પવનાહતવેગાભિરૂર્મિભિર્વિમલેઽમ્ભસિ। પઙ્કજાનિ વિરાજન્તે તાડ્યમાનાનિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, પવનથી ઉઠેલી તરંગો સ્વચ્છ પાણીમાં કમળોને અડકે છે અને એ કમળો તેજસ્વી રીતે ઝગમગે છે.
પદ્મપત્રવિશાલાક્ષીં સતતં પ્રિયપઙ્કજામ્। અપશ્યતો મે વૈદેહીં જીવિતં નાભિરોચતે
પદ્મની પાંખ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવતી, હંમેશાં પ્રિય એવી વૈદેહીને જો્યા વિના મને જીવનમાં આનંદ જ નથી.
અહો કામસ્ય વામત્વં યો ગતામપિ દુર્લભામ્। સ્મારયિષ્યતિ કલ્યાણીં કલ્યાણતરવાદિનીમ્
આહ, આ ઇચ્છા કેટલી વિક્રમ છે! જે હવે દૂર અને દુર્લભ બની ગઈ છે, જેનાં વચન સૌથી શુભ હતાં, એ કલ્યાણીની યાદ મને ફરી ફરી આવે છે.
શક્યો ધારયિતું કામો ભવેદભ્યાગતો મયા। યદિ ભૂયો વસન્તો માં ન હન્યાત્ પુષ્પિતદ્રુમઃ
મને જો ઇચ્છા ફરી પણ ઘેરી લે તો પણ હું સહન કરી શકું, જો વસંત ઋતુ ફરીથી ફૂલેલા વૃક્ષો સાથે મને દુઃખી ન કરે.
યાનિ સ્મ રમણીયાનિ તયા સહ ભવન્તિ મે। તાન્યેવારમણીયાનિ જાયન્તે મે તયા વિના
જે બધું તેની સાથે મને આનંદ આપતું હતું, એ બધું હવે તેની વિના નિરસ લાગી રહ્યું છે.
પદ્મકોશપલાશાનિ દ્રષ્ટું દૃષ્ટિર્હિ મન્યતે। સીતાયા નેત્રકોશાભ્યાં સદૃશાનીતિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, મારી નજર પદ્મની કળીઓ અને પાંદડાં તરફ જાય છે, કેમ કે એ મને સીતા ની આંખોની યાદ અપાવે છે.
પદ્મકેસરસંસૃષ્ટો વૃક્ષાન્તરવિનિઃસૃતઃ। નિઃશ્વાસ ઇવ સીતાયા વાતિ વાયુર્મનોહરઃ
વૃક્ષોમાંથી વહેતો, પદ્મના પરાગની સુગંધથી ભળેલો મોહક પવન, સીતા ના હળવા ઉચ્છ્વાસ જેવો લાગે છે.
સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયા દક્ષિણે ગિરિસાનુષુ। પુષ્પિતાં કર્ણિકારસ્ય યષ્ટિં પરમશોભિતામ્
સુમિત્રાનંદન, પંપા તળાવના દક્ષિણ પર્વતો પર કર્ણિકારના ફૂલેલા અને સુંદર ડાળખાંઓને જો.
અધિકં શૈલરાજોઽયં ધાતુભિસ્તુ વિભૂષિતઃ। વિચિત્રં સૃજતે રેણું વાયુવેગવિઘટ્ટિતમ્
આ પર્વતોના રાજા, રંગબેરંગી ખનિજોથી શોભાયમાન, પવનના ઝોકથી સુંદર ધૂળ ઉડાડે છે.
ગિરિપ્રસ્થાસ્તુ સૌમિત્રે સર્વતઃ સમ્પ્રપુષ્પિતૈઃ। નિષ્પત્રૈઃ સર્વતો રમ્યૈઃ પ્રદીપ્તા ઇવ કિંશુકૈઃ
સુમિત્રાનંદન, પર્વતના ઢોળાવો સર્વત્ર ફૂલેલા, પાંદડાવિહિન અને સુંદર કિંચુક વૃક્ષોથી જાણે અગ્નિ જેવા તેજસ્વી લાગે છે.
પમ્પાતીરરુહાશ્ચેમે સંસિક્તા મધુગન્ધિનઃ। માલતીમલ્લિકાપદ્મકરવીરાશ્ચ પુષ્પિતાઃ
પંપાના કિનારે વૃક્ષો મધમાખીના સુગંધથી ભીંજાયેલા છે; માલતી, મલ્લિકા, પદ્મ અને કરવીર બધાં ફૂલ્યાં છે.
કેતક્યઃ સિન્દુવારાશ્ચ વાસન્ત્યશ્ચ સુપુષ્પિતાઃ। માધવ્યો ગન્ધપૂર્ણાશ્ચ કુન્દગુલ્માશ્ચ સર્વશઃ
કેતકી અને સિંદુવાર, વસંતમાં ફૂલતાં વૃક્ષો, સુગંધથી ભરપૂર માધવી લતાઓ અને બધે કુંદના ઝાડ ફૂલ્યાં છે.
ચિરિબિલ્વા મધૂકાશ્ચ વઞ્જુલા બકુલાસ્તથા। ચમ્પકાસ્તિલકાશ્ચૈવ નાગવૃક્ષાશ્ચ પુષ્પિતાઃ
અહીં ચિરિબિલ્વ, મધૂક, વંજુલ, બકુલ, ચંપક, તિલક અને નાગવૃક્ષ બધા ફૂલ્યાં છે.
પદ્મકાશ્ચૈવ શોભન્તે નીલાશોકાશ્ચ પુષ્પિતાઃ। લોધ્રાશ્ચ ગિરિપૃષ્ઠેષુ સિંહકેસરપિઞ્જરાઃ
પદ્મક વૃક્ષો પણ શોભી રહ્યા છે, નીલાશોક વૃક્ષો ફૂલ્યાં છે; પર્વતના ઢોળાવ પર લોધ્ર વૃક્ષો સિંહના કેસર જેવી પીળી ઝાંખી છે.
અઙ્કોલાશ્ચ કુરણ્ટાશ્ચ ચૂર્ણકાઃ પારિભદ્રકાઃ। ચૂતાઃ પાટલયશ્ચાપિ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ
અંકોલ, કુરંટ, ચૂર્ણક, પારિભદ્ર, આંબા, પાટલ અને કોવિદાર વૃક્ષો બધાં ફૂલ્યાં છે.
મુચુકુન્દાર્જુનાશ્ચૈવ દૃશ્યન્તે ગિરિસાનુષુ। કેતકોદ્દાલકાશ્ચૈવ શિરીષાઃ શિંશપા ધવાઃ
મુચુકુંદ અને અર્જુન વૃક્ષો પર્વતની ટોચ પર દેખાય છે, સાથે કેતકી, ઉદાલ, શિરીષ, શિંપા અને ધવ વૃક્ષો પણ છે.
શાલ્મલ્યઃ કિંશુકાશ્ચૈવ રક્તાઃ કુરબકાસ્તથા। તિનિશા નક્તમાલાશ્ચ ચન્દનાઃ સ્યન્દનાસ્તથા
શાલમલી અને કિંચુક, તેમજ લાલ કુરબક, તિનિશ, નક્તમાલા, ચંદન અને સ્યંદન વૃક્ષો પણ અહીં છે.
હિન્તાલાસ્તિલકાશ્ચૈવ નાગવૃક્ષાશ્ચ પુષ્પિતાઃ। પુષ્પિતાન્ પુષ્પિતાગ્રાભિર્લતાભિઃ પરિવેષ્ટિતાન્
હિંતાલ, તિલક અને નાગવૃક્ષો ફૂલ્યાં છે, અને ફૂલોની લતાઓએ તેમને ઘેરી લીધાં છે, જેમના ટોચ પર ફૂલો છે.
દ્રુમાન્ પશ્યેહ સૌમિત્રે પમ્પાયા રુચિરાન્ બહૂન્। વાતવિક્ષિપ્તવિટપાન્ યથાસન્નાન્ દ્રુમાનિમાન્
સુમિત્રાનંદન, અહીં પંપાના અનેક સુંદર વૃક્ષો જોઈ શકાય છે, પવનથી તેમની ડાળીઓ હલાય છે અને બધા વૃક્ષો નજીક નજીક ઊભા છે.
લતાઃ સમનુવર્તન્તે મત્તા ઇવ વરસ્ત્રિયઃ। પાદપાત્ પાદપં ગચ્છન્ શૈલાચ્છૈલં વનાદ્ વનમ્
લતાઓ એ રીતે વૃક્ષો પાછળ ચાલે છે, જાણે કોઈ મસ્ત રાનીઓ એક વૃક્ષેથી બીજું વૃક્ષ, એક પર્વતેથી બીજું પર્વત, એક જંગલમાંથી બીજું જંગલ ભટકે છે.
વાતિ નૈકરસાસ્વાદસમ્મોદિત ઇવાનિલઃ। કેચિત્ પર્યાપ્તકુસુમાઃ પાદપા મધુગન્ધિનઃ
પવન અનેક પ્રકારની સુગંધથી આનંદિત થઈને ફૂંકાય છે; કેટલાક વૃક્ષો તો ફૂલોથી ભરેલા છે અને મીઠી સુગંધ ફેલાવે છે.
કેચિન્મુકુલસંવીતાઃ શ્યામવર્ણા ઇવાબભુઃ। ઇદં મૃષ્ટમિદં સ્વાદુ પ્રફુલ્લમિદમિત્યપિ
કેટલાક વૃક્ષો કળીઓથી ઢંકાયેલા છે અને કાળાં દેખાય છે; કોઈ કહે, 'આ તાજું છે, આ મીઠું છે, આ તો પૂરેપૂરું ફૂલ્યું છે.'
રાગરક્તો મધુકરઃ કુસુમેષ્વેવ લીયતે। નિલીય પુનરુત્પત્ય સહસાન્યત્ર ગચ્છતિ। મધુલુબ્ધો મધુકરઃ પમ્પાતીરદ્રુમેષ્વસૌ
મધુરસના લાલચમાં મધમાખી ફૂલોમાં લીન થઈ જાય છે, પછી છુપાઈને અચાનક બીજે ઉડી જાય છે; આવી મધની તલાશમાં એ મધમાખી પંપા કિનારેના વૃક્ષોમાં ફરતી રહે છે.
ઇયં કુસુમસંઘાતૈરુપસ્તીર્ણા સુખાકૃતા। સ્વયં નિપતિતૈર્ભૂમિઃ શયનપ્રસ્તરૈરિવ
આ જમીન ફૂલોના ગોઠવાયેલા ગૂચ્છોથી ઢંકાઈ ગઈ છે અને પોતે જ પડેલા ફૂલોને કારણે એવી સુખદ બની છે, જાણે આરામ કરવા પથ્થરના પથારા bichાયા હોય.
વિવિધા વિવિધૈઃ પુષ્પૈસ્તૈરેવ નગસાનુષુ। વિસ્તીર્ણાઃ પીતરક્તાભાઃ સૌમિત્રે પ્રસ્તરાઃ કૃતાઃ
હે સૌમિત્ર, એ પર્વતોની ઢાળીઓ પર અનેક રંગીન ફૂલો છવાઈ ગયા છે, જેના કારણે પથ્થરો પહોળા અને પીળા-લાલ રંગના દેખાય છે.
હિમાન્તે પશ્ય સૌમિત્રે વૃક્ષાણાં પુષ્પસમ્ભવમ્। પુષ્પમાસે હિ તરવઃ સંઘર્ષાદિવ પુષ્પિતાઃ
હે સૌમિત્ર, આ ઠંડીના સમયમાં વૃક્ષોમાં ફૂલોનું ફૂટવું જો; ફૂલોના મહિને તો વૃક્ષો જાણે એકબીજાને અડકીને ફૂલી ઉઠ્યા હોય એમ લાગે છે.
આહ્વયન્ત ઇવાન્યોન્યં નગાઃ ષટ્પદનાદિતાઃ। કુસુમોત્તંસવિટપાઃ શોભન્તે બહુ લક્ષ્મણ
મધમાખીઓના ગુંજનથી વૃક્ષો જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; ફૂલોની માળાઓથી શોભાયમાન ડાળીઓ બહુ સુંદર લાગે છે, હે લક્ષ્મણ.
એષ કારણ્ડવઃ પક્ષી વિગાહ્ય સલિલં શુભમ્। રમતે કાન્તયા સાર્ધં કામમુદ્દીપયન્નિવ
આ કાંદરો પક્ષી શુદ્ધ પાણીમાં ડૂબકી મારે છે અને પોતાની સાથીની સાથે આનંદ માણે છે, જાણે પ્રેમ જગાવે છે.
મન્દાકિન્યાસ્તુ યદિદં રૂપમેતન્મનોરમમ્। સ્થાને જગતિ વિખ્યાતા ગુણાસ્તસ્યા મનોરમાઃ
આ મંદાકિનીનું મનોહર રૂપ ખરેખર યોગ્ય છે; એની મહિમા જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે અને એના ગુણો પણ મોહક છે.
યદિ દૃશ્યેત સા સાધ્વી યદિ ચેહ વસેમહિ। સ્પૃહયેયં ન શક્રાય નાયોધ્યાયૈ રઘૂત્તમ
જો એ સતી સ્ત્રી અહીં દેખાય અને આપણે અહીં રહી શકીએ, હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, તો મને ન તો ઇન્દ્રલોકની ઇચ્છા રહે અને ન અયોધ્યાની.