શયાનઃ પુરુષો રામ તસ્ય શૈલસ્ય મૂર્ધનિ। યત્ સ્વપ્નં લભતે વિત્તં તત્ પ્રબુદ્ધોઽધિગચ્છતિ
હે રામ, જે મનુષ્ય એ પર્વતની ટોચ પર સુવે, તેને સપનામાં જે ધન મળે છે, તે જાગ્યા પછી પ્રાપ્ત થાય છે.
યસ્ત્વેનં વિષમાચારઃ પાપકર્માધિરોહતિ। તત્રૈવ પ્રહરન્ત્યેનં સુપ્તમાદાય રાક્ષસાઃ
પણ જો કોઈ દુષ્ટ વર્તનવાળો અને પાપી માણસ એ પર્વત પર ચડે, તો ત્યાંના રાક્ષસો તેને ઊંઘતા પકડીને મારી નાખે છે.
તત્રાપિ શિશુનાગાનામાક્રન્દઃ શ્રૂયતે મહાન્। ક્રીડતાં રામ પમ્પાયાં મતઙ્ગાશ્રમવાસિનામ્
ત્યાં પણ પંપા તળાવ પાસે, મતંગ ઋષિની આશ્રમમાં રહેતા નાના હાથીઓના રમતાં રમતાં ઉઠતા મોટાં ગર્જન સાંભળાય છે.
સક્તા રુધિરધારાભિઃ સંહત્ય પરમદ્વિપાઃ। પ્રચરન્તિ પૃથક્કીર્ણા મેઘવર્ણાસ્તરસ્વિનઃ
મોટા અને તાકાતી હાથીઓ, જેમના શરીર પર લોહીની ધારા વહેતી હોય છે, એકઠાં થાય છે અને વાદળ જેવા કાળા રંગના, ઝડપી-ઝડપી અલગ અલગ દિશામાં ફરતાં રહે છે.
તે તત્ર પીત્વા પાનીયં વિમલં ચારુ શોભનમ્। અત્યન્તસુખસંસ્પર્શં સર્વગન્ધસમન્વિતમ્
ત્યાં એ હાથીઓ શુદ્ધ, સુંદર અને ઠંડું પાણી પીધા પછી, જે સ્પર્શે ઠંડુ અને સુગંધથી ભરપૂર છે, સંપૂર્ણ તૃપ્ત થઈ જાય છે.
નિર્વૃત્તાઃ સંવિગાહન્તે વનાનિ વનગોચરાઃ। ઋક્ષાંશ્ચ દ્વીપિનશ્ચૈવ નીલકોમલકપ્રભાન્
આ રીતે સંતોષ પામીને, એ જંગલમાં રહેતા પ્રાણીઓ વનવાસી ભાલુઓ અને વાઘો સાથે, જેની નરમ અને વાદળી રંગની લૂમ્ળી ચમકે છે, જંગલમાં ફરવા લાગે છે.
રુરૂનપેતાનજયાન્ દૃષ્ટ્વા શોકં પ્રહાસ્યસિ। રામ તસ્ય તુ શૈલસ્ય મહતી શોભતે ગુહા
ત્યાંના હરણ, જંગલી ડુક્કર અને નિર્ભય મૃગોને જોઈને, હે રામ, તારો દુઃખ દૂર થઈ જશે; અને એ પર્વત પર એક વિશાળ ગુફા સુંદર રીતે શોભે છે.
શિલાપિધાના કાકુત્સ્થ દુઃખં ચાસ્યાઃ પ્રવેશનમ્। તસ્યા ગુહાયાઃ પ્રાગ્દ્વારે મહાન્ શીતોદકો હ્રદઃ ૪૦ બહુમૂલફલો રમ્યો નાનાનગસમાકુલઃ। તસ્યાં વસતિ ધર્માત્મા સુગ્રીવઃ સહ વાનરૈઃ
હે કાકુત્સ્થ, એ ગુફા પથ્થરો વડે ઢંકાયેલી છે અને અંદર જવું મુશ્કેલ છે; તેની પૂર્વ બાજુએ એક મોટું ઠંડા પાણીનું તળાવ છે, જે અનેક મૂળ અને ફળોથી ભરેલું છે અને વિવિધ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું છે. એ ગુફામાં ધર્મપ્રિય સુગ્રીવ વાનરો સાથે રહે છે.
કદાચિચ્છિખરે તસ્ય પર્વતસ્યાપિ તિષ્ઠતિ। કબન્ધસ્ત્વનુશાસ્યૈવં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ
ક્યારેક એ પર્વતની ટોચ પર કબંધ પણ ઊભો રહે છે અને એ રીતે રામ અને લક્ષ્મણને માર્ગદર્શન આપે છે.
સ્રગ્વી ભાસ્કરવર્ણાભઃ ખે વ્યરોચત વીર્યવાન્। તં તુ ખસ્થં મહાભાગં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ
માળાધારી અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, શક્તિશાળી કબંધ આકાશમાં પ્રકાશિત થયો; અને રામ તથા લક્ષ્મણે તેને ત્યાં જોયો.
પ્રસ્થિતૌ ત્વં વ્રજસ્વેતિ વાક્યમૂચતુરન્તિકે। ગમ્યતાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમિતિ તાવબ્રવીત્ સ ચ
આકાશમાં નજીક ઊભેલા કબંધને રામ અને લક્ષ્મણે કહ્યું: 'હવે તું જા, આગળ વધ.' ત્યારે તેણે કહ્યું: 'તમારું કાર્ય પૂરું થાય એ માટે આગળ વધો.'
સુપ્રીતૌ તાવનુજ્ઞાપ્ય કબન્ધઃ પ્રસ્થિતસ્તદા
પછી, રામ અને લક્ષ્મણની પરવાનગી લઈને, પ્રસન્ન મનથી કબંધ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
સ તત્ કબન્ધઃ પ્રતિપદ્ય રૂપં વૃતઃ શ્રિયા ભાસ્વરસર્વદેહઃ। નિદર્શયન્ રામમવેક્ષ્ય ખસ્થઃ સખ્યં કુરુષ્વેતિ તદાભ્યુવાચ
પછી એ કબંધે પોતાનું સાચું રૂપ ધારણ કર્યું, આખું શરીર તેજથી ઝગમગતું અને સૌંદર્યથી ભરપૂર હતું. એ આકાશમાં રામ સામે દેખાયો અને કહ્યું: 'મારી સાથે મિત્રતા કરો.'
thumb|ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડમાં ચૌંસઠમો સર્ગ સાંભળો.
તૌ કબન્ધેન તં માર્ગં પમ્પાયા દર્શિતં વને। આતસ્થતુર્દિશં ગૃહ્ય પ્રતીચીં નૃવરાત્મજૌ
પછી કબંધે પંપા તળાવ પાસે જંગલમાં જે માર્ગ બતાવ્યો હતો, એ પ્રમાણે બંને રાજકુમારો પશ્ચિમ દિશામાં ચાલ્યા.
તૌ શૈલેષ્વાચિતાનેકાન્ ક્ષૌદ્રપુષ્પફલદ્રુમાન્। વીક્ષન્તૌ જગ્મતુર્દ્રષ્ટું સુગ્રીવં રામલક્ષ્મણૌ
રામ અને લક્ષ્મણ રસ્તામાં અનેક પર્વતો પર મધ, ફૂલો અને ફળવાળા વૃક્ષો જોઈ રહ્યા હતા અને સુગ્રીવને શોધવા આગળ વધ્યા.
કૃત્વા તુ શૈલપૃષ્ઠે તુ તૌ વાસં રઘુનન્દનૌ। પમ્પાયાઃ પશ્ચિમં તીરં રાઘવાવુપતસ્થતુઃ
રઘુકુળના વંશજો એ પર્વતની ઢાળ પર રોકાયા અને પછી પંપા તળાવના પશ્ચિમ કાંઠે પહોંચ્યા.
તૌ પુષ્કરિણ્યાઃ પમ્પાયાસ્તીરમાસાદ્ય પશ્ચિમમ્। અપશ્યતાં તતસ્તત્ર શબર્યા રમ્યમાશ્રમમ્
પંપા તળાવના પશ્ચિમ કાંઠે પહોંચીને, તેમણે ત્યાં શબરીનું સુંદર આશ્રમ જોયું.
તૌ તમાશ્રમમાસાદ્ય દ્રુમૈર્બહુભિરાવૃતમ્। સુરમ્યમભિવીક્ષન્તૌ શબરીમભ્યુપેયતુઃ
એ આશ્રમ અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો અને ખૂબ જ મનોહર હતો; બંનેએ તેને નિહાળ્યો અને પછી શબરી પાસે ગયા.
તૌ દૃષ્ટ્વા તુ તદા સિદ્ધા સમુત્થાય કૃતાઞ્જલિઃ। પાદૌ જગ્રાહ રામસ્ય લક્ષ્મણસ્ય ચ ધીમતઃ
ત્યારે સિદ્ધા શબરીએ તેમને જોઈને ઊભી રહી, હાથ જોડ્યા અને રામ તથા વિવેકી લક્ષ્મણના પગ પકડી લીધા.
પાદ્યમાચમનીયં ચ સર્વં પ્રાદાદ્ યથાવિધિ। તામુવાચ તતો રામઃ શ્રમણીં ધર્મસંસ્થિતામ્
તેમણે પગ ધોવા અને પાન માટેનું પાણી વિધિ પ્રમાણે આપ્યું. પછી રામે ધર્મમાં સ્થિર થયેલી તપસ્વિ સ્ત્રીને કહ્યું.
કચ્ચિત્તે નિર્જિતા વિઘ્નાઃ કચ્ચિત્તે વર્ધતે તપઃ। કચ્ચિત્તે નિયતઃ કોપ આહારશ્ચ તપોધને
શું તારા બધા અવરોધો દૂર થયા છે? શું તારો તપ વધતો જાય છે? તારો ક્રોધ નિયંત્રિત છે ને, અને ખોરાક પણ નિયમિત છે ને, હે તપની સંપત્તિ ધરાવનારી?
કચ્ચિત્તે નિયમાઃ પ્રાપ્તાઃ કચ્ચિત્તે મનસઃ સુખમ્। કચ્ચિત્તે ગુરુશુશ્રૂષા સફલા ચારુભાષિણિ
શું તારા નિયમો પાળાય છે? મનને શાંતિ મળી છે ને? ગુરુની સેવા ફળદાયી થઈ છે ને, હે મૃદુભાષિણી?
રામેણ તાપસી પૃષ્ટા સા સિદ્ધા સિદ્ધસમ્મતા। શશંસ શબરી વૃદ્ધા રામાય પ્રત્યવસ્થિતા
રામે પૂછતાં, સિદ્ધ અને સિદ્ધો દ્વારા માન્ય એવી વૃદ્ધ અને સ્થિર શબરીએ રામને જવાબ આપ્યો.
અદ્ય પ્રાપ્તા તપઃસિદ્ધિસ્તવ સંદર્શનાન્મયા। અદ્ય મે સફલં જન્મ ગુરવશ્ચ સુપૂજિતાઃ
આજે તારી મુલાકાતથી મારા તપનું ફળ મળ્યું છે; આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને મારા ગુરુઓની પણ યોગ્ય રીતે પૂજા થઈ.
અદ્ય મે સફલં તપ્તં સ્વર્ગશ્ચૈવ ભવિષ્યતિ। ત્વયિ દેવવરે રામ પૂજિતે પુરુષર્ષભ
આજે મારું તપ ફળ્યું છે અને હવે સ્વર્ગ પણ મળશે, કેમ કે હે રામ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ અને દેવ સમાન, તારી અહીં પૂજા થઈ છે.
તવાહં ચક્ષુષા સૌમ્ય પૂતા સૌમ્યેન માનદ। ગમિષ્યામ્યક્ષયાંલ્લોકાંસ્ત્વત્પ્રસાદાદરિંદમ
હે સૌમ્ય, તારી કૃપાદૃષ્ટિથી હું પવિત્ર થઈ ગઈ છું; તારી કૃપાથી, હે શત્રુવિનાશક, હવે હું શાશ્વત લોકોએ જઈ શકીશ.
ચિત્રકૂટં ત્વયિ પ્રાપ્તે વિમાનૈરતુલપ્રભૈઃ। ઇતસ્તે દિવમારૂઢા યાનહં પર્યચારિષમ્
જ્યારે તું ચિત્રકૂટે તેજસ્વી વિમાનોમાં આવ્યો, ત્યારે ત્યાંથી મેં તારી સેવા કરીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
તૈશ્ચાહમુક્તા ધર્મજ્ઞૈર્મહાભાગૈર્મહર્ષિભિઃ। આગમિષ્યતિ તે રામઃ સુપુણ્યમિમમાશ્રમમ્
આ મહાન, ધર્મજ્ઞ મહર્ષિઓએ મને કહ્યું હતું: 'રામ તારા પવિત્ર આશ્રમમાં આવશે.'
સ તે પ્રતિગ્રહીતવ્યઃ સૌમિત્રિસહિતોઽતિથિઃ। તં ચ દૃષ્ટ્વા વરાંલ્લોકાનક્ષયાંસ્ત્વં ગમિષ્યસિ
'તારે સૌમિત્રિ સાથે આવેલા આ અતિથિને સ્વાગત આપવું; અને તેને જોઈને તું ઉત્તમ, શાશ્વત લોકોએ પહોંચશે.'