ન ચ વૈ મ્લાનતાં યાન્તિ ન ચ શીર્યન્તિ રાઘવ। મતઙ્ગશિષ્યાસ્તત્રાસન્નૃષયઃ સુસમાહિતાઃ
હે રાઘવ, એ ફૂલો ક્યારેય સુકાતા નથી કે જમીન પર પડતા નથી; ત્યાં મતંગ ઋષિના શિષ્યો, ધ્યાનમાં લીન મુનિઓ વસે છે.
તેષાં ભારાભિતપ્તાનાં વન્યમાહરતાં ગુરોઃ। યે પ્રપેતુર્મહીં તૂર્ણં શરીરાત્ સ્વેદબિન્દવઃ
ગુરુ માટે જંગલના ફળ-ફૂલો લાવતા, ભારે થાકેલા એ મુનિઓના શરીર પરથી જે પસીનાના ટીપાં જમીન પર પડ્યા...
તાનિ માલ્યાનિ જાતાનિ મુનીનાં તપસા તદા। સ્વેદબિન્દુસમુત્થાનિ ન વિનશ્યન્તિ રાઘવ
હે રાઘવ, એ મુનિઓના તપથી, પસીનાના ટીપાંમાંથી એ માળાઓ ઉત્પન્ન થઈ, અને એ ક્યારેય નાશ પામતી નથી.
તેષાં ગતાનામદ્યાપિ દૃશ્યતે પરિચારિણી। શ્રમણી શબરી નામ કાકુત્સ્થ ચિરજીવિની
હે કકુત્સ્થ, આજે પણ ત્યાં તેમની સેવા કરતી, લાંબા આયુષ્ય ધરાવતી શ્રમણી, શબરી નામની સ્ત્રી જોવા મળે છે.
ત્વાં તુ ધર્મે સ્થિતા નિત્યં સર્વભૂતનમસ્કૃતમ્। દૃષ્ટ્વા દેવોપમં રામ સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યતિ
હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર અને સર્વ જીવો દ્વારા પૂજ્ય એવી એ શબરી, હે રામ, તમને દેવ સમાન રૂપે જોઈને સ્વર્ગલોકને પામશે.
તતસ્તદ્રામ પમ્પાયાસ્તીરમાશ્રિત્ય પશ્ચિમમ્। આશ્રમસ્થાનમતુલં ગુહ્યં કાકુત્સ્થ પશ્યસિ
પછી, હે કકુત્સ્થ, પંપાના પશ્ચિમ કાંઠે આવેલું, અનન્ય અને ગુપ્ત આશ્રમ સ્થાન તમે જોશો.
ન તત્રાક્રમિતું નાગાઃ શક્નુવન્તિ તદાશ્રમે। ઋષેસ્તસ્ય મતઙ્ગસ્ય વિધાનાત્ તચ્ચ કાનનમ્
મતંગ ઋષિના નિયમથી, ત્યાંના આશ્રમ અને જંગલમાં હાથીઓ પણ પ્રવેશી શકતા નથી.
મતઙ્ગવનમિત્યેવ વિશ્રુતં રઘુનન્દન। તસ્મિન્ નન્દનસંકાશે દેવારણ્યોપમે વને
હે રઘુનંદન, એ જંગલ મતંગવન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે નંદનવન જેવું અને દેવોના વન સમાન છે.
નાનાવિહગસંકીર્ણે રંસ્યસે રામ નિર્વૃતઃ। ઋષ્યમૂકસ્તુ પમ્પાયાઃ પુરસ્તાત્ પુષ્પિતદ્રુમઃ
વિવિધ પક્ષીઓની કલરવથી ગુંજતું એ વન, હે રામ, તમને આનંદ આપશે; પંપાની સામે પુષ્પોથી શોભતા ઋષ્યમૂક પર્વત છે.
સુદુઃખારોહણશ્ચૈવ શિશુનાગાભિરક્ષિતઃ। ઉદારો બ્રહ્મણા ચૈવ પૂર્વકાલેઽભિનિર્મિતઃ
એ પર્વત ચડવા બહુ મુશ્કેલ છે, બાળક હાથીઓ દ્વારા રક્ષાયેલો છે અને પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માજીએ તેને રચ્યો છે.
શયાનઃ પુરુષો રામ તસ્ય શૈલસ્ય મૂર્ધનિ। યત્ સ્વપ્નં લભતે વિત્તં તત્ પ્રબુદ્ધોઽધિગચ્છતિ
હે રામ, જે મનુષ્ય એ પર્વતની ટોચ પર સુવે, તેને સપનામાં જે ધન મળે છે, તે જાગ્યા પછી પ્રાપ્ત થાય છે.
યસ્ત્વેનં વિષમાચારઃ પાપકર્માધિરોહતિ। તત્રૈવ પ્રહરન્ત્યેનં સુપ્તમાદાય રાક્ષસાઃ
પણ જો કોઈ દુષ્ટ વર્તનવાળો અને પાપી માણસ એ પર્વત પર ચડે, તો ત્યાંના રાક્ષસો તેને ઊંઘતા પકડીને મારી નાખે છે.
તત્રાપિ શિશુનાગાનામાક્રન્દઃ શ્રૂયતે મહાન્। ક્રીડતાં રામ પમ્પાયાં મતઙ્ગાશ્રમવાસિનામ્
ત્યાં પણ પંપા તળાવ પાસે, મતંગ ઋષિની આશ્રમમાં રહેતા નાના હાથીઓના રમતાં રમતાં ઉઠતા મોટાં ગર્જન સાંભળાય છે.
સક્તા રુધિરધારાભિઃ સંહત્ય પરમદ્વિપાઃ। પ્રચરન્તિ પૃથક્કીર્ણા મેઘવર્ણાસ્તરસ્વિનઃ
મોટા અને તાકાતી હાથીઓ, જેમના શરીર પર લોહીની ધારા વહેતી હોય છે, એકઠાં થાય છે અને વાદળ જેવા કાળા રંગના, ઝડપી-ઝડપી અલગ અલગ દિશામાં ફરતાં રહે છે.
તે તત્ર પીત્વા પાનીયં વિમલં ચારુ શોભનમ્। અત્યન્તસુખસંસ્પર્શં સર્વગન્ધસમન્વિતમ્
ત્યાં એ હાથીઓ શુદ્ધ, સુંદર અને ઠંડું પાણી પીધા પછી, જે સ્પર્શે ઠંડુ અને સુગંધથી ભરપૂર છે, સંપૂર્ણ તૃપ્ત થઈ જાય છે.
નિર્વૃત્તાઃ સંવિગાહન્તે વનાનિ વનગોચરાઃ। ઋક્ષાંશ્ચ દ્વીપિનશ્ચૈવ નીલકોમલકપ્રભાન્
આ રીતે સંતોષ પામીને, એ જંગલમાં રહેતા પ્રાણીઓ વનવાસી ભાલુઓ અને વાઘો સાથે, જેની નરમ અને વાદળી રંગની લૂમ્ળી ચમકે છે, જંગલમાં ફરવા લાગે છે.
રુરૂનપેતાનજયાન્ દૃષ્ટ્વા શોકં પ્રહાસ્યસિ। રામ તસ્ય તુ શૈલસ્ય મહતી શોભતે ગુહા
ત્યાંના હરણ, જંગલી ડુક્કર અને નિર્ભય મૃગોને જોઈને, હે રામ, તારો દુઃખ દૂર થઈ જશે; અને એ પર્વત પર એક વિશાળ ગુફા સુંદર રીતે શોભે છે.
શિલાપિધાના કાકુત્સ્થ દુઃખં ચાસ્યાઃ પ્રવેશનમ્। તસ્યા ગુહાયાઃ પ્રાગ્દ્વારે મહાન્ શીતોદકો હ્રદઃ ૪૦ બહુમૂલફલો રમ્યો નાનાનગસમાકુલઃ। તસ્યાં વસતિ ધર્માત્મા સુગ્રીવઃ સહ વાનરૈઃ
હે કાકુત્સ્થ, એ ગુફા પથ્થરો વડે ઢંકાયેલી છે અને અંદર જવું મુશ્કેલ છે; તેની પૂર્વ બાજુએ એક મોટું ઠંડા પાણીનું તળાવ છે, જે અનેક મૂળ અને ફળોથી ભરેલું છે અને વિવિધ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું છે. એ ગુફામાં ધર્મપ્રિય સુગ્રીવ વાનરો સાથે રહે છે.
કદાચિચ્છિખરે તસ્ય પર્વતસ્યાપિ તિષ્ઠતિ। કબન્ધસ્ત્વનુશાસ્યૈવં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ
ક્યારેક એ પર્વતની ટોચ પર કબંધ પણ ઊભો રહે છે અને એ રીતે રામ અને લક્ષ્મણને માર્ગદર્શન આપે છે.
સ્રગ્વી ભાસ્કરવર્ણાભઃ ખે વ્યરોચત વીર્યવાન્। તં તુ ખસ્થં મહાભાગં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ
માળાધારી અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, શક્તિશાળી કબંધ આકાશમાં પ્રકાશિત થયો; અને રામ તથા લક્ષ્મણે તેને ત્યાં જોયો.
પ્રસ્થિતૌ ત્વં વ્રજસ્વેતિ વાક્યમૂચતુરન્તિકે। ગમ્યતાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમિતિ તાવબ્રવીત્ સ ચ
આકાશમાં નજીક ઊભેલા કબંધને રામ અને લક્ષ્મણે કહ્યું: 'હવે તું જા, આગળ વધ.' ત્યારે તેણે કહ્યું: 'તમારું કાર્ય પૂરું થાય એ માટે આગળ વધો.'
સુપ્રીતૌ તાવનુજ્ઞાપ્ય કબન્ધઃ પ્રસ્થિતસ્તદા
પછી, રામ અને લક્ષ્મણની પરવાનગી લઈને, પ્રસન્ન મનથી કબંધ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
સ તત્ કબન્ધઃ પ્રતિપદ્ય રૂપં વૃતઃ શ્રિયા ભાસ્વરસર્વદેહઃ। નિદર્શયન્ રામમવેક્ષ્ય ખસ્થઃ સખ્યં કુરુષ્વેતિ તદાભ્યુવાચ
પછી એ કબંધે પોતાનું સાચું રૂપ ધારણ કર્યું, આખું શરીર તેજથી ઝગમગતું અને સૌંદર્યથી ભરપૂર હતું. એ આકાશમાં રામ સામે દેખાયો અને કહ્યું: 'મારી સાથે મિત્રતા કરો.'
thumb|ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડમાં ચૌંસઠમો સર્ગ સાંભળો.
તૌ કબન્ધેન તં માર્ગં પમ્પાયા દર્શિતં વને। આતસ્થતુર્દિશં ગૃહ્ય પ્રતીચીં નૃવરાત્મજૌ
પછી કબંધે પંપા તળાવ પાસે જંગલમાં જે માર્ગ બતાવ્યો હતો, એ પ્રમાણે બંને રાજકુમારો પશ્ચિમ દિશામાં ચાલ્યા.
તૌ શૈલેષ્વાચિતાનેકાન્ ક્ષૌદ્રપુષ્પફલદ્રુમાન્। વીક્ષન્તૌ જગ્મતુર્દ્રષ્ટું સુગ્રીવં રામલક્ષ્મણૌ
રામ અને લક્ષ્મણ રસ્તામાં અનેક પર્વતો પર મધ, ફૂલો અને ફળવાળા વૃક્ષો જોઈ રહ્યા હતા અને સુગ્રીવને શોધવા આગળ વધ્યા.
કૃત્વા તુ શૈલપૃષ્ઠે તુ તૌ વાસં રઘુનન્દનૌ। પમ્પાયાઃ પશ્ચિમં તીરં રાઘવાવુપતસ્થતુઃ
રઘુકુળના વંશજો એ પર્વતની ઢાળ પર રોકાયા અને પછી પંપા તળાવના પશ્ચિમ કાંઠે પહોંચ્યા.
તૌ પુષ્કરિણ્યાઃ પમ્પાયાસ્તીરમાસાદ્ય પશ્ચિમમ્। અપશ્યતાં તતસ્તત્ર શબર્યા રમ્યમાશ્રમમ્
પંપા તળાવના પશ્ચિમ કાંઠે પહોંચીને, તેમણે ત્યાં શબરીનું સુંદર આશ્રમ જોયું.
તૌ તમાશ્રમમાસાદ્ય દ્રુમૈર્બહુભિરાવૃતમ્। સુરમ્યમભિવીક્ષન્તૌ શબરીમભ્યુપેયતુઃ
એ આશ્રમ અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો અને ખૂબ જ મનોહર હતો; બંનેએ તેને નિહાળ્યો અને પછી શબરી પાસે ગયા.
તૌ દૃષ્ટ્વા તુ તદા સિદ્ધા સમુત્થાય કૃતાઞ્જલિઃ। પાદૌ જગ્રાહ રામસ્ય લક્ષ્મણસ્ય ચ ધીમતઃ
ત્યારે સિદ્ધા શબરીએ તેમને જોઈને ઊભી રહી, હાથ જોડ્યા અને રામ તથા વિવેકી લક્ષ્મણના પગ પકડી લીધા.