દૃઢં હિ હૃદયે બુદ્ધિર્મમ સમ્પરિવર્તતે। નાલં વર્તયિતું સીતા સાધ્વી મદ્વિરહં ગતા
મારા હૃદયમાં પક્કડ વિચાર ફરી વળે છે: સીતા, એ પવિત્ર સ્ત્રી, મારા વિયોગને સહન કરી શકે એવી નથી.
મયિ ભાવો હિ વૈદેહ્યાસ્તત્ત્વતો વિનિવેશિતઃ। મમાપિ ભાવઃ સીતાયાં સર્વથા વિનિવેશિતઃ
વૈદેહીનું પ્રેમ તો સાચે જ મારી અંદર ગાઢ રીતે વસેલું છે; અને મારું પ્રેમ પણ સીતા માટે સર્વ રીતે સ્થિર છે.
એષ પુષ્પવહો વાયુઃ સુખસ્પર્શો હિમાવહઃ। તાં વિચિન્તયતઃ કાન્તાં પાવકપ્રતિમો મમ
આ પુષ્પોથી ભરેલો, ઠંડો અને સુખદ સ્પર્શવાળો પવન, જ્યારે હું મારી પ્રિયાને યાદ કરું છું ત્યારે મને અગ્નિ જેવો લાગે છે.
સદા સુખમહં મન્યે યં પુરા સહ સીતયા। મારુતઃ સ વિના સીતાં શોકસંજનનો મમ
ક્યારેક હું માનતો હતો કે સીતા સાથે રહેલી પવન સુખ આપતો હતો; હવે, તેની વિના, એ પવન મને દુઃખ જ આપે છે.
તાં વિનાથ વિહઙ્ગોઽસૌ પક્ષી પ્રણદિતસ્તદા। વાયસઃ પાદપગતઃ પ્રહૃષ્ટમભિકૂજતિ
તેની વિના, એ વૃક્ષ પર બેઠેલો કાગડો આનંદથી બોલી ઉઠે છે.
એષ વૈ તત્ર વૈદેહ્યા વિહગઃ પ્રતિહારકઃ। પક્ષી માં તુ વિશાલાક્ષ્યાઃ સમીપમુપનેષ્યતિ
એ પક્ષી વૈદેહી માટે તો દ્વારપાળ છે; પણ એ પક્ષી મને વિશાળ આંખવાળી સીતા પાસે લઈ જશે.
પશ્ય લક્ષ્મણ સંનાદં વને મદવિવર્ધનમ્। પુષ્પિતાગ્રેષુ વૃક્ષેષુ દ્વિજાનામવકૂજતામ્
લક્ષ્મણ, જંગલમાં પંખીઓ ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષોના ટોચે ગાઈ રહ્યા છે, એ અવાજ પ્રેમ વધારતો લાગે છે.
વિક્ષિપ્તાં પવનેનૈતામસૌ તિલકમઞ્જરીમ્। ષટ્પદઃ સહસાભ્યેતિ મદોદ્ધૂતામિવ પ્રિયામ્
પવન આ તલના ફૂલોના ગુચ્છને ઉડાવી દે છે; મધમાખી તરત જ આવી જાય છે, જાણે પ્રેમથી ઉલ્લાસિત પ્રિયાને તરફ આકર્ષાય છે.
કામિનામયમત્યન્તમશોકઃ શોકવર્ધનઃ। સ્તબકૈઃ પવનોત્ક્ષિપ્તૈસ્તર્જયન્નિવ માં સ્થિતઃ
આ અશોક વૃક્ષ, પ્રેમીઓનું પ્રિય, મારા સામે ઊભું છે અને પવનથી હલનારા ફૂલોના ગુચ્છથી જાણે મને ડરાવે છે, અને મારું દુઃખ વધારતું જાય છે.
અમી લક્ષ્મણ દૃશ્યન્તે ચૂતાઃ કુસુમશાલિનઃ। વિભ્રમોત્સિક્તમનસઃ સાઙ્ગરાગા નરા ઇવ
લક્ષ્મણ, જુઓ તો અહીં કેટલાં બધી ફૂલો ભરેલા કેરીના વૃક્ષો છે, પવનના રમકડાંથી તેમનું મન ખુશખુશાલ થઈ ગયું છે, જાણે અંગમાં ચંદન લગાવેલા પ્રેમમાં તરબતર પુરુષો હોય.
સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયાશ્ચિત્રાસુ વનરાજિષુ। કિંનરા નરશાર્દૂલ વિચરન્તિ યતસ્તતઃ
સુમિત્રાનંદન, પંપા તળાવની સુંદર વનરજીઓમાં જુઓ, માનવસિંહ, અહીં કિનરાઓ અહીંથી ત્યાં ફરતા દેખાય છે.
ઇમાનિ શુભગન્ધીનિ પશ્ય લક્ષ્મણ સર્વશઃ। નલિનાનિ પ્રકાશન્તે જલે તરુણસૂર્યવત્
લક્ષ્મણ, જુઓ તો, પાણીમાં સર્વત્ર ખીલી રહેલા સુગંધિત કમળો, ઉગતા સૂર્યની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
એષા પ્રસન્નસલિલા પદ્મનીલોત્પલાયુતા। હંસકારણ્ડવાકીર્ણા પમ્પા સૌગન્ધિકાયુતા
આ પંપા તળાવ, સ્વચ્છ પાણીથી ભરેલું, કમળ અને નીલોત્પલોથી શોભાયમાન છે, અને હંસ તથા અન્ય જળપંખીઓથી ભરેલું છે, સુગંધિત ફૂલો તેની શોભા વધારે છે.
જલે તરુણસૂર્યાભૈઃ ષટ્પદાહતકેસરૈઃ। પઙ્કજૈઃ શોભતે પમ્પા સમન્તાદભિસંવૃતા
પંપા તળાવ ચારેય બાજુથી કમળોથી ઘેરાયેલું છે, જેમના પર મધમાખીઓ ફરે છે અને જેનું તેજ પાણીમાં ઉગતા સૂર્ય જેવું લાગે છે.
ચક્રવાકયુતા નિત્યં ચિત્રપ્રસ્થવનાન્તરા। માતઙ્ગમૃગયૂથૈશ્ચ શોભતે સલિલાર્થિભિઃ
હંમેશા ચક્રવાક પક્ષીઓથી ભરેલું અને રંગબેરંગી વનપર્વતો વચ્ચે આવેલું આ તળાવ, પાણી માટે આવેલા હાથી અને હરણોના જૂથોથી શોભાયમાન છે.
પવનાહતવેગાભિરૂર્મિભિર્વિમલેઽમ્ભસિ। પઙ્કજાનિ વિરાજન્તે તાડ્યમાનાનિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, પવનથી ઉઠેલી તરંગો સ્વચ્છ પાણીમાં કમળોને અડકે છે અને એ કમળો તેજસ્વી રીતે ઝગમગે છે.
પદ્મપત્રવિશાલાક્ષીં સતતં પ્રિયપઙ્કજામ્। અપશ્યતો મે વૈદેહીં જીવિતં નાભિરોચતે
પદ્મની પાંખ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવતી, હંમેશાં પ્રિય એવી વૈદેહીને જો્યા વિના મને જીવનમાં આનંદ જ નથી.
અહો કામસ્ય વામત્વં યો ગતામપિ દુર્લભામ્। સ્મારયિષ્યતિ કલ્યાણીં કલ્યાણતરવાદિનીમ્
આહ, આ ઇચ્છા કેટલી વિક્રમ છે! જે હવે દૂર અને દુર્લભ બની ગઈ છે, જેનાં વચન સૌથી શુભ હતાં, એ કલ્યાણીની યાદ મને ફરી ફરી આવે છે.
શક્યો ધારયિતું કામો ભવેદભ્યાગતો મયા। યદિ ભૂયો વસન્તો માં ન હન્યાત્ પુષ્પિતદ્રુમઃ
મને જો ઇચ્છા ફરી પણ ઘેરી લે તો પણ હું સહન કરી શકું, જો વસંત ઋતુ ફરીથી ફૂલેલા વૃક્ષો સાથે મને દુઃખી ન કરે.
યાનિ સ્મ રમણીયાનિ તયા સહ ભવન્તિ મે। તાન્યેવારમણીયાનિ જાયન્તે મે તયા વિના
જે બધું તેની સાથે મને આનંદ આપતું હતું, એ બધું હવે તેની વિના નિરસ લાગી રહ્યું છે.
પદ્મકોશપલાશાનિ દ્રષ્ટું દૃષ્ટિર્હિ મન્યતે। સીતાયા નેત્રકોશાભ્યાં સદૃશાનીતિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, મારી નજર પદ્મની કળીઓ અને પાંદડાં તરફ જાય છે, કેમ કે એ મને સીતા ની આંખોની યાદ અપાવે છે.
પદ્મકેસરસંસૃષ્ટો વૃક્ષાન્તરવિનિઃસૃતઃ। નિઃશ્વાસ ઇવ સીતાયા વાતિ વાયુર્મનોહરઃ
વૃક્ષોમાંથી વહેતો, પદ્મના પરાગની સુગંધથી ભળેલો મોહક પવન, સીતા ના હળવા ઉચ્છ્વાસ જેવો લાગે છે.
સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયા દક્ષિણે ગિરિસાનુષુ। પુષ્પિતાં કર્ણિકારસ્ય યષ્ટિં પરમશોભિતામ્
સુમિત્રાનંદન, પંપા તળાવના દક્ષિણ પર્વતો પર કર્ણિકારના ફૂલેલા અને સુંદર ડાળખાંઓને જો.
અધિકં શૈલરાજોઽયં ધાતુભિસ્તુ વિભૂષિતઃ। વિચિત્રં સૃજતે રેણું વાયુવેગવિઘટ્ટિતમ્
આ પર્વતોના રાજા, રંગબેરંગી ખનિજોથી શોભાયમાન, પવનના ઝોકથી સુંદર ધૂળ ઉડાડે છે.
ગિરિપ્રસ્થાસ્તુ સૌમિત્રે સર્વતઃ સમ્પ્રપુષ્પિતૈઃ। નિષ્પત્રૈઃ સર્વતો રમ્યૈઃ પ્રદીપ્તા ઇવ કિંશુકૈઃ
સુમિત્રાનંદન, પર્વતના ઢોળાવો સર્વત્ર ફૂલેલા, પાંદડાવિહિન અને સુંદર કિંચુક વૃક્ષોથી જાણે અગ્નિ જેવા તેજસ્વી લાગે છે.
પમ્પાતીરરુહાશ્ચેમે સંસિક્તા મધુગન્ધિનઃ। માલતીમલ્લિકાપદ્મકરવીરાશ્ચ પુષ્પિતાઃ
પંપાના કિનારે વૃક્ષો મધમાખીના સુગંધથી ભીંજાયેલા છે; માલતી, મલ્લિકા, પદ્મ અને કરવીર બધાં ફૂલ્યાં છે.
કેતક્યઃ સિન્દુવારાશ્ચ વાસન્ત્યશ્ચ સુપુષ્પિતાઃ। માધવ્યો ગન્ધપૂર્ણાશ્ચ કુન્દગુલ્માશ્ચ સર્વશઃ
કેતકી અને સિંદુવાર, વસંતમાં ફૂલતાં વૃક્ષો, સુગંધથી ભરપૂર માધવી લતાઓ અને બધે કુંદના ઝાડ ફૂલ્યાં છે.
ચિરિબિલ્વા મધૂકાશ્ચ વઞ્જુલા બકુલાસ્તથા। ચમ્પકાસ્તિલકાશ્ચૈવ નાગવૃક્ષાશ્ચ પુષ્પિતાઃ
અહીં ચિરિબિલ્વ, મધૂક, વંજુલ, બકુલ, ચંપક, તિલક અને નાગવૃક્ષ બધા ફૂલ્યાં છે.
પદ્મકાશ્ચૈવ શોભન્તે નીલાશોકાશ્ચ પુષ્પિતાઃ। લોધ્રાશ્ચ ગિરિપૃષ્ઠેષુ સિંહકેસરપિઞ્જરાઃ
પદ્મક વૃક્ષો પણ શોભી રહ્યા છે, નીલાશોક વૃક્ષો ફૂલ્યાં છે; પર્વતના ઢોળાવ પર લોધ્ર વૃક્ષો સિંહના કેસર જેવી પીળી ઝાંખી છે.
અઙ્કોલાશ્ચ કુરણ્ટાશ્ચ ચૂર્ણકાઃ પારિભદ્રકાઃ। ચૂતાઃ પાટલયશ્ચાપિ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ
અંકોલ, કુરંટ, ચૂર્ણક, પારિભદ્ર, આંબા, પાટલ અને કોવિદાર વૃક્ષો બધાં ફૂલ્યાં છે.