કાન્તાં તતઃ સ્વસ્તિ ભવેન્મમ
આ સુંદર પર્વત પર, જ્યાં મસ્ત પક્ષીઓના ઝુંડ છે, જો હું મારી પ્રિયાને જોઈ શકું તો પછી મને બધું સારું લાગશે.
જીવેયં ખલુ સૌમિત્રે મયા સહ સુમધ્યમા। સેવેત યદિ વૈદેહી પમ્પાયાઃ પવનં શુભમ્
હે સૌમિત્ર, જો સુમધ્યમા વૈદેહી મારી સાથે પંપા તળાવની શુદ્ધ અને પવિત્ર હવા માણી શકે, તો હું ખરેખર જીવી શકું.
પદ્મસૌગન્ધિકવહં શિવં શોકવિનાશનમ્। ધન્યા લક્ષ્મણ સેવન્તે પમ્પાયા વનમારુતમ્
હે લક્ષ્મણ, ધન્ય છે એ લોકો, જે પંપાના જંગલની કમળ અને સુગંધિત ફૂલોની સુવાસવાળી, શુભ અને દુઃખ દૂર કરતી હવા માણે છે.
શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી પ્રિયા વિરહિતા મયા। કથં ધારયતિ પ્રાણાન્ વિવશા જનકાત્મજા
મારી પ્રિય, શ્યામવર્ણ અને કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, મારા વિના જુદી પડી ગઈ છે—એ જનકનંદિની, બેચેન થઈ, પોતાનું જીવન કેવી રીતે ચલાવે છે?
કિં નુ વક્ષ્યામિ ધર્મજ્ઞં રાજાનં સત્યવાદિનમ્। જનકં પૃષ્ટસીતં તં કુશલં જનસંસદિ
હું શું કહું ધર્મને જાણનારા, સત્ય બોલનારા રાજા જનકને, જો એ લોકોની સભામાં સીતાના સુખ-દુઃખ વિશે પૂછે તો?
યા મામનુગતા મન્દં પિત્રા પ્રસ્થાપિતં વનમ્। સીતા ધર્મં સમાસ્થાય ક્વ નુ સા વર્તતે પ્રિયા
જે મારી પાછળ-પાછી આવી, જ્યારે તેના પિતાએ મને જંગલમાં મોકલ્યો, અને ધર્મમાં અડગ રહી—એ મારી પ્રિય સીતા હવે ક્યાં છે?
તયા વિહીનઃ કૃપણઃ કથં લક્ષ્મણ ધારયે। યા મામનુગતા રાજ્યાદ્ ભ્રષ્ટં વિહતચેતસમ્
હે લક્ષ્મણ, એના વિના, હું તો દુઃખી અને રાજપદ ગુમાવી મનથી તૂટી ગયો છું—એ મારી પાછળ-પાછી આવી હતી, તો હવે હું કેવી રીતે જીવું?
તચ્ચાર્વાઞ્ચિતપદ્માક્ષં સુગન્ધિ શુભમવ્રણમ્। અપશ્યતો મુખં તસ્યાઃ સીદતીવ મતિર્મમ
જ્યારે હું એના ખીલેલા કમળ જેવી આંખો, સુગંધિત, સુંદર અને નિર્દોષ ચહેરા ને જોઈ શકતો નથી, ત્યારે મારું મન будто ડૂબી જાય છે.
સ્મિતહાસ્યાન્તરયુતં ગુણવન્મધુરં હિતમ્। વૈદેહ્યા વાક્યમતુલં કદા શ્રોષ્યામિ લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, ક્યારે હું વૈદેહીના મૃદુ સ્મિત અને હાસ્યથી ભરેલા, ગુણવાન, મધુર અને કલ્યાણકારી અનન્ય વચનો સાંભળું?
પ્રાપ્ય દુઃખં વને શ્યામા માં મન્મથવિકર્શિતમ્। નષ્ટદુઃખેવ હૃષ્ટેવ સાધ્વી સાધ્વભ્યભાષત
જ્યારે એ શ્યામવર્ણ સ્ત્રીએ જંગલમાં પ્રેમથી પીડિત અને દુઃખી મને જોયો, ત્યારે એ સતી સ્ત્રીએ જાણે દુઃખ ભૂલી આનંદથી મને કહ્યું.
કિં નુ વક્ષ્યામ્યયોધ્યાયાં કૌસલ્યાં હિ નૃપાત્મજ। ક્વ સા સ્નુષેતિ પૃચ્છન્તીં કથં ચાપિ મનસ્વિનીમ્
હે રાજકુમાર, અયોધ્યામાં જ્યારે કૌશલ્યા પુછે કે, 'મારી વહુ ક્યાં છે?' ત્યારે હું એ વિદ્વાન અને મહાન સ્ત્રીને શું જવાબ આપું?
ગચ્છ લક્ષ્મણ પશ્ય ત્વં ભરતં ભ્રાતૃવત્સલમ્। નહ્યહં જીવિતું શક્તસ્તામૃતે જનકાત્મજામ્
લક્ષ્મણ, તું ભાઈઓને પ્રેમ કરનારા ભરતને મળવા જા; કેમ કે હું જનકનંદિની સીતાના વિના જીવી શકતો નથી.
ઇતિ રામં મહાત્માનં વિલપન્તમનાથવત્। ઉવાચ લક્ષ્મણો ભ્રાતા વચનં યુક્તમવ્યયમ્
જ્યારે મહાત્મા રામ અનાથની જેમ દુઃખ વ્યક્ત કરતા હતા, ત્યારે તેમના ભાઈ લક્ષ્મણે યોગ્ય અને અડગ વચન કહ્યાં.
સંસ્તમ્ભ રામ ભદ્રં તે મા શુચઃ પુરુષોત્તમ। નેદૃશાનાં મતિર્મન્દા ભવત્યકલુષાત્મનામ્
હે રામ, મન મજબૂત રાખો, તમારું કલ્યાણ થાય; શ્રેષ્ઠ પુરુષ, દુઃખ ન કરો. શુદ્ધ હૃદયવાળાઓને આવા વિચારો આવતાં નથી.
સ્મૃત્વા વિયોગજં દુઃખં ત્યજ સ્નેહં પ્રિયે જને। અતિસ્નેહપરિષ્વઙ્ગાદ્ વર્તિરાર્દ્રાપિ દહ્યતે
વિયોગથી થયેલા દુઃખને યાદ કરી, પ્રિયજન પ્રત્યેનો અતિશય સ્નેહ છોડો; કેમ કે વધારે સ્નેહથી ભીંજાયેલી વાટ પણ અગ્નિમાં બળી જાય છે.
યદિ ગચ્છતિ પાતાલં તતોઽભ્યધિકમેવ વા। સર્વથા રાવણસ્તાત ન ભવિષ્યતિ રાઘવ
ભલે રાવણ પાતાળમાં કે એની પણ પારે જાય, પણ હે રાઘવ, એ કોઈ રીતે તારો બચી શકતો નથી.
પ્રવૃત્તિર્લભ્યતાં તાવત્ તસ્ય પાપસ્ય રક્ષસઃ। તતો હાસ્યતિ વા સીતાં નિધનં વા ગમિષ્યતિ
પહેલાં તો એ પાપી રાક્ષસ ક્યાં છે એ શોધી કાઢીએ; પછી એ સીતાને છોડશે અથવા પોતાનો અંત લાવશે.
યદિ યાતિ દિતેર્ગર્ભં રાવણં સહ સીતયા। તત્રાપ્યેનં હનિષ્યામિ ન ચેદ્ દાસ્યતિ મૈથિલીમ્
જો રાવણ સીતાને લઈને દિતિના ગર્ભમાં પણ જાય, તો પણ, જો એ મૈથિલી સીતાને પાછી ન આપે, તો હું એને ત્યાં પણ મારી નાખીશ.
સ્વાસ્થ્યં ભદ્રં ભજસ્વાર્ય ત્યજ્યતાં કૃપણા મતિઃ। અર્થો હિ નષ્ટકાર્યાર્થૈરયત્નેનાધિગમ્યતે
હે આર્ય, મન મજબૂત રાખો અને આ દયનીય વિચાર છોડો; કારણ કે જે પ્રયત્ન નથી કરતા, તેમને ગુમાવેલું કામ પાછું મળતું નથી.