પ્રસ્થિતૌ ત્વં વ્રજસ્વેતિ વાક્યમૂચતુરન્તિકે। ગમ્યતાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમિતિ તાવબ્રવીત્ સ ચ
આકાશમાં નજીક ઊભેલા કબંધને રામ અને લક્ષ્મણે કહ્યું: 'હવે તું જા, આગળ વધ.' ત્યારે તેણે કહ્યું: 'તમારું કાર્ય પૂરું થાય એ માટે આગળ વધો.'
સુપ્રીતૌ તાવનુજ્ઞાપ્ય કબન્ધઃ પ્રસ્થિતસ્તદા
પછી, રામ અને લક્ષ્મણની પરવાનગી લઈને, પ્રસન્ન મનથી કબંધ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
સ તત્ કબન્ધઃ પ્રતિપદ્ય રૂપં વૃતઃ શ્રિયા ભાસ્વરસર્વદેહઃ। નિદર્શયન્ રામમવેક્ષ્ય ખસ્થઃ સખ્યં કુરુષ્વેતિ તદાભ્યુવાચ
પછી એ કબંધે પોતાનું સાચું રૂપ ધારણ કર્યું, આખું શરીર તેજથી ઝગમગતું અને સૌંદર્યથી ભરપૂર હતું. એ આકાશમાં રામ સામે દેખાયો અને કહ્યું: 'મારી સાથે મિત્રતા કરો.'
thumb|ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડમાં ચૌંસઠમો સર્ગ સાંભળો.
તૌ કબન્ધેન તં માર્ગં પમ્પાયા દર્શિતં વને। આતસ્થતુર્દિશં ગૃહ્ય પ્રતીચીં નૃવરાત્મજૌ
પછી કબંધે પંપા તળાવ પાસે જંગલમાં જે માર્ગ બતાવ્યો હતો, એ પ્રમાણે બંને રાજકુમારો પશ્ચિમ દિશામાં ચાલ્યા.
તૌ શૈલેષ્વાચિતાનેકાન્ ક્ષૌદ્રપુષ્પફલદ્રુમાન્। વીક્ષન્તૌ જગ્મતુર્દ્રષ્ટું સુગ્રીવં રામલક્ષ્મણૌ
રામ અને લક્ષ્મણ રસ્તામાં અનેક પર્વતો પર મધ, ફૂલો અને ફળવાળા વૃક્ષો જોઈ રહ્યા હતા અને સુગ્રીવને શોધવા આગળ વધ્યા.
કૃત્વા તુ શૈલપૃષ્ઠે તુ તૌ વાસં રઘુનન્દનૌ। પમ્પાયાઃ પશ્ચિમં તીરં રાઘવાવુપતસ્થતુઃ
રઘુકુળના વંશજો એ પર્વતની ઢાળ પર રોકાયા અને પછી પંપા તળાવના પશ્ચિમ કાંઠે પહોંચ્યા.
તૌ પુષ્કરિણ્યાઃ પમ્પાયાસ્તીરમાસાદ્ય પશ્ચિમમ્। અપશ્યતાં તતસ્તત્ર શબર્યા રમ્યમાશ્રમમ્
પંપા તળાવના પશ્ચિમ કાંઠે પહોંચીને, તેમણે ત્યાં શબરીનું સુંદર આશ્રમ જોયું.
તૌ તમાશ્રમમાસાદ્ય દ્રુમૈર્બહુભિરાવૃતમ્। સુરમ્યમભિવીક્ષન્તૌ શબરીમભ્યુપેયતુઃ
એ આશ્રમ અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો અને ખૂબ જ મનોહર હતો; બંનેએ તેને નિહાળ્યો અને પછી શબરી પાસે ગયા.
તૌ દૃષ્ટ્વા તુ તદા સિદ્ધા સમુત્થાય કૃતાઞ્જલિઃ। પાદૌ જગ્રાહ રામસ્ય લક્ષ્મણસ્ય ચ ધીમતઃ
ત્યારે સિદ્ધા શબરીએ તેમને જોઈને ઊભી રહી, હાથ જોડ્યા અને રામ તથા વિવેકી લક્ષ્મણના પગ પકડી લીધા.
પાદ્યમાચમનીયં ચ સર્વં પ્રાદાદ્ યથાવિધિ। તામુવાચ તતો રામઃ શ્રમણીં ધર્મસંસ્થિતામ્
તેમણે પગ ધોવા અને પાન માટેનું પાણી વિધિ પ્રમાણે આપ્યું. પછી રામે ધર્મમાં સ્થિર થયેલી તપસ્વિ સ્ત્રીને કહ્યું.
કચ્ચિત્તે નિર્જિતા વિઘ્નાઃ કચ્ચિત્તે વર્ધતે તપઃ। કચ્ચિત્તે નિયતઃ કોપ આહારશ્ચ તપોધને
શું તારા બધા અવરોધો દૂર થયા છે? શું તારો તપ વધતો જાય છે? તારો ક્રોધ નિયંત્રિત છે ને, અને ખોરાક પણ નિયમિત છે ને, હે તપની સંપત્તિ ધરાવનારી?
કચ્ચિત્તે નિયમાઃ પ્રાપ્તાઃ કચ્ચિત્તે મનસઃ સુખમ્। કચ્ચિત્તે ગુરુશુશ્રૂષા સફલા ચારુભાષિણિ
શું તારા નિયમો પાળાય છે? મનને શાંતિ મળી છે ને? ગુરુની સેવા ફળદાયી થઈ છે ને, હે મૃદુભાષિણી?
રામેણ તાપસી પૃષ્ટા સા સિદ્ધા સિદ્ધસમ્મતા। શશંસ શબરી વૃદ્ધા રામાય પ્રત્યવસ્થિતા
રામે પૂછતાં, સિદ્ધ અને સિદ્ધો દ્વારા માન્ય એવી વૃદ્ધ અને સ્થિર શબરીએ રામને જવાબ આપ્યો.
અદ્ય પ્રાપ્તા તપઃસિદ્ધિસ્તવ સંદર્શનાન્મયા। અદ્ય મે સફલં જન્મ ગુરવશ્ચ સુપૂજિતાઃ
આજે તારી મુલાકાતથી મારા તપનું ફળ મળ્યું છે; આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને મારા ગુરુઓની પણ યોગ્ય રીતે પૂજા થઈ.
અદ્ય મે સફલં તપ્તં સ્વર્ગશ્ચૈવ ભવિષ્યતિ। ત્વયિ દેવવરે રામ પૂજિતે પુરુષર્ષભ
આજે મારું તપ ફળ્યું છે અને હવે સ્વર્ગ પણ મળશે, કેમ કે હે રામ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ અને દેવ સમાન, તારી અહીં પૂજા થઈ છે.
તવાહં ચક્ષુષા સૌમ્ય પૂતા સૌમ્યેન માનદ। ગમિષ્યામ્યક્ષયાંલ્લોકાંસ્ત્વત્પ્રસાદાદરિંદમ
હે સૌમ્ય, તારી કૃપાદૃષ્ટિથી હું પવિત્ર થઈ ગઈ છું; તારી કૃપાથી, હે શત્રુવિનાશક, હવે હું શાશ્વત લોકોએ જઈ શકીશ.
ચિત્રકૂટં ત્વયિ પ્રાપ્તે વિમાનૈરતુલપ્રભૈઃ। ઇતસ્તે દિવમારૂઢા યાનહં પર્યચારિષમ્
જ્યારે તું ચિત્રકૂટે તેજસ્વી વિમાનોમાં આવ્યો, ત્યારે ત્યાંથી મેં તારી સેવા કરીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
તૈશ્ચાહમુક્તા ધર્મજ્ઞૈર્મહાભાગૈર્મહર્ષિભિઃ। આગમિષ્યતિ તે રામઃ સુપુણ્યમિમમાશ્રમમ્
આ મહાન, ધર્મજ્ઞ મહર્ષિઓએ મને કહ્યું હતું: 'રામ તારા પવિત્ર આશ્રમમાં આવશે.'
સ તે પ્રતિગ્રહીતવ્યઃ સૌમિત્રિસહિતોઽતિથિઃ। તં ચ દૃષ્ટ્વા વરાંલ્લોકાનક્ષયાંસ્ત્વં ગમિષ્યસિ
'તારે સૌમિત્રિ સાથે આવેલા આ અતિથિને સ્વાગત આપવું; અને તેને જોઈને તું ઉત્તમ, શાશ્વત લોકોએ પહોંચશે.'
એવમુક્તા મહાભાગૈસ્તદાહં પુરુષર્ષભ। મયા તુ સંચિતં વન્યં વિવિધં પુરુષર્ષભ
મહાન ઋષિઓએ આમ કહ્યું ત્યારે, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મેં તારા માટે વિવિધ જંગલનાં ફળ-મૂળ એકત્ર કર્યા છે.
તવાર્થે પુરુષવ્યાઘ્ર પમ્પાયાસ્તીરસમ્ભવમ્। એવમુક્તઃ સ ધર્માત્મા શબર્યા શબરીમિદમ્
હે પુરુષસિંહ, પંપાના કાંઠે ઉગેલા આ વનફળ-મૂળ તારા માટે છે. શબરીએ આ રીતે કહ્યું ત્યારે, ધર્મનિષ્ઠ રામે તેને ઉત્તર આપ્યો.
રાઘવઃ પ્રાહ વિજ્ઞાને તાં નિત્યમબહિષ્કૃતામ્। દનોઃ સકાશાત્ તત્ત્વેન પ્રભાવં તે મહાત્મનામ્
રાઘવે, જે સદા સમાજથી દૂર રાખવામાં આવી હતી, તે શબરીને દાનવકુળના મહાન આત્માઓની સાચી શક્તિ વિશે પૂછ્યું, કારણ કે તે તેને સારી રીતે જાણતી હતી.
શ્રુતં પ્રત્યક્ષમિચ્છામિ સંદ્રષ્ટું યદિ મન્યસે। એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા રામવક્ત્રવિનિઃસૃતમ્
'હું એ વિષયમાં સાંભળ્યું છે, પણ જો તું મંજૂરી આપે તો તેને સીધું જોવા માંગું છું.' રામના મુખમાંથી આ વચન સાંભળ્યા પછી,
શબરી દર્શયામાસ તાવુભૌ તદ્વનં મહત્। પશ્ય મેઘઘનપ્રખ્યં મૃગપક્ષિસમાકુલમ્
શબરીએ બંનેને એ વિશાળ વન બતાવ્યું: 'જુઓ, મેઘઘન સમાન ઘનઘોર છે, અને અનેક પ્રાણીઓ-પક્ષીઓથી ભરેલું છે.'
મતઙ્ગવનમિત્યેવ વિશ્રુતં રઘુનન્દન। ઇહ તે ભાવિતાત્માનો ગુરવો મે મહાદ્યુતે। જુહવાંચક્રિરે નીડં મન્ત્રવન્મન્ત્રપૂજિતમ્
'હે રઘુનંદન, આ મતાંગવન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અહીં મારા મહાન તેજસ્વી ગુરુઓએ યજ્ઞ કરીને મંત્રપૂર્વક પૂજિત વિધિવત વેદી બનાવી હતી.'
ઇયં પ્રત્યક્સ્થલી વેદી યત્ર તે મે સુસત્કૃતાઃ। પુષ્પોપહારં કુર્વન્તિ શ્રમાદુદ્વેપિભિઃ કરૈઃ
'આ પૂર્વમુખી વેદી છે, જ્યાં મારા માન્ય ગુરુઓએ શ્રમથી કંપતા હાથોથી પુષ્પાર્પણ કર્યું હતું.'
તેષાં તપઃપ્રભાવેણ પશ્યાદ્યાપિ રઘૂત્તમ। દ્યોતયન્તી દિશઃ સર્વાઃ શ્રિયા વેદ્યતુલપ્રભા
'હે રઘુમાં શ્રેષ્ઠ, તેમના તપના પ્રભાવથી આજે પણ આ વેદી અતુલ્ય તેજથી ચમકે છે અને ચારેય દિશાઓ પ્રકાશિત કરે છે.'
અશક્નુવદ્ભિસ્તૈર્ગન્તુમુપવાસશ્રમાલસૈઃ। ચિન્તિતેનાગતાન્ પશ્ય સમેતાન્ સપ્ત સાગરાન્
ઉપવાસ અને થાકથી કંટાળાઈને, આગળ જવાનું શકય ન હતું. ત્યારે તેમણે મનમાં જ સાતે સમુદ્રોને બોલાવ્યા, અને તે બધા અહીં એકઠા થઈ ગયા—જુઓ તો સાચું.
કૃતાભિષેકૈસ્તૈર્ન્યસ્તા વલ્કલાઃ પાદપેષ્વિહ। અદ્યાપિ ન વિશુષ્યન્તિ પ્રદેશે રઘુનન્દન
તેઓએ સ્નાન કર્યા પછી પોતાના વાલકળાં આ વૃક્ષો પર મૂકી દીધાં હતાં; રઘુવંશના આનંદ, આજે પણ એ વાલકળાં અહીં સુકાઈ નથી.