તસ્માન્નૃત્યતિ રમ્યેષુ વનેષુ સહ કાન્તયા। મમ ત્વયં વિના વાસઃ પુષ્પમાસે સુદુઃસહઃ
એથી મોર પોતાની પ્રિયાની સાથે આ રમણીય વનમાં આનંદથી નાચે છે; પણ મારા માટે, એ વિના આ ફૂલોની ઋતુમાં રહેવું અસહ્ય છે.
પશ્ય લક્ષ્મણ સંરાગસ્તિર્યગ્યોનિગતેષ્વપિ। યદેષા શિખિની કામાદ્ ભર્તારમભિવર્તતે
હે લક્ષ્મણ, જુઓ, કેવી રીતે કામના પશુ-પંખીઓમાં પણ ઉદભવે છે; આ મોરી પણ ઇચ્છાથી પોતાના સાથી પાસે જાય છે.
મમાપ્યેવં વિશાલાક્ષી જાનકી જાતસમ્ભ્રમા। મદનેનાભિવર્તેત યદિ નાપહૃતા ભવેત્
મારી વિશાળ નેત્રવાળી જાનકી પણ, જો અપહરણ ન થઈ હોત, તો પ્રેમથી વ્યાકુલ થઈ મારી પાસે આવી હોત.
પશ્ય લક્ષ્મણ પુષ્પાણિ નિષ્ફલાનિ ભવન્તિ મે। પુષ્પભારસમૃદ્ધાનાં વનાનાં શિશિરાત્યયે
હે લક્ષ્મણ, જુઓ, આ ફૂલો મારા માટે વ્યર્થ છે; શિશિર પછી વન ફૂલોથી ભરપૂર છે, છતાં મને એમાંથી કંઈ મળતું નથી.
રુચિરાણ્યપિ પુષ્પાણિ પાદપાનામતિશ્રિયા। નિષ્ફલાનિ મહીં યાન્તિ સમં મધુકરોત્કરૈઃ
વૃક્ષોના સુંદર ફૂલો પણ પોતાની શોભા છતાં વ્યર્થ થઈ, મધમાખીઓની ટોળીઓ સાથે જમીન પર પડી જાય છે.
નદન્તિ કામં શકુના મુદિતાઃ સઙ્ઘશઃ કલમ્। આહ્વયન્ત ઇવાન્યોન્યં કામોન્માદકરા મમ
પંખીઓ ટોળે ટોળે ખુશીથી ગાય છે, જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; એમના કલરવ મારા મનમાં કામના જગાવે છે.
વસન્તો યદિ તત્રાપિ યત્ર મે વસતિ પ્રિયા। નૂનં પરવશા સીતા સાપિ શોચત્યહં યથા
જો વસંત એ સ્થળે પણ આવી હોય જ્યાં મારી પ્રિયા રહે છે, તો નિશ્ચિતપણે સીતાએ પણ મારી જેમ લાચાર થઈ દુઃખ અનુભવે છે.
નૂનં ન તુ વસન્તસ્તં દેશં સ્પૃશતિ યત્ર સા। કથં હ્યસિતપદ્માક્ષી વર્તયેત્ સા મયા વિના
નિશ્ચિતપણે વસંત એ સ્થળે નથી પહોંચ્યો જ્યાં એ છે; કેમ કે કાળી કમળ જેવી આંખોવાળી સીતાએ મારા વિના કેવી રીતે રહી શકે?
અથવા વર્તતે તત્ર વસન્તો યત્ર મે પ્રિયા। કિં કરિષ્યતિ સુશ્રોણી સા તુ નિર્ભર્ત્સિતા પરૈઃ
કેવું હશે, કદાચ વસંત પણ ત્યાં આવી ગયો હશે, જ્યાં મારી પ્રિય છે; એ સુંદર કમરવાળી, જો બીજાઓએ તેને અપમાન્યું હશે તો શું કરશે?
શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી મૃદુભાષા ચ મે પ્રિયા। નૂનં વસન્તમાસાદ્ય પરિત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્
મારી પ્રિય, શ્યામવર્ણ, કમળ જેવી આંખોવાળી અને મીઠી બોલનાર—નિશ્ચયથી, વસંત આવતાં જ એ પોતાનું જીવન ત્યજી દેશે.
દૃઢં હિ હૃદયે બુદ્ધિર્મમ સમ્પરિવર્તતે। નાલં વર્તયિતું સીતા સાધ્વી મદ્વિરહં ગતા
મારા હૃદયમાં પક્કડ વિચાર ફરી વળે છે: સીતા, એ પવિત્ર સ્ત્રી, મારા વિયોગને સહન કરી શકે એવી નથી.
મયિ ભાવો હિ વૈદેહ્યાસ્તત્ત્વતો વિનિવેશિતઃ। મમાપિ ભાવઃ સીતાયાં સર્વથા વિનિવેશિતઃ
વૈદેહીનું પ્રેમ તો સાચે જ મારી અંદર ગાઢ રીતે વસેલું છે; અને મારું પ્રેમ પણ સીતા માટે સર્વ રીતે સ્થિર છે.
એષ પુષ્પવહો વાયુઃ સુખસ્પર્શો હિમાવહઃ। તાં વિચિન્તયતઃ કાન્તાં પાવકપ્રતિમો મમ
આ પુષ્પોથી ભરેલો, ઠંડો અને સુખદ સ્પર્શવાળો પવન, જ્યારે હું મારી પ્રિયાને યાદ કરું છું ત્યારે મને અગ્નિ જેવો લાગે છે.
સદા સુખમહં મન્યે યં પુરા સહ સીતયા। મારુતઃ સ વિના સીતાં શોકસંજનનો મમ
ક્યારેક હું માનતો હતો કે સીતા સાથે રહેલી પવન સુખ આપતો હતો; હવે, તેની વિના, એ પવન મને દુઃખ જ આપે છે.
તાં વિનાથ વિહઙ્ગોઽસૌ પક્ષી પ્રણદિતસ્તદા। વાયસઃ પાદપગતઃ પ્રહૃષ્ટમભિકૂજતિ
તેની વિના, એ વૃક્ષ પર બેઠેલો કાગડો આનંદથી બોલી ઉઠે છે.
એષ વૈ તત્ર વૈદેહ્યા વિહગઃ પ્રતિહારકઃ। પક્ષી માં તુ વિશાલાક્ષ્યાઃ સમીપમુપનેષ્યતિ
એ પક્ષી વૈદેહી માટે તો દ્વારપાળ છે; પણ એ પક્ષી મને વિશાળ આંખવાળી સીતા પાસે લઈ જશે.
પશ્ય લક્ષ્મણ સંનાદં વને મદવિવર્ધનમ્। પુષ્પિતાગ્રેષુ વૃક્ષેષુ દ્વિજાનામવકૂજતામ્
લક્ષ્મણ, જંગલમાં પંખીઓ ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષોના ટોચે ગાઈ રહ્યા છે, એ અવાજ પ્રેમ વધારતો લાગે છે.
વિક્ષિપ્તાં પવનેનૈતામસૌ તિલકમઞ્જરીમ્। ષટ્પદઃ સહસાભ્યેતિ મદોદ્ધૂતામિવ પ્રિયામ્
પવન આ તલના ફૂલોના ગુચ્છને ઉડાવી દે છે; મધમાખી તરત જ આવી જાય છે, જાણે પ્રેમથી ઉલ્લાસિત પ્રિયાને તરફ આકર્ષાય છે.
કામિનામયમત્યન્તમશોકઃ શોકવર્ધનઃ। સ્તબકૈઃ પવનોત્ક્ષિપ્તૈસ્તર્જયન્નિવ માં સ્થિતઃ
આ અશોક વૃક્ષ, પ્રેમીઓનું પ્રિય, મારા સામે ઊભું છે અને પવનથી હલનારા ફૂલોના ગુચ્છથી જાણે મને ડરાવે છે, અને મારું દુઃખ વધારતું જાય છે.
અમી લક્ષ્મણ દૃશ્યન્તે ચૂતાઃ કુસુમશાલિનઃ। વિભ્રમોત્સિક્તમનસઃ સાઙ્ગરાગા નરા ઇવ
લક્ષ્મણ, જુઓ તો અહીં કેટલાં બધી ફૂલો ભરેલા કેરીના વૃક્ષો છે, પવનના રમકડાંથી તેમનું મન ખુશખુશાલ થઈ ગયું છે, જાણે અંગમાં ચંદન લગાવેલા પ્રેમમાં તરબતર પુરુષો હોય.
સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયાશ્ચિત્રાસુ વનરાજિષુ। કિંનરા નરશાર્દૂલ વિચરન્તિ યતસ્તતઃ
સુમિત્રાનંદન, પંપા તળાવની સુંદર વનરજીઓમાં જુઓ, માનવસિંહ, અહીં કિનરાઓ અહીંથી ત્યાં ફરતા દેખાય છે.
ઇમાનિ શુભગન્ધીનિ પશ્ય લક્ષ્મણ સર્વશઃ। નલિનાનિ પ્રકાશન્તે જલે તરુણસૂર્યવત્
લક્ષ્મણ, જુઓ તો, પાણીમાં સર્વત્ર ખીલી રહેલા સુગંધિત કમળો, ઉગતા સૂર્યની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
એષા પ્રસન્નસલિલા પદ્મનીલોત્પલાયુતા। હંસકારણ્ડવાકીર્ણા પમ્પા સૌગન્ધિકાયુતા
આ પંપા તળાવ, સ્વચ્છ પાણીથી ભરેલું, કમળ અને નીલોત્પલોથી શોભાયમાન છે, અને હંસ તથા અન્ય જળપંખીઓથી ભરેલું છે, સુગંધિત ફૂલો તેની શોભા વધારે છે.
જલે તરુણસૂર્યાભૈઃ ષટ્પદાહતકેસરૈઃ। પઙ્કજૈઃ શોભતે પમ્પા સમન્તાદભિસંવૃતા
પંપા તળાવ ચારેય બાજુથી કમળોથી ઘેરાયેલું છે, જેમના પર મધમાખીઓ ફરે છે અને જેનું તેજ પાણીમાં ઉગતા સૂર્ય જેવું લાગે છે.
ચક્રવાકયુતા નિત્યં ચિત્રપ્રસ્થવનાન્તરા। માતઙ્ગમૃગયૂથૈશ્ચ શોભતે સલિલાર્થિભિઃ
હંમેશા ચક્રવાક પક્ષીઓથી ભરેલું અને રંગબેરંગી વનપર્વતો વચ્ચે આવેલું આ તળાવ, પાણી માટે આવેલા હાથી અને હરણોના જૂથોથી શોભાયમાન છે.
પવનાહતવેગાભિરૂર્મિભિર્વિમલેઽમ્ભસિ। પઙ્કજાનિ વિરાજન્તે તાડ્યમાનાનિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, પવનથી ઉઠેલી તરંગો સ્વચ્છ પાણીમાં કમળોને અડકે છે અને એ કમળો તેજસ્વી રીતે ઝગમગે છે.
પદ્મપત્રવિશાલાક્ષીં સતતં પ્રિયપઙ્કજામ્। અપશ્યતો મે વૈદેહીં જીવિતં નાભિરોચતે
પદ્મની પાંખ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવતી, હંમેશાં પ્રિય એવી વૈદેહીને જો્યા વિના મને જીવનમાં આનંદ જ નથી.
અહો કામસ્ય વામત્વં યો ગતામપિ દુર્લભામ્। સ્મારયિષ્યતિ કલ્યાણીં કલ્યાણતરવાદિનીમ્
આહ, આ ઇચ્છા કેટલી વિક્રમ છે! જે હવે દૂર અને દુર્લભ બની ગઈ છે, જેનાં વચન સૌથી શુભ હતાં, એ કલ્યાણીની યાદ મને ફરી ફરી આવે છે.
શક્યો ધારયિતું કામો ભવેદભ્યાગતો મયા। યદિ ભૂયો વસન્તો માં ન હન્યાત્ પુષ્પિતદ્રુમઃ
મને જો ઇચ્છા ફરી પણ ઘેરી લે તો પણ હું સહન કરી શકું, જો વસંત ઋતુ ફરીથી ફૂલેલા વૃક્ષો સાથે મને દુઃખી ન કરે.
યાનિ સ્મ રમણીયાનિ તયા સહ ભવન્તિ મે। તાન્યેવારમણીયાનિ જાયન્તે મે તયા વિના
જે બધું તેની સાથે મને આનંદ આપતું હતું, એ બધું હવે તેની વિના નિરસ લાગી રહ્યું છે.