પશ્ય રૂપાણિ સૌમિત્રે વનાનાં પુષ્પશાલિનામ્। સૃજતાં પુષ્પવર્ષાણિ વર્ષં તોયમુચામિવ
હે સૌમિત્રિ, આ ફૂલોથી ભરેલા વનોના રૂપ જુઓ, જે જાણે મેઘો વરસાદ વરસાવે એમ ફૂલોની વર્ષા કરે છે.
પ્રસ્તરેષુ ચ રમ્યેષુ વિવિધાઃ કાનનદ્રુમાઃ। વાયુવેગપ્રચલિતાઃ પુષ્પૈરવકિરન્તિ ગામ્
આ સુંદર પહાડીઓ પર, વિવિધ વનવૃક્ષો પવનના ઝોકથી હલનચલન થાય છે અને તેમના ફૂલો ધરતી પર છાંટે છે.
પતિતૈઃ પતમાનૈશ્ચ પાદપસ્થૈશ્ચ મારુતઃ। કુસુમૈઃ પશ્ય સૌમિત્રે ક્રીડતીવ સમન્તતઃ
હે સૌમિત્ર, જુઓ કેવા સુંદર રીતે પવન અહીંયાં પડેલા, પડતાં અને વૃક્ષ પર રહેલા ફૂલો સાથે રમતો હોય તેમ દેખાય છે.
વિક્ષિપન્ વિવિધાઃ શાખાં નગાનાં કુસુમોત્કટાઃ। મારુતશ્ચલિતસ્થાનૈઃ ષટ્પદૈરનુગીયતે
પવન જ્યારે અનેક વૃક્ષોની ફૂલો ભરેલી ડાળીઓ હલાવે છે, ત્યારે તેમાં ફરતા મધમાખીઓની ગુંજન પણ તેની સાથે સંભળાય છે.
મત્તકોકિલસંનાદૈર્નર્તયન્નિવ પાદપાન્। શૈલકંદર નિષ્ક્રાન્તઃ પ્રગીત ઇવ ચાનિલઃ
મસ્ત કોયલની મીઠી ટહુકીઓથી પવન જાણે વૃક્ષોને નચાવે છે અને પહાડની ગુફાઓમાંથી નીકળી આવે છે, એ રીતે ગાતા હોય તેમ લાગે છે.
તેન વિક્ષિપતાત્યર્થં પવનેન સમન્તતઃ। અમી સંસક્તશાખાગ્રા ગ્રથિતા ઇવ પાદપાઃ
આ પવન ચારેય બાજુથી વૃક્ષોને જોરથી હલાવે છે, એટલે શાખાઓ એકબીજામાં ગૂંચવાઈ ગઈ હોય તેમ, વૃક્ષો પણ જોડાઈ ગયેલા લાગે છે.
સ એવ સુખસંસ્પર્શો વાતિ ચન્દનશીતલઃ। ગન્ધમભ્યવહન્ પુણ્યં શ્રમાપનયનોઽનિલઃ
આ જ પવન, ચંદન જેવી ઠંડી અને સુખદ સ્પર્શ આપતો, પવિત્ર સુગંધ લાવે છે અને થાક દૂર કરે છે.
અમી પવનવિક્ષિપ્તા વિનદન્તીવ પાદપાઃ। ષટ્પદૈરનુકૂજદ્ભિર્વનેષુ મધુગન્ધિષુ
પવનથી હલાયેલા આ વૃક્ષો જાણે રડતા હોય તેમ લાગે છે, જ્યારે મધમાખીઓ મધની સુગંધવાળા જંગલમાં ગુંજન કરે છે.
ગિરિપ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ પુષ્પવદ્ભિર્મનોરમૈઃ। સંસક્તશિખરાઃ શૈલા વિરાજન્તિ મહાદ્રુમૈઃ
સુંદર પર્વતની ઢાળીઓ પર, મનમોહક ફૂલોથી શોભાયમાન, મોટા વૃક્ષો સાથે જોડાયેલા શિખરો ખૂબ જ સુંદર દેખાય છે.
પુષ્પસંછન્નશિખરા મારુતોત્ક્ષેપચઞ્ચલાઃ। અમી મધુકરોત્તંસાઃ પ્રગીતા ઇવ પાદપાઃ
આ વૃક્ષોના શિખરો ફૂલોથી ઢંકાઈ ગયા છે અને પવનમાં હલકાં હલકાં ડોલે છે, મધમાખીઓથી શોભાયમાન, જાણે કોઈએ તેમની પ્રશંસા કરી હોય તેમ લાગે છે.
સુપુષ્પિતાંસ્તુ પશ્યૈતાન્ કર્ણિકારાન્ સમન્તતઃ। હાટકપ્રતિસંછન્નાન્ નરાન્ પીતામ્બરાનિવ
આ ચારેય બાજુ ફૂલોથી ભરેલા કર્ણિકાર વૃક્ષોને જુઓ, જે સોનેરી ઝગમગાટથી ઢંકાયેલા અને પીળાં વસ્ત્ર પહેરેલા મનુષ્યો જેવા લાગે છે.
અયં વસન્તઃ સૌમિત્રે નાનાવિહગનાદિતઃ। સીતયા વિપ્રહીણસ્ય શોકસંદીપનો મમ
હે સૌમિત્ર, આ વસંત ઋતુ, અનેક પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતો, મને સીતા વિના વધુ દુઃખી બનાવે છે.
માં હિ શોકસમાક્રાન્તં સંતાપયતિ મન્મથઃ। હૃષ્ટં પ્રવદમાનશ્ચ સમાહ્વયતિ કોકિલઃ
મારે ઉપર દુઃખ છવાયું છે, અને કામદેવ મને વધુ તપાવે છે; ખુશખુશાલ કોયલ ગાઈને મને બોલાવે છે.
એષ દાત્યૂહકો હૃષ્ટો રમ્યે માં વનનિર્ઝરે। પ્રણદન્મન્મથાવિષ્ટં શોચયિષ્યતિ લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, આ આનંદિત કોયલ આ સુંદર વનના ઝરણા પાસે ગાશે અને પ્રેમથી વ્યાકુળ મને વધુ દુઃખી બનાવશે.
શ્રુત્વૈતસ્ય પુરા શબ્દમાશ્રમસ્થા મમ પ્રિયા। મામાહૂય પ્રમુદિતાઃ પરમં પ્રત્યનન્દત
ક્યારેક આશ્રમમાં બેઠેલી મારી પ્રિયાએ આ કોયલનો અવાજ સાંભળી આનંદથી મને બોલાવીને ખૂબ ખુશ થઈ હતી.
એવં વિચિત્રાઃ પતગા નાનારાવવિરાવિણઃ। વૃક્ષગુલ્મલતાઃ પશ્ય સમ્પતન્તિ સમન્તતઃ
જુઓ, ચારેય બાજુ વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને વેલો પર અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ વિવિધ અવાજે ગાઈ રહ્યા છે.
વિમિશ્રા વિહગાઃ પુંભિરાત્મવ્યૂહાભિનન્દિતાઃ। ભૃઙ્ગરાજપ્રમુદિતાઃ સૌમિત્રે મધુરસ્વરાઃ
પક્ષીઓ પોતાના જોડિયાં સાથે મળી આનંદ માણે છે, હે સૌમિત્ર, અને ભમરોનો રાજા પણ ખુશ છે, તેમનો અવાજ મીઠો છે.
અસ્યાઃ કૂલે પ્રમુદિતાઃ સઙ્ઘશઃ શકુનાસ્ત્વિહ। દાત્યૂહરતિવિક્રન્દૈઃ પુંસ્કોકિલરુતૈરપિ
આ નદીના કાંઠે, પક્ષીઓના ટોળા આનંદમાં છે, જ્યાં કોયલ અને દાત્યૂહના મજબૂત અવાજો સંભળાય છે.
સ્વનન્તિ પાદપાશ્ચેમે મમાનઙ્ગપ્રદીપકાઃ। અશોકસ્તબકાઙ્ગારઃ ષટ્પદસ્વનનિઃસ્વનઃ
આ વૃક્ષો, જે મને પ્રેમની આગ લગાડે છે, ગુંજન કરે છે—અશોકના ગુચ્છો અગ્નિ જેવી લાલછાંયાં આપે છે અને મધમાખીઓનું ગુંજન ગૂંજતું રહે છે.
માં હિ પલ્લવતામ્રાર્ચિર્વસન્તાગ્નિઃ પ્રધક્ષ્યતિ। નહિ તાં સૂક્ષ્મપક્ષ્માક્ષીં સુકેશીં મૃદુભાષિણીમ્
વસંતની લાલ પાંદડીઓની જ્યોત જેવી આગ મને બળી નાખશે, કારણ કે મારી સામે એ સુક્ષ્મ પાંપણ, સુંદર વાળ અને મધુર બોલાવાળી એ નથી.
અપશ્યતો મે સૌમિત્રે જીવિતેઽસ્તિ પ્રયોજનમ્। અયં હિ રુચિરસ્તસ્યાઃ કાલો રુચિરકાનનઃ
હે સુમિત્રાનંદન, હું એને જોયા વિના જીવવાનો કોઈ અર્થ જ નથી. આ સુંદર ઋતુ અને આ મનોહર વન તો એના માટે જ છે.
કોકિલાકુલસીમાન્તો દયિતાયા મમાનઘ। મન્મથાયાસસમ્ભૂતો વસન્તગુણવર્ધિતઃ
કોકિલાઓના કલરવથી ગુંજતું આ વન મારા પ્રિય માટે શોભાયમાન છે, હે નિર્દોષ, વસંતની લહેરી અને પ્રેમની તરસ અહીં વધતી જાય છે.
અયં માં ધક્ષ્યતિ ક્ષિપ્રં શોકાગ્નિર્નચિરાદિવ। અપશ્યતસ્તાં વનિતાં પશ્યતો રુચિરાન્ દ્રુમાન્
હું આ સુંદર વૃક્ષોને જોઈ રહ્યો છું, પણ એ સ્ત્રીને જોઈ શકતો નથી; આ દુઃખની આગ મને જલ્દી ભસ્મ કરી નાખશે.
મમાયમાત્મપ્રભવો ભૂયસ્ત્વમુપયાસ્યતિ। અદૃશ્યમાના વૈદેહી શોકં વર્ધયતીહ મે
મારામાંથી ઉદ્ભવેલું આ દુઃખ હવે વધુ વધશે; વૈદેહી નજરે ચઢતી નથી, એટલે અહીં મારું શોક વધી રહ્યું છે.
દૃશ્યમાનો વસન્તશ્ચ સ્વેદસંસર્ગદૂષકઃ। માં હિ સા મૃગશાવાક્ષી ચિન્તાશોકબલાત્કૃતમ્
આ વસંત તો દેખાય છે, પણ ઉદાસીનતા અને ચિંતાથી મલિન થઈ ગઈ છે; મૃગશાવાક્ષી એ મને ચિંતાથી અને દુઃખથી ખૂબ જ તડપાવે છે.
સંતાપયતિ સૌમિત્રે ક્રૂરશ્ચૈત્રવનાનિલઃ। અમી મયૂરાઃ શોભન્તે પ્રનૃત્યન્તસ્તતસ્તતઃ
હે સુમિત્રાનંદન, ચૈત્ર માસની વનપવન ક્રૂર બની મને તડપાવે છે; જુઓ, મોરો અહીં-ત્યાં નાચી રહ્યો છે અને શોભી રહ્યો છે.
સ્વૈઃ પક્ષૈઃ પવનોદ્ધૂતૈર્ગવાક્ષૈઃ સ્ફાટિકૈરિવ। શિખિનીભિઃ પરિવૃતાસ્ત એતે મદમૂર્ચ્છિતાઃ
પવનથી લહેરાતા પાંખો ક્રિસ્ટલ જેવી ઝાંખી આપે છે; મોરીઓથી ઘેરાયેલા એ મોરો પ્રેમમાં મગ્ન થઈ ગયા છે.
મન્મથાભિપરીતસ્ય મમ મન્મથવર્ધનાઃ। પશ્ય લક્ષ્મણ નૃત્યન્તં મયૂરમુપનૃત્યતિ
હે લક્ષ્મણ, મને તો પ્રેમે ઘેરી લીધો છે, એથી આ દૃશ્યો પણ મારી વ્યાકુલતા વધારતા જાય છે; જુઓ, મોર નાચે છે અને મોરી એની સાથે નાચે છે.
શિખિની મન્મથાર્તૈષા ભર્તારં ગિરિસાનુનિ। તામેવ મનસા રામાં મયૂરોઽપ્યનુધાવતિ
આ મોરી પ્રેમથી વ્યથિત થઈ પર્વતની ઢાળ પર પોતાના સાથીને અનુસરે છે; એ જ રીતે મોર પણ પોતાના મનથી પોતાની પ્રિયાને શોધે છે.
વિતત્ય રુચિરૌ પક્ષૌ રુતૈરુપહસન્નિવ। મયૂરસ્ય વને નૂનં રક્ષસા ન હૃતા પ્રિયા
મોર પોતાના સુંદર પાંખો ફેલાવી, કલરવથી જાણે મજાક કરે છે; વનમાં મોરની પ્રિયા તો નિશ્ચિતપણે કોઈ રાક્ષસે અપહરણ કરી નથી.