અરવિન્દોત્પલવતીં પદ્મસૌગન્ધિકાયુતામ્। પુષ્પિતામ્રવણોપેતાં બર્હિણોદ્ઘુષ્ટનાદિતામ્
કમળ અને ઉત્પલ ફૂલો, સુગંધિત કમળોથી ભરપૂર, ફૂલેલા કેરીના વનોથી ઘેરાયેલું અને મોરોના રણકારથી ગૂંજી ઉઠેલું હતું.
સ તાં દૃષ્ટ્વા તતઃ પમ્પાં રામઃ સૌમિત્રિણા સહ। વિલલાપ ચ તેજસ્વી રામો દશરથાત્મજઃ
પછી, પંપા સરોવર જોઈને, તેજસ્વી દશરથપુત્ર રામ લક્ષ્મણ સાથે દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગ્યા.
તિલકૈર્બીજપૂરૈશ્ચ વટૈઃ શુક્લદ્રુમૈસ્તથા। પુષ્પિતૈઃ કરવીરૈશ્ચ પુંનાગૈશ્ચ સુપુષ્પિતૈઃ
તિલક, બીજપૂર, વટ અને સફેદ વૃક્ષો, ફૂલેલા કરવી અને પુન્નાગના સુંદર ફૂલો વડે એ સ્થાન શોભાયમાન હતું.
માલતીકુન્દગુલ્મૈશ્ચ ભણ્ડીરૈર્નિચુલૈસ્તથા। અશોકૈઃ સપ્તપર્ણૈશ્ચ કતકૈરતિમુક્તકૈઃ
માલતી, કુન્દ, ગુલ્મ, ભંડીર અને નિકુલ, અશોક, સપ્તપર્ણ, કટક અને અતિમુક્ત વૃક્ષોથી એ વન સજ્જ હતું.
અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્વૃક્ષૈઃ પ્રમદામિવ શોભિતામ્। અસ્યાસ્તીરે તુ પૂર્વોક્તઃ પર્વતો ધાતુમણ્ડિતઃ
અને અનેક પ્રકારના વૃક્ષોથી શોભાયમાન, સુંદર સ્ત્રી જેવી આ પંપા તટે, પહેલાં જણાવેલો ધાતુઓથી શોભાયેલો પર્વત ઊભો છે.
ઋષ્યમૂક ઇતિ ખ્યાતશ્ચિત્રપુષ્પિતપાદપઃ। હરિર્ઋક્ષરજોનામ્નઃ પુત્રસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
તે પર્વતને ઋષ્યમૂક કહે છે, જ્યાં રંગબેરંગી ફૂલોવાળા વૃક્ષો છે; ત્યાં મહાન આત્મા ઋક્ષરાજનો પુત્ર વસે છે.
અધ્યાસ્તે તુ મહાવીર્યઃ સુગ્રીવ ઇતિ વિશ્રુતઃ। સુગ્રીવમભિગચ્છ ત્વં વાનરેન્દ્રં નરર્ષભ
એ મહાવીર સુગ્રીવ નામે પ્રસિદ્ધ છે, ત્યાં રહે છે; હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું વાનરરાજ સુગ્રીવને મળ.
ઇત્યુવાચ પુનર્વાક્યં લક્ષ્મણં સત્યવિક્રમઃ। કથં મયા વિના સીતાં શક્યં લક્ષ્મણ જીવિતુમ્
પછી સાચા પરાક્રમી એ ફરી લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હે લક્ષ્મણ, સીતા વિના હું કેમ જીવી શકું?'
ઇત્યેવમુક્ત્વા મદનાભિપીડિતઃ સ લક્ષ્મણં વાક્યમનન્યચેતનઃ। વિવેશ પમ્પાં નલિનીમનોરમાં તમુત્તમં શોકમુદીરયાણઃ
આ રીતે કહી, પ્રેમથી વ્યાકુળ અને મનમાં બીજું કંઈ ન રહેતાં, એ લક્ષ્મણ સાથે મનમોહક કમળોથી ભરેલી પંપા સરોવર તરફ ગયો, અને ઊંડો શોક વ્યક્ત કર્યો.
ક્રમેણ ગત્વા પ્રવિલોકયન્ વનં દદર્શ પમ્પાં શુભદર્શકાનનામ્। અનેકનાનાવિધપક્ષિસંકુલાં વિવેશ રામઃ સહ લક્ષ્મણેન
આ રીતે ધીમે ધીમે જતાં, વનને નિહાળી, રામે લક્ષ્મણ સાથે પંપા સરોવર જોયું, જે સુંદર વનોથી ઘેરાયેલું અને અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરેલું હતું, અને તેમાં પ્રવેશ કર્યો.
thumb|ધ્યાનશ્લોકઃ|center thumb|પ્રથમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે પ્રથમઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડમાં પ્રથમ સર્ગ છે.
તત્ર દૃષ્ટ્વૈવ તાં હર્ષાદિન્દ્રિયાણિ ચકમ્પિરે। સ કામવશમાપન્નઃ સૌમિત્રિમિદમબ્રવીત્
ત્યાં તેને જોઈને આનંદથી ઇન્દ્રિયોમાં કંપન થયો; કામથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે સૌમિત્રિને કહ્યું:
સૌમિત્રે શોભતે પમ્પા વૈદૂર્યવિમલોદકા। ફુલ્લપદ્મોત્પલવતી શોભિતા વિવિધૈર્દ્રુમૈઃ
હે સૌમિત્રિ, પંપા સરોવર જુઓ, જે વૈડૂર્ય જેવા નિર્મળ જળથી ભરેલું છે, ફૂલેલા કમળ અને નીલપદ્મોથી શોભાયમાન છે, અને色色ના વૃક્ષોથી સુંદર બનેલું છે.
સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયાઃ કાનનં શુભદર્શનમ્। યત્ર રાજન્તિ શૈલા વા દ્રુમાઃ સશિખરા ઇવ
હે સૌમિત્રિ, પંપા સરોવરનું આ વન જુઓ, કેટલું સુંદર લાગે છે, જ્યાં પર્વતો ચમકે છે અને વૃક્ષો શિખરો જેવી ઊંચાઈએ ઉભા છે.
માં તુ શોકાભિસંતપ્તમાધયઃ પીડયન્તિ વૈ। ભરતસ્ય ચ દુઃખેન વૈદેહ્યા હરણેન ચ
પણ મને તો દુઃખ ઘેરી વળે છે, કારણ કે ભરતના દુઃખ અને વૈદેહીનું અપહરણ મને સતત પીડાવે છે.
શોકાર્તસ્યાપિ મે પમ્પા શોભતે ચિત્રકાનના। વ્યવકીર્ણા બહુવિધૈઃ પુષ્પૈઃ શીતોદકા શિવા
દુઃખથી વ્યથિત હોવા છતાં પણ, ચિત્રકૂટ વનથી શોભાયમાન પંપા સરોવર અનેક પ્રકારના ફૂલો, ઠંડા જળ અને શુભતા સાથે સુંદર લાગે છે.
નલિનૈરપિ સંછન્ના હ્યત્યર્થશુભદર્શના। સર્પવ્યાલાનુચરિતા મૃગદ્વિજસમાકુલા
કમળોથી ઢંકાયેલું, અત્યંત મનોહર, જ્યાં સાપ અને જંગલી પ્રાણીઓ ફરતા હોય છે, અને મૃગ તથા પક્ષીઓથી ભરપૂર છે.
અધિકં પ્રવિભાત્યેતન્નીલપીતં તુ શાદ્વલમ્। દ્રુમાણાં વિવિધૈઃ પુષ્પૈઃ પરિસ્તોમૈરિવાર્પિતમ્
આ નીલ અને પીળા ઘાસવાળું મેદાન વિશેષ તેજસ્વી લાગે છે, જાણે વૃક્ષોના વિવિધ ફૂલોના ગુચ્છોથી શોભાયમાન થયું હોય.
પુષ્પભારસમૃદ્ધાનિ શિખરાણિ સમન્તતઃ। લતાભિઃ પુષ્પિતાગ્રાભિરુપગૂઢાનિ સર્વતઃ
પર્વતોના શિખરો ચારે બાજુ ફૂલોથી ભરપૂર છે, અને ફૂલેલા લતાવલ્લીઓથી બધે ઘેરાયેલા છે.
સુખાનિલોઽયં સૌમિત્રે કાલઃ પ્રચુરમન્મથઃ। ગન્ધવાન્ સુરભિર્માસો જાતપુષ્પફલદ્રુમઃ
હે સૌમિત્રિ, આ મીઠો પવન કેટલો સુખદ છે; આ ઋતુમાં પ્રેમ ભરપૂર છે, સુગંધથી ભરેલી, અને વૃક્ષો તાજા ફૂલ અને ફળોથી લદાયેલા છે.
પશ્ય રૂપાણિ સૌમિત્રે વનાનાં પુષ્પશાલિનામ્। સૃજતાં પુષ્પવર્ષાણિ વર્ષં તોયમુચામિવ
હે સૌમિત્રિ, આ ફૂલોથી ભરેલા વનોના રૂપ જુઓ, જે જાણે મેઘો વરસાદ વરસાવે એમ ફૂલોની વર્ષા કરે છે.
પ્રસ્તરેષુ ચ રમ્યેષુ વિવિધાઃ કાનનદ્રુમાઃ। વાયુવેગપ્રચલિતાઃ પુષ્પૈરવકિરન્તિ ગામ્
આ સુંદર પહાડીઓ પર, વિવિધ વનવૃક્ષો પવનના ઝોકથી હલનચલન થાય છે અને તેમના ફૂલો ધરતી પર છાંટે છે.
પતિતૈઃ પતમાનૈશ્ચ પાદપસ્થૈશ્ચ મારુતઃ। કુસુમૈઃ પશ્ય સૌમિત્રે ક્રીડતીવ સમન્તતઃ
હે સૌમિત્ર, જુઓ કેવા સુંદર રીતે પવન અહીંયાં પડેલા, પડતાં અને વૃક્ષ પર રહેલા ફૂલો સાથે રમતો હોય તેમ દેખાય છે.
વિક્ષિપન્ વિવિધાઃ શાખાં નગાનાં કુસુમોત્કટાઃ। મારુતશ્ચલિતસ્થાનૈઃ ષટ્પદૈરનુગીયતે
પવન જ્યારે અનેક વૃક્ષોની ફૂલો ભરેલી ડાળીઓ હલાવે છે, ત્યારે તેમાં ફરતા મધમાખીઓની ગુંજન પણ તેની સાથે સંભળાય છે.
મત્તકોકિલસંનાદૈર્નર્તયન્નિવ પાદપાન્। શૈલકંદર નિષ્ક્રાન્તઃ પ્રગીત ઇવ ચાનિલઃ
મસ્ત કોયલની મીઠી ટહુકીઓથી પવન જાણે વૃક્ષોને નચાવે છે અને પહાડની ગુફાઓમાંથી નીકળી આવે છે, એ રીતે ગાતા હોય તેમ લાગે છે.
તેન વિક્ષિપતાત્યર્થં પવનેન સમન્તતઃ। અમી સંસક્તશાખાગ્રા ગ્રથિતા ઇવ પાદપાઃ
આ પવન ચારેય બાજુથી વૃક્ષોને જોરથી હલાવે છે, એટલે શાખાઓ એકબીજામાં ગૂંચવાઈ ગઈ હોય તેમ, વૃક્ષો પણ જોડાઈ ગયેલા લાગે છે.
સ એવ સુખસંસ્પર્શો વાતિ ચન્દનશીતલઃ। ગન્ધમભ્યવહન્ પુણ્યં શ્રમાપનયનોઽનિલઃ
આ જ પવન, ચંદન જેવી ઠંડી અને સુખદ સ્પર્શ આપતો, પવિત્ર સુગંધ લાવે છે અને થાક દૂર કરે છે.
અમી પવનવિક્ષિપ્તા વિનદન્તીવ પાદપાઃ। ષટ્પદૈરનુકૂજદ્ભિર્વનેષુ મધુગન્ધિષુ
પવનથી હલાયેલા આ વૃક્ષો જાણે રડતા હોય તેમ લાગે છે, જ્યારે મધમાખીઓ મધની સુગંધવાળા જંગલમાં ગુંજન કરે છે.
ગિરિપ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ પુષ્પવદ્ભિર્મનોરમૈઃ। સંસક્તશિખરાઃ શૈલા વિરાજન્તિ મહાદ્રુમૈઃ
સુંદર પર્વતની ઢાળીઓ પર, મનમોહક ફૂલોથી શોભાયમાન, મોટા વૃક્ષો સાથે જોડાયેલા શિખરો ખૂબ જ સુંદર દેખાય છે.
પુષ્પસંછન્નશિખરા મારુતોત્ક્ષેપચઞ્ચલાઃ। અમી મધુકરોત્તંસાઃ પ્રગીતા ઇવ પાદપાઃ
આ વૃક્ષોના શિખરો ફૂલોથી ઢંકાઈ ગયા છે અને પવનમાં હલકાં હલકાં ડોલે છે, મધમાખીઓથી શોભાયમાન, જાણે કોઈએ તેમની પ્રશંસા કરી હોય તેમ લાગે છે.