અપશ્યતો મે સૌમિત્રે જીવિતેઽસ્તિ પ્રયોજનમ્। અયં હિ રુચિરસ્તસ્યાઃ કાલો રુચિરકાનનઃ
હે સુમિત્રાનંદન, હું એને જોયા વિના જીવવાનો કોઈ અર્થ જ નથી. આ સુંદર ઋતુ અને આ મનોહર વન તો એના માટે જ છે.
કોકિલાકુલસીમાન્તો દયિતાયા મમાનઘ। મન્મથાયાસસમ્ભૂતો વસન્તગુણવર્ધિતઃ
કોકિલાઓના કલરવથી ગુંજતું આ વન મારા પ્રિય માટે શોભાયમાન છે, હે નિર્દોષ, વસંતની લહેરી અને પ્રેમની તરસ અહીં વધતી જાય છે.
અયં માં ધક્ષ્યતિ ક્ષિપ્રં શોકાગ્નિર્નચિરાદિવ। અપશ્યતસ્તાં વનિતાં પશ્યતો રુચિરાન્ દ્રુમાન્
હું આ સુંદર વૃક્ષોને જોઈ રહ્યો છું, પણ એ સ્ત્રીને જોઈ શકતો નથી; આ દુઃખની આગ મને જલ્દી ભસ્મ કરી નાખશે.
મમાયમાત્મપ્રભવો ભૂયસ્ત્વમુપયાસ્યતિ। અદૃશ્યમાના વૈદેહી શોકં વર્ધયતીહ મે
મારામાંથી ઉદ્ભવેલું આ દુઃખ હવે વધુ વધશે; વૈદેહી નજરે ચઢતી નથી, એટલે અહીં મારું શોક વધી રહ્યું છે.
દૃશ્યમાનો વસન્તશ્ચ સ્વેદસંસર્ગદૂષકઃ। માં હિ સા મૃગશાવાક્ષી ચિન્તાશોકબલાત્કૃતમ્
આ વસંત તો દેખાય છે, પણ ઉદાસીનતા અને ચિંતાથી મલિન થઈ ગઈ છે; મૃગશાવાક્ષી એ મને ચિંતાથી અને દુઃખથી ખૂબ જ તડપાવે છે.
સંતાપયતિ સૌમિત્રે ક્રૂરશ્ચૈત્રવનાનિલઃ। અમી મયૂરાઃ શોભન્તે પ્રનૃત્યન્તસ્તતસ્તતઃ
હે સુમિત્રાનંદન, ચૈત્ર માસની વનપવન ક્રૂર બની મને તડપાવે છે; જુઓ, મોરો અહીં-ત્યાં નાચી રહ્યો છે અને શોભી રહ્યો છે.
સ્વૈઃ પક્ષૈઃ પવનોદ્ધૂતૈર્ગવાક્ષૈઃ સ્ફાટિકૈરિવ। શિખિનીભિઃ પરિવૃતાસ્ત એતે મદમૂર્ચ્છિતાઃ
પવનથી લહેરાતા પાંખો ક્રિસ્ટલ જેવી ઝાંખી આપે છે; મોરીઓથી ઘેરાયેલા એ મોરો પ્રેમમાં મગ્ન થઈ ગયા છે.
મન્મથાભિપરીતસ્ય મમ મન્મથવર્ધનાઃ। પશ્ય લક્ષ્મણ નૃત્યન્તં મયૂરમુપનૃત્યતિ
હે લક્ષ્મણ, મને તો પ્રેમે ઘેરી લીધો છે, એથી આ દૃશ્યો પણ મારી વ્યાકુલતા વધારતા જાય છે; જુઓ, મોર નાચે છે અને મોરી એની સાથે નાચે છે.
શિખિની મન્મથાર્તૈષા ભર્તારં ગિરિસાનુનિ। તામેવ મનસા રામાં મયૂરોઽપ્યનુધાવતિ
આ મોરી પ્રેમથી વ્યથિત થઈ પર્વતની ઢાળ પર પોતાના સાથીને અનુસરે છે; એ જ રીતે મોર પણ પોતાના મનથી પોતાની પ્રિયાને શોધે છે.
વિતત્ય રુચિરૌ પક્ષૌ રુતૈરુપહસન્નિવ। મયૂરસ્ય વને નૂનં રક્ષસા ન હૃતા પ્રિયા
મોર પોતાના સુંદર પાંખો ફેલાવી, કલરવથી જાણે મજાક કરે છે; વનમાં મોરની પ્રિયા તો નિશ્ચિતપણે કોઈ રાક્ષસે અપહરણ કરી નથી.
તસ્માન્નૃત્યતિ રમ્યેષુ વનેષુ સહ કાન્તયા। મમ ત્વયં વિના વાસઃ પુષ્પમાસે સુદુઃસહઃ
એથી મોર પોતાની પ્રિયાની સાથે આ રમણીય વનમાં આનંદથી નાચે છે; પણ મારા માટે, એ વિના આ ફૂલોની ઋતુમાં રહેવું અસહ્ય છે.
પશ્ય લક્ષ્મણ સંરાગસ્તિર્યગ્યોનિગતેષ્વપિ। યદેષા શિખિની કામાદ્ ભર્તારમભિવર્તતે
હે લક્ષ્મણ, જુઓ, કેવી રીતે કામના પશુ-પંખીઓમાં પણ ઉદભવે છે; આ મોરી પણ ઇચ્છાથી પોતાના સાથી પાસે જાય છે.
મમાપ્યેવં વિશાલાક્ષી જાનકી જાતસમ્ભ્રમા। મદનેનાભિવર્તેત યદિ નાપહૃતા ભવેત્
મારી વિશાળ નેત્રવાળી જાનકી પણ, જો અપહરણ ન થઈ હોત, તો પ્રેમથી વ્યાકુલ થઈ મારી પાસે આવી હોત.
પશ્ય લક્ષ્મણ પુષ્પાણિ નિષ્ફલાનિ ભવન્તિ મે। પુષ્પભારસમૃદ્ધાનાં વનાનાં શિશિરાત્યયે
હે લક્ષ્મણ, જુઓ, આ ફૂલો મારા માટે વ્યર્થ છે; શિશિર પછી વન ફૂલોથી ભરપૂર છે, છતાં મને એમાંથી કંઈ મળતું નથી.
રુચિરાણ્યપિ પુષ્પાણિ પાદપાનામતિશ્રિયા। નિષ્ફલાનિ મહીં યાન્તિ સમં મધુકરોત્કરૈઃ
વૃક્ષોના સુંદર ફૂલો પણ પોતાની શોભા છતાં વ્યર્થ થઈ, મધમાખીઓની ટોળીઓ સાથે જમીન પર પડી જાય છે.
નદન્તિ કામં શકુના મુદિતાઃ સઙ્ઘશઃ કલમ્। આહ્વયન્ત ઇવાન્યોન્યં કામોન્માદકરા મમ
પંખીઓ ટોળે ટોળે ખુશીથી ગાય છે, જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; એમના કલરવ મારા મનમાં કામના જગાવે છે.
વસન્તો યદિ તત્રાપિ યત્ર મે વસતિ પ્રિયા। નૂનં પરવશા સીતા સાપિ શોચત્યહં યથા
જો વસંત એ સ્થળે પણ આવી હોય જ્યાં મારી પ્રિયા રહે છે, તો નિશ્ચિતપણે સીતાએ પણ મારી જેમ લાચાર થઈ દુઃખ અનુભવે છે.
નૂનં ન તુ વસન્તસ્તં દેશં સ્પૃશતિ યત્ર સા। કથં હ્યસિતપદ્માક્ષી વર્તયેત્ સા મયા વિના
નિશ્ચિતપણે વસંત એ સ્થળે નથી પહોંચ્યો જ્યાં એ છે; કેમ કે કાળી કમળ જેવી આંખોવાળી સીતાએ મારા વિના કેવી રીતે રહી શકે?
અથવા વર્તતે તત્ર વસન્તો યત્ર મે પ્રિયા। કિં કરિષ્યતિ સુશ્રોણી સા તુ નિર્ભર્ત્સિતા પરૈઃ
કેવું હશે, કદાચ વસંત પણ ત્યાં આવી ગયો હશે, જ્યાં મારી પ્રિય છે; એ સુંદર કમરવાળી, જો બીજાઓએ તેને અપમાન્યું હશે તો શું કરશે?
શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી મૃદુભાષા ચ મે પ્રિયા। નૂનં વસન્તમાસાદ્ય પરિત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્
મારી પ્રિય, શ્યામવર્ણ, કમળ જેવી આંખોવાળી અને મીઠી બોલનાર—નિશ્ચયથી, વસંત આવતાં જ એ પોતાનું જીવન ત્યજી દેશે.
દૃઢં હિ હૃદયે બુદ્ધિર્મમ સમ્પરિવર્તતે। નાલં વર્તયિતું સીતા સાધ્વી મદ્વિરહં ગતા
મારા હૃદયમાં પક્કડ વિચાર ફરી વળે છે: સીતા, એ પવિત્ર સ્ત્રી, મારા વિયોગને સહન કરી શકે એવી નથી.
મયિ ભાવો હિ વૈદેહ્યાસ્તત્ત્વતો વિનિવેશિતઃ। મમાપિ ભાવઃ સીતાયાં સર્વથા વિનિવેશિતઃ
વૈદેહીનું પ્રેમ તો સાચે જ મારી અંદર ગાઢ રીતે વસેલું છે; અને મારું પ્રેમ પણ સીતા માટે સર્વ રીતે સ્થિર છે.
એષ પુષ્પવહો વાયુઃ સુખસ્પર્શો હિમાવહઃ। તાં વિચિન્તયતઃ કાન્તાં પાવકપ્રતિમો મમ
આ પુષ્પોથી ભરેલો, ઠંડો અને સુખદ સ્પર્શવાળો પવન, જ્યારે હું મારી પ્રિયાને યાદ કરું છું ત્યારે મને અગ્નિ જેવો લાગે છે.
સદા સુખમહં મન્યે યં પુરા સહ સીતયા। મારુતઃ સ વિના સીતાં શોકસંજનનો મમ
ક્યારેક હું માનતો હતો કે સીતા સાથે રહેલી પવન સુખ આપતો હતો; હવે, તેની વિના, એ પવન મને દુઃખ જ આપે છે.
તાં વિનાથ વિહઙ્ગોઽસૌ પક્ષી પ્રણદિતસ્તદા। વાયસઃ પાદપગતઃ પ્રહૃષ્ટમભિકૂજતિ
તેની વિના, એ વૃક્ષ પર બેઠેલો કાગડો આનંદથી બોલી ઉઠે છે.
એષ વૈ તત્ર વૈદેહ્યા વિહગઃ પ્રતિહારકઃ। પક્ષી માં તુ વિશાલાક્ષ્યાઃ સમીપમુપનેષ્યતિ
એ પક્ષી વૈદેહી માટે તો દ્વારપાળ છે; પણ એ પક્ષી મને વિશાળ આંખવાળી સીતા પાસે લઈ જશે.
પશ્ય લક્ષ્મણ સંનાદં વને મદવિવર્ધનમ્। પુષ્પિતાગ્રેષુ વૃક્ષેષુ દ્વિજાનામવકૂજતામ્
લક્ષ્મણ, જંગલમાં પંખીઓ ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષોના ટોચે ગાઈ રહ્યા છે, એ અવાજ પ્રેમ વધારતો લાગે છે.
વિક્ષિપ્તાં પવનેનૈતામસૌ તિલકમઞ્જરીમ્। ષટ્પદઃ સહસાભ્યેતિ મદોદ્ધૂતામિવ પ્રિયામ્
પવન આ તલના ફૂલોના ગુચ્છને ઉડાવી દે છે; મધમાખી તરત જ આવી જાય છે, જાણે પ્રેમથી ઉલ્લાસિત પ્રિયાને તરફ આકર્ષાય છે.
કામિનામયમત્યન્તમશોકઃ શોકવર્ધનઃ। સ્તબકૈઃ પવનોત્ક્ષિપ્તૈસ્તર્જયન્નિવ માં સ્થિતઃ
આ અશોક વૃક્ષ, પ્રેમીઓનું પ્રિય, મારા સામે ઊભું છે અને પવનથી હલનારા ફૂલોના ગુચ્છથી જાણે મને ડરાવે છે, અને મારું દુઃખ વધારતું જાય છે.
અમી લક્ષ્મણ દૃશ્યન્તે ચૂતાઃ કુસુમશાલિનઃ। વિભ્રમોત્સિક્તમનસઃ સાઙ્ગરાગા નરા ઇવ
લક્ષ્મણ, જુઓ તો અહીં કેટલાં બધી ફૂલો ભરેલા કેરીના વૃક્ષો છે, પવનના રમકડાંથી તેમનું મન ખુશખુશાલ થઈ ગયું છે, જાણે અંગમાં ચંદન લગાવેલા પ્રેમમાં તરબતર પુરુષો હોય.