મુચુકુન્દાર્જુનાશ્ચૈવ દૃશ્યન્તે ગિરિસાનુષુ। કેતકોદ્દાલકાશ્ચૈવ શિરીષાઃ શિંશપા ધવાઃ
મુચુકુંદ અને અર્જુન વૃક્ષો પર્વતની ટોચ પર દેખાય છે, સાથે કેતકી, ઉદાલ, શિરીષ, શિંપા અને ધવ વૃક્ષો પણ છે.
શાલ્મલ્યઃ કિંશુકાશ્ચૈવ રક્તાઃ કુરબકાસ્તથા। તિનિશા નક્તમાલાશ્ચ ચન્દનાઃ સ્યન્દનાસ્તથા
શાલમલી અને કિંચુક, તેમજ લાલ કુરબક, તિનિશ, નક્તમાલા, ચંદન અને સ્યંદન વૃક્ષો પણ અહીં છે.
હિન્તાલાસ્તિલકાશ્ચૈવ નાગવૃક્ષાશ્ચ પુષ્પિતાઃ। પુષ્પિતાન્ પુષ્પિતાગ્રાભિર્લતાભિઃ પરિવેષ્ટિતાન્
હિંતાલ, તિલક અને નાગવૃક્ષો ફૂલ્યાં છે, અને ફૂલોની લતાઓએ તેમને ઘેરી લીધાં છે, જેમના ટોચ પર ફૂલો છે.
દ્રુમાન્ પશ્યેહ સૌમિત્રે પમ્પાયા રુચિરાન્ બહૂન્। વાતવિક્ષિપ્તવિટપાન્ યથાસન્નાન્ દ્રુમાનિમાન્
સુમિત્રાનંદન, અહીં પંપાના અનેક સુંદર વૃક્ષો જોઈ શકાય છે, પવનથી તેમની ડાળીઓ હલાય છે અને બધા વૃક્ષો નજીક નજીક ઊભા છે.
લતાઃ સમનુવર્તન્તે મત્તા ઇવ વરસ્ત્રિયઃ। પાદપાત્ પાદપં ગચ્છન્ શૈલાચ્છૈલં વનાદ્ વનમ્
લતાઓ એ રીતે વૃક્ષો પાછળ ચાલે છે, જાણે કોઈ મસ્ત રાનીઓ એક વૃક્ષેથી બીજું વૃક્ષ, એક પર્વતેથી બીજું પર્વત, એક જંગલમાંથી બીજું જંગલ ભટકે છે.
વાતિ નૈકરસાસ્વાદસમ્મોદિત ઇવાનિલઃ। કેચિત્ પર્યાપ્તકુસુમાઃ પાદપા મધુગન્ધિનઃ
પવન અનેક પ્રકારની સુગંધથી આનંદિત થઈને ફૂંકાય છે; કેટલાક વૃક્ષો તો ફૂલોથી ભરેલા છે અને મીઠી સુગંધ ફેલાવે છે.
કેચિન્મુકુલસંવીતાઃ શ્યામવર્ણા ઇવાબભુઃ। ઇદં મૃષ્ટમિદં સ્વાદુ પ્રફુલ્લમિદમિત્યપિ
કેટલાક વૃક્ષો કળીઓથી ઢંકાયેલા છે અને કાળાં દેખાય છે; કોઈ કહે, 'આ તાજું છે, આ મીઠું છે, આ તો પૂરેપૂરું ફૂલ્યું છે.'
રાગરક્તો મધુકરઃ કુસુમેષ્વેવ લીયતે। નિલીય પુનરુત્પત્ય સહસાન્યત્ર ગચ્છતિ। મધુલુબ્ધો મધુકરઃ પમ્પાતીરદ્રુમેષ્વસૌ
મધુરસના લાલચમાં મધમાખી ફૂલોમાં લીન થઈ જાય છે, પછી છુપાઈને અચાનક બીજે ઉડી જાય છે; આવી મધની તલાશમાં એ મધમાખી પંપા કિનારેના વૃક્ષોમાં ફરતી રહે છે.
ઇયં કુસુમસંઘાતૈરુપસ્તીર્ણા સુખાકૃતા। સ્વયં નિપતિતૈર્ભૂમિઃ શયનપ્રસ્તરૈરિવ
આ જમીન ફૂલોના ગોઠવાયેલા ગૂચ્છોથી ઢંકાઈ ગઈ છે અને પોતે જ પડેલા ફૂલોને કારણે એવી સુખદ બની છે, જાણે આરામ કરવા પથ્થરના પથારા bichાયા હોય.
વિવિધા વિવિધૈઃ પુષ્પૈસ્તૈરેવ નગસાનુષુ। વિસ્તીર્ણાઃ પીતરક્તાભાઃ સૌમિત્રે પ્રસ્તરાઃ કૃતાઃ
હે સૌમિત્ર, એ પર્વતોની ઢાળીઓ પર અનેક રંગીન ફૂલો છવાઈ ગયા છે, જેના કારણે પથ્થરો પહોળા અને પીળા-લાલ રંગના દેખાય છે.
હિમાન્તે પશ્ય સૌમિત્રે વૃક્ષાણાં પુષ્પસમ્ભવમ્। પુષ્પમાસે હિ તરવઃ સંઘર્ષાદિવ પુષ્પિતાઃ
હે સૌમિત્ર, આ ઠંડીના સમયમાં વૃક્ષોમાં ફૂલોનું ફૂટવું જો; ફૂલોના મહિને તો વૃક્ષો જાણે એકબીજાને અડકીને ફૂલી ઉઠ્યા હોય એમ લાગે છે.
આહ્વયન્ત ઇવાન્યોન્યં નગાઃ ષટ્પદનાદિતાઃ। કુસુમોત્તંસવિટપાઃ શોભન્તે બહુ લક્ષ્મણ
મધમાખીઓના ગુંજનથી વૃક્ષો જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; ફૂલોની માળાઓથી શોભાયમાન ડાળીઓ બહુ સુંદર લાગે છે, હે લક્ષ્મણ.
એષ કારણ્ડવઃ પક્ષી વિગાહ્ય સલિલં શુભમ્। રમતે કાન્તયા સાર્ધં કામમુદ્દીપયન્નિવ
આ કાંદરો પક્ષી શુદ્ધ પાણીમાં ડૂબકી મારે છે અને પોતાની સાથીની સાથે આનંદ માણે છે, જાણે પ્રેમ જગાવે છે.
મન્દાકિન્યાસ્તુ યદિદં રૂપમેતન્મનોરમમ્। સ્થાને જગતિ વિખ્યાતા ગુણાસ્તસ્યા મનોરમાઃ
આ મંદાકિનીનું મનોહર રૂપ ખરેખર યોગ્ય છે; એની મહિમા જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે અને એના ગુણો પણ મોહક છે.
યદિ દૃશ્યેત સા સાધ્વી યદિ ચેહ વસેમહિ। સ્પૃહયેયં ન શક્રાય નાયોધ્યાયૈ રઘૂત્તમ
જો એ સતી સ્ત્રી અહીં દેખાય અને આપણે અહીં રહી શકીએ, હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, તો મને ન તો ઇન્દ્રલોકની ઇચ્છા રહે અને ન અયોધ્યાની.
ન હ્યેવં રમણીયેષુ શાદ્વલેષુ તયા સહ। રમતો મે ભવેચ્ચિન્તા ન સ્પૃહાન્યેષુ વા ભવેત્
આવી રમણીય ઘાસવાળી જગ્યાઓ પર એના સાથે ફરતા મને કોઈ ચિંતાનો અનુભવ થતો નથી અને બીજું કશું પણ ઇચ્છાવું પણ નથી.
અમી હિ વિવિધૈઃ પુષ્પૈસ્તરવો વિવિધચ્છદાઃ। કાનનેઽસ્મિન્ વિના કાન્તાં ચિન્તામુત્પાદયન્તિ મે
આ જંગલમાં વિવિધ ફૂલો અને પાંદડાંથી સજ્જ વૃક્ષો, મારી પ્રિયાના વિના, મને માત્ર દુઃખની જ લાગણી આપે છે.
પશ્ય શીતજલાં ચેમાં સૌમિત્રે પુષ્કરાયુતામ્। ચક્રવાકાનુચરિતાં કારણ્ડવનિષેવિતામ્
હે સૌમિત્ર, આ ઠંડા પાણી જોઈ, જેમાં કમળો ખીલે છે, ચક્રવાક પક્ષીઓ ફરતા રહે છે અને કાંદરો પક્ષીઓ પણ અહીં આવે છે.
પ્લવૈઃ ક્રૌઞ્ચૈશ્ચ સમ્પૂર્ણાં મહામૃગનિષેવિતામ્। અધિકં શોભતે પમ્પા વિકૂજદ્ભિર્વિહંગમૈઃ
પંપા સરોવર તો પ્લવ અને ક્રૌંચ પક્ષીઓથી ભરેલું છે, મોટા જંગલી પ્રાણીઓ અહીં આવે છે અને અનેક પક્ષીઓના કલરવથી વધુ સુંદર લાગે છે.
દીપયન્તીવ મે કામં વિવિધા મુદિતા દ્વિજાઃ। શ્યામાં ચન્દ્રમુખીં સ્મૃત્વા પ્રિયાં પદ્મનિભેક્ષણામ્
આ આનંદિત અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ મને મારી શ્યામવર્ણ, ચંદ્રમુખી, કમળની આંખોવાળી પ્રિયાની યાદ અપાવીને મનમાં વ્યાકુલતા જગાવે છે.
પશ્ય સાનુષુ ચિત્રેષુ મૃગીભિઃ સહિતાન્ મૃગાન્। માં પુનર્મૃગશાવાક્ષ્યા વૈદેહ્યા વિરહીકૃતમ્। વ્યથયન્તીવ મે ચિત્તં સંચરન્તસ્તતસ્તતઃ
ત્યાં એ સુંદર ઢાળીઓ પર હરણીઓ સાથે હરણો ફરતા દેખાય છે; જેમ હું મૃગશાવાક્ષી વૈદેહીથી વિયોગ પામ્યો છું, તેમ એ હરણો અહીં-ત્યાં ફરતા મારા મનને દુઃખ આપે છે.
અસ્મિન્ સાનુનિ રમ્યે હિ મત્તદ્વિજગણાકુલે। પશ્યેયં યદિ તાં કાન્તાં તતઃ સ્વસ્તિ ભવેન્મમ
આ સુંદર પર્વત પર, જ્યાં મસ્ત પક્ષીઓના ઝુંડ છે, જો હું મારી પ્રિયાને જોઈ શકું તો પછી મને બધું સારું લાગશે.
જીવેયં ખલુ સૌમિત્રે મયા સહ સુમધ્યમા। સેવેત યદિ વૈદેહી પમ્પાયાઃ પવનં શુભમ્
હે સૌમિત્ર, જો સુમધ્યમા વૈદેહી મારી સાથે પંપા તળાવની શુદ્ધ અને પવિત્ર હવા માણી શકે, તો હું ખરેખર જીવી શકું.
પદ્મસૌગન્ધિકવહં શિવં શોકવિનાશનમ્। ધન્યા લક્ષ્મણ સેવન્તે પમ્પાયા વનમારુતમ્
હે લક્ષ્મણ, ધન્ય છે એ લોકો, જે પંપાના જંગલની કમળ અને સુગંધિત ફૂલોની સુવાસવાળી, શુભ અને દુઃખ દૂર કરતી હવા માણે છે.
શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી પ્રિયા વિરહિતા મયા। કથં ધારયતિ પ્રાણાન્ વિવશા જનકાત્મજા
મારી પ્રિય, શ્યામવર્ણ અને કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, મારા વિના જુદી પડી ગઈ છે—એ જનકનંદિની, બેચેન થઈ, પોતાનું જીવન કેવી રીતે ચલાવે છે?
કિં નુ વક્ષ્યામિ ધર્મજ્ઞં રાજાનં સત્યવાદિનમ્। જનકં પૃષ્ટસીતં તં કુશલં જનસંસદિ
હું શું કહું ધર્મને જાણનારા, સત્ય બોલનારા રાજા જનકને, જો એ લોકોની સભામાં સીતાના સુખ-દુઃખ વિશે પૂછે તો?
યા મામનુગતા મન્દં પિત્રા પ્રસ્થાપિતં વનમ્। સીતા ધર્મં સમાસ્થાય ક્વ નુ સા વર્તતે પ્રિયા
જે મારી પાછળ-પાછી આવી, જ્યારે તેના પિતાએ મને જંગલમાં મોકલ્યો, અને ધર્મમાં અડગ રહી—એ મારી પ્રિય સીતા હવે ક્યાં છે?
તયા વિહીનઃ કૃપણઃ કથં લક્ષ્મણ ધારયે। યા મામનુગતા રાજ્યાદ્ ભ્રષ્ટં વિહતચેતસમ્
હે લક્ષ્મણ, એના વિના, હું તો દુઃખી અને રાજપદ ગુમાવી મનથી તૂટી ગયો છું—એ મારી પાછળ-પાછી આવી હતી, તો હવે હું કેવી રીતે જીવું?
તચ્ચાર્વાઞ્ચિતપદ્માક્ષં સુગન્ધિ શુભમવ્રણમ્। અપશ્યતો મુખં તસ્યાઃ સીદતીવ મતિર્મમ
જ્યારે હું એના ખીલેલા કમળ જેવી આંખો, સુગંધિત, સુંદર અને નિર્દોષ ચહેરા ને જોઈ શકતો નથી, ત્યારે મારું મન будто ડૂબી જાય છે.
સ્મિતહાસ્યાન્તરયુતં ગુણવન્મધુરં હિતમ્। વૈદેહ્યા વાક્યમતુલં કદા શ્રોષ્યામિ લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, ક્યારે હું વૈદેહીના મૃદુ સ્મિત અને હાસ્યથી ભરેલા, ગુણવાન, મધુર અને કલ્યાણકારી અનન્ય વચનો સાંભળું?