ભાસ્કરસ્યૌરસઃ પુત્રો વાલિના કૃતકિલ્બિષઃ। સંનિધાયાયુધં ક્ષિપ્રમૃષ્યમૂકાલયં કપિમ્
સૂર્યપુત્ર સુગ્રીવ, જેને વાલીએ દુઃખ આપ્યું છે, હવે ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહે છે અને એણે પોતાના શસ્ત્રો પણ પર રાખ્યા છે; એ વાનરમુખ્ય છે.
કુરુ રાઘવ સત્યેન વયસ્યં વનચારિણમ્। સ હિ સ્થાનાનિ કાત્સ્ન્ર્યેન સર્વાણિ કપિકુઞ્જરઃ
હે રાઘવ, તારી સત્યનિષ્ઠાથી એ વનવાસી વાનરને તારો મિત્ર બનાવી લે; કેમ કે એ વાનરશ્રેષ્ઠ દરેક સ્થળને સારી રીતે જાણે છે.
નરમાંસાશિનાં લોકે નૈપુણ્યાદધિગચ્છતિ। ન તસ્યાવિદિતં લોકે કિંચિદસ્તિ હિ રાઘવ
આ જગતમાં માનવમાંસ ખાવાવાળાઓ કરતાં પણ એ વધારે કુશળ છે; હે રાઘવ, દુનિયામાં એવું કંઈ નથી જે એને અજાણ હોય.
યાવત્ સૂર્યઃ પ્રતપતિ સહસ્રાંશુઃ પરંતપ। સ નદીર્વિપુલાન્ શૈલાન્ ગિરિદુર્ગાણિ કન્દરાન્
જ્યાં સુધી સહસ્રકિરણ સૂર્ય તપે છે, ત્યાં સુધી એ નદીઓ, વિશાળ પર્વતો, કિલ્લાવાળા પર્વતો અને ગુફાઓ શોધી કાઢશે.
અન્વિષ્ય વાનરૈઃ સાર્ધં પત્નીં તેઽધિગમિષ્યતિ। વાનરાંશ્ચ મહાકાયાન્ પ્રેષયિષ્યતિ રાઘવ
એ વાનરો સાથે મળીને તારી પત્ની શોધી કાઢશે; અને, હે રાઘવ, એ મહાબળવાન વાનરોને પણ મોકલી દેશે.
દિશો વિચેતું તાં સીતાં ત્વદ્વિયોગેન શોચતીમ્। અન્વેષ્યતિ વરારોહાં મૈથિલીં રાવણાલયે
એ વાનરોને દરેક દિશામાં મોકલી દેશે, જે તારી વિયોગમાં દુઃખી બેઠેલી સીતાની શોધ કરે; અને એ શ્રેષ્ઠ માઇથિલી રાવણના મહલમાં શોધી કાઢશે.
સ મેરુશૃઙ્ગાગ્રગતામનિન્દિતાં પ્રવિશ્ય પાતાલતલેઽપિ વાશ્રિતામ્। પ્લવઙ્ગમાનામૃષભસ્તવ પ્રિયાં નિહત્ય રક્ષાંસિ પુનઃ પ્રદાસ્યતિ
ભલે તમારી નિર્દોષ પ્રિય સીતાજી મેરુ પર્વતની ચોટી પર હોય કે પાતાળના ઊંડા તળે છુપાયેલી હોય, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એ આપનો મિત્ર રાક્ષસોને મારશે અને સીતાજીને ફરીથી આપને પરત આપશે.
thumb|ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ત્રેપનોત્તર અધ્યાય સાંભળો.
દર્શયિત્વા તુ રામાય સીતાયાઃ પરિમાર્ગણે। વાક્યમન્વર્થમર્થજ્ઞઃ કબન્ધઃ પુનરબ્રવીત્
કબંધે રામને સીતાજીની શોધ માટેનો માર્ગ બતાવ્યો અને પછી સમજદારીપૂર્વક ફરી બોલ્યો.
એષ રામ શિવઃ પન્થા યત્રૈતે પુષ્પિતા દ્રુમાઃ। પ્રતીચીં દિશમાશ્રિત્ય પ્રકાશન્તે મનોરમાઃ
રામ, આ શુભ માર્ગ છે જ્યાં આ ફૂલો છલકાવતા વૃક્ષો પશ્ચિમ દિશા તરફ મુખ કરીને સુંદર રીતે ઊભા છે.
જમ્બૂપ્રિયાલપનસા ન્યગ્રોધપ્લક્ષતિન્દુકાઃ। અશ્વત્થાઃ કર્ણિકારાશ્ચ ચૂતાશ્ચાન્યે ચ પાદપાઃ
અહીં જાંબુ, પ્રિયાળ, પનસ, વડ, પિપળ, તિંડોળ, અશ્વથ, કર્ણિકાર, કેરી અને બીજા અનેક વૃક્ષો ઉગેલા છે.
ધન્વના નાગવૃક્ષાશ્ચ તિલકા નક્તમાલકાઃ। નીલાશોકાઃ કદમ્બાશ્ચ કરવીરાશ્ચ પુષ્પિતાઃ
અહીં નાગવૃક્ષ, તિલક, રાતે ખીલતા માળા, નીલ અશોક, કદંબ અને ફૂલો છલકાવતા કરવીર પણ છે.
અગ્નિમુખ્યા અશોકાશ્ચ સુરક્તાઃ પારિભદ્રકાઃ। તાનારુહ્યાથવા ભૂમૌ પાતયિત્વા ચ તાન્ બલાત્
અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી અશોક અને લાલ પડછાયાવાળા પારિભદ્ર વૃક્ષો પણ છે; તમે એ વૃક્ષો પર ચડીને કે જોરથી હલાવીને ફળ પાડી શકો છો.
ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ ભક્ષયિત્વા ગમિષ્યથઃ। તદતિક્રમ્ય કાકુત્સ્થ વનં પુષ્પિતપાદપમ્
એ ફળો અમૃત સમાન સ્વાદવાળા છે, એ ખાઈને તમે આગળ જઈ શકો છો.
નન્દનપ્રતિમં ચાન્યત્ કુરવસ્તૂત્તરા ઇવ। સર્વકાલફલા યત્ર પાદપા મધુરસ્રવાઃ
પછી, કકુત્સ્થકુળના વંશજ, એથી આગળ એક બીજું વન છે, જ્યાં ફૂલો છલકાવતા વૃક્ષો છે, જે ઉત્તર તરફના કુરવવન જેવા અને નંદનવનને પણ સરખાવે છે.
સર્વે ચ ઋતવસ્તત્ર વને ચૈત્રરથે યથા। ફલભારનતાસ્તત્ર મહાવિટપધારિણઃ
એ વનમાં ચૈત્રરથની જેમ બધાં ઋતુઓનું સૌંદર્ય છે; મોટા ફળોથી ઝૂકેલા અને વિશાળ છાંયાવાળા વૃક્ષો સર્વત્ર શોભે છે.
શોભન્તે સર્વતસ્તત્ર મેઘપર્વતસંનિભાઃ। તાનારુહ્યાથવા ભૂમૌ પાતયિત્વાથવા સુખમ્
ત્યાં મેઘ અને પર્વત જેવા દેખાતા વૃક્ષો સર્વત્ર છે; તમે એ વૃક્ષો પર ચડીને કે સરળતાથી હલાવીને ફળ પાડી શકો છો.
ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ લક્ષ્મણસ્તે પ્રદાસ્યતિ। ચઙ્ક્રમન્તૌ વરાન્ શૈલાન્ શૈલાચ્છૈલં વનાદ્ વનમ્
લક્ષ્મણ તમને એ અમૃત સમાન ફળો આપશે; તમે બંને પર્વતેથી પર્વત અને વનથી વન ફરતા જઈ શકો છો.
તતઃ પુષ્કરિણીં વીરૌ પમ્પાં નામ ગમિષ્યથઃ। અશર્કરામવિભ્રંશાં સમતીર્થામશૈવલામ્
પછી, હે વીરોએ, તમે પંપા નામની સુંદર સરોવર પાસે પહોંચશો, જે સમતળ, કંકર વગરની, શાંત અને શેવાળ વિહોણી છે.
રામ સંજાતવાલૂકાં કમલોત્પલશોભિતામ્। તત્ર હંસાઃ પ્લવાઃ ક્રૌઞ્ચાઃ કુરરાશ્ચૈવ રાઘવ
રામ, એ સરોવર તાજી રેતીથી ભરેલું છે અને કમળ-ઉત્પલથી શોભાયમાન છે; ત્યાં હંસ, પાંખી, ક્રૌંચ અને કુરર પક્ષીઓ વસે છે, હે રાઘવ.
વલ્ગુસ્વરા નિકૂજન્તિ પમ્પાસલિલગોચરાઃ। નોદ્વિજન્તે નરાન્ દૃષ્ટ્વા વધસ્યાકોવિદાઃ શુભાઃ
પંપાના પાણીમાં એ સૌમ્ય અવાજે કૂજન કરે છે; એ નિર્દોષ અને શુભ પક્ષીઓ માનવોને જોઈને ડરે નહીં.
ઘૃતપિણ્ડોપમાન્ સ્થૂલાંસ્તાન્ દ્વિજાન્ ભક્ષયિષ્યથઃ। રોહિતાન્ વક્રતુણ્ડાંશ્ચ નલમીનાંશ્ચ રાઘવ
તમે ત્યાં ઘી જેવા ગોળ, મોટા પક્ષીઓ, લાલ રંગના, વાંકડી ચાંચવાળા અને નળમાં રહેતા માછલીઓ પણ ખાઈ શકો છો, હે રાઘવ.
પમ્પાયામિષુભિર્મત્સ્યાંસ્તત્ર રામ વરાન્ હતાન્। નિસ્ત્વક્પક્ષાનયસ્તપ્તાનકૃશાનૈકકણ્ટકાન્
પંપામાં મળતા શ્રેષ્ઠ, તાજા, ચામડી અને પાંખ વિના, શેકેલા, પાતળા અને એક જ કાંટાવાળી માછલીઓ પણ તમે ખાશો, રામ.
તવ ભક્ત્યા સમાયુક્તો લક્ષ્મણઃ સમ્પ્રદાસ્યતિ। ભૃશં તાન્ ખાદતો મત્સ્યાન્ પમ્પાયાઃ પુષ્પસંચયે
લક્ષ્મણ, આપની ભક્તિથી ભરપૂર, એ માછલીઓ પંપાના ફૂલો વચ્ચે બેઠા બેઠા આપને પ્રેમથી પરોસશે.
પદ્મગન્ધિ શિવં વારિ સુખશીતમનામયમ્। ઉદ્ધૃત્ય સ તદાક્લિષ્ટં રૂપ્યસ્ફટિકસંનિભમ્
પંપા સરોવરનું કમળની સુગંધ ધરાવતું, શીતળ અને શુદ્ધ પાણી, ચાંદી કે સ્ફટિક જેવું ચોખ્ખું, તે તમારા માટે લક્ષ્મણ લાવશે.
અથ પુષ્કરપર્ણેન લક્ષ્મણઃ પાયયિષ્યતિ। સ્થૂલાન્ ગિરિગુહાશય્યાન્ વાનરાન્ વનચારિણઃ
પછી લક્ષ્મણ કમળના પાનમાં પાણી આપશે અને જંગલમાં રહેતા, પહાડની ગુફામાં વસતા મોટા વાનરો પણ તમને દેખાડશે.
સાયાહ્ને વિચરન્ રામ દર્શયિષ્યતિ લક્ષ્મણઃ। અપાં લોભાદુપાવૃત્તાન્ વૃષભાનિવ નર્દતઃ
સાંજના સમયે, જ્યારે તમે ફરતા હો, ત્યારે લક્ષ્મણ તમને એવા વાનરો બતાવશે, જે પાણીની લાલચમાં દૂર થઈને, વાછરડાં જેવી દહાડે છે.
સ્થૂલાન્ પીતાંશ્ચ પમ્પાયાં દ્રક્ષ્યસિ ત્વં નરોત્તમ। સાયાહ્ને વિચરન્ રામ વિટપી માલ્યધારિણઃ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, પંપામાં મોટા પીળા રંગના વાનરો પણ તમે જોશો; સાંજે ફરતા ફરતા, હે રામ, ફૂલોની માળા પહેરેલા વૃક્ષો પણ નજરે પડશે.
શિવોદકં ચ પમ્પાયાં દૃષ્ટ્વા શોકં વિહાસ્યસિ। સુમનોભિશ્ચિતાસ્તત્ર તિલકા નક્તમાલકાઃ
પંપાના પવિત્ર પાણી જોઈને તમારો દુઃખ ઓગળી જશે; ત્યાંના વૃક્ષો તિલક અને રાતરાણીના ફૂલો વડે શોભાયમાન છે.
ઉત્પલાનિ ચ ફુલ્લાનિ પઙ્કજાનિ ચ રાઘવ। ન તાનિ કશ્ચિન્માલ્યાનિ તત્રારોપયિતા નરઃ
હે રાઘવ, ત્યાં ફૂલેલા કમળ અને પદ્મ પણ છે; એ માળાઓ કોઈ મનુષ્યે ત્યાં રાખી નથી.