એવમુક્તૌ તુ તૌ વીરૌ કબન્ધેન નરેશ્વરૌ। ગિરિપ્રદરમાસાદ્ય પાવકં વિસસર્જતુઃ
કબંધે આવી રીતે કહ્યું પછી, એ બે વીર પુરુષો પર્વતની ખીણ પાસે ગયા અને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો.
લક્ષ્મણસ્તુ મહોલ્કાભિર્જ્વલિતાભિઃ સમન્તતઃ। ચિતામાદીપયામાસ સા પ્રજજ્વાલ સર્વતઃ
લક્ષ્મણે ચારે બાજુથી જ્વલંત લાકડીઓથી ચિતા સળગાવી, જે સર્વત્ર તેજથી ધધકી ઉઠી.
તચ્છરીરં કબન્ધસ્ય ઘૃતપિણ્ડોપમં મહત્। મેદસા પચ્યમાનસ્ય મન્દં દહત પાવકઃ
કબંધનું મોટું શરીર, ઘી જેવા દેખાતું, ધીમે ધીમે અગ્નિમાં દાઝતું હતું અને ચરબી ઓગળી રહી હતી.
સવિધૂય ચિતામાશુ વિધૂમોઽગ્નિરિવોત્થિતઃ। અરજે વાસસી બિભ્રન્માલ્યં દિવ્યં મહાબલઃ
ચિતાને ઝડપથી ઝાડી, કબંધ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ઊભો થયો, ધૂળરહિત વસ્ત્ર પહેરેલા અને દિવ્ય માળાથી શોભતો, મહાબળવાન હતો.
તતશ્ચિતાયા વેગેન ભાસ્વરો વિરજામ્બરઃ। ઉત્પપાતાશુ સંહૃષ્ટઃ સર્વપ્રત્યઙ્ગભૂષણઃ
પછી ચિતામાંથી ઝડપથી બહાર આવી, તેજસ્વી અને નિર્મળ વસ્ત્રધારી, આનંદિત અને સર્વાંગે આભૂષણોથી સજ્જ થયો.
વિમાને ભાસ્વરે તિષ્ઠન્ હંસયુક્તે યશસ્કરે। પ્રભયા ચ મહાતેજા દિશો દશ વિરાજયન્
હંસયુક્ત તેજસ્વી વિમાનમાં ઊભો રહી, કીર્તિશાળી અને મહાપ્રભાશાળી કબંધે પોતાની કાંતિથી દસેય દિશાઓ પ્રકાશિત કરી દીધી.
સોઽન્તરિક્ષગતો વાક્યં કબન્ધો રામમબ્રવીત્। શૃણુ રાઘવ તત્ત્વેન યથા સીતામવાપ્સ્યસિ
પછી કબંધ આકાશમાં જઈ રામને કહ્યું: 'રાઘવ, સાચી રીતે સાંભળ, હું તને કહું છું કે તું સીતાને કેવી રીતે પાછી મેળવે.'
રામ ષડ્ યુક્તયો લોકે યાભિઃ સર્વં વિમૃશ્યતે। પરિમૃષ્ટો દશાન્તેન દશાભાગેન સેવ્યતે
'રામ, દુનિયામાં છ રીતો છે, જેના દ્વારા બધું વિચારવામાં આવે છે; દસમાં ભાગથી તપાસ્યા પછી, દસમાં ભાગથી સેવા કરવામાં આવે છે.'
દશાભાગગતો હીનસ્ત્વં હિ રામ સલક્ષ્મણઃ। યત્કૃતે વ્યસનં પ્રાપ્તં ત્વયા દારપ્રધર્ષણમ્
રામ, તું અને લક્ષ્મણ, બંને હવે જીવનના દસમા ભાગે આવી પહોંચ્યા છો, અને એમાં તું થોડું ઓછું અનુભવ્યું છે. એ જ કારણે તારે દુઃખ ભોગવવું પડ્યું છે, અને તારી પત્નીનું અપમાન થયું છે.
તદવશ્યં ત્વયા કાર્યઃ સ સુહૃત્ સુહૃદાં વર। અકૃત્વા નહિ તે સિદ્ધિમહં પશ્યામિ ચિન્તયન્
એથી, હે મિત્રોમાં શ્રેષ્ઠ રામ, હવે તારે જરૂર કામ કરવું જ પડશે. જો તું એ ન કરે તો, હું વિચારું છું કે તને સફળતા મળશે નહીં.
શ્રૂયતાં રામ વક્ષ્યામિ સુગ્રીવો નામ વાનરઃ। ભ્રાત્રા નિરસ્તઃ ક્રુદ્ધેન વાલિના શક્રસૂનુના
હે રામ, સાંભળ, હું તને કહું છું – સુગ્રીવ નામનો એક વાનર છે, જેને તેના ભાઈ વાલી, જે ક્રોધી અને ઇન્દ્રપુત્ર છે, એણે ઘરેથી કાઢી મૂક્યો છે.
ઋષ્યમૂકે ગિરિવરે પમ્પાપર્યન્તશોભિતે। નિવસત્યાત્મવાન્ વીરશ્ચતુર્ભિઃ સહ વાનરૈઃ
એ વીર અને આત્મસંયમી સુગ્રીવ ચાર વાનરો સાથે પંપા તળાવની નજીક આવેલા ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહે છે.
વાનરેન્દ્રો મહાવીર્યસ્તેજોવાનમિતપ્રભઃ। સત્યસંધો વિનીતશ્ચ ધૃતિમાન્ મતિમાન્ મહાન્
એ વાનરરાજ સુગ્રીવ ખૂબ જ પરાક્રમી છે, તેની તેજસ્વિતા અપરમિત છે, સત્યનિષ્ઠ, વિનમ્ર, ધીર અને બુદ્ધિશાળી છે.
દક્ષઃ પ્રગલ્ભો દ્યુતિમાન્ મહાબલપરાક્રમઃ। ભ્રાત્રા વિવાસિતો વીર રાજ્યહેતોર્મહાત્મના
એ કુશળ, નિર્ભય, તેજસ્વી અને મહાબળવાન સુગ્રીવને તેના મહાત્મા ભાઈએ રાજ્ય માટે ઘર છોડાવ્યું છે.
સ તે સહાયો મિત્રં ચ સીતાયાઃ પરિમાર્ગણે। ભવિષ્યતિ હિ તે રામ મા ચ શોકે મનઃ કૃથાઃ
એ સુગ્રીવ તારી સીતાની શોધમાં તારો સહાય અને મિત્ર બનશે; રામ, તું દુઃખમાં મન ન મૂડ.
ભવિતવ્યં હિ તચ્ચાપિ ન તચ્છક્યમિહાન્યથા। કર્તુમિક્ષ્વાકુશાર્દૂલ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ
આ તો થવાનું જ હતું, અને એ અહીં બીજું થઈ શકે તેમ નથી; હે ઇક્ષ્વાકુ વંશના વીર, સમયને કોઈ પણ જીતતો નથી.
ગચ્છ શીઘ્રમિતો વીર સુગ્રીવં તં મહાબલમ્। વયસ્યં તં કુરુ ક્ષિપ્રમિતો ગત્વાદ્ય રાઘવ
હે વીર, તું અહીંથી જલદી સુગ્રીવ પાસે જા, એ મહાબળવાન છે; રાઘવ, આજે જ જઈને એને તારો મિત્ર બનાવી લે.
અદ્રોહાય સમાગમ્ય દીપ્યમાને વિભાવસૌ। ન ચ તે સોઽવમન્તવ્યઃ સુગ્રીવો વાનરાધિપઃ
મૈત્રી માટે એની પાસે જા, જેમ અગ્નિ પ્રગટે છે તેમ; અને વાનરાધિપતિ સુગ્રીવને કદી ઓછું ન આંકજે.
કૃતજ્ઞઃ કામરૂપી ચ સહાયાર્થી ચ વીર્યવાન્। શક્તૌ હ્યદ્ય યુવાં કર્તું કાર્યં તસ્ય ચિકીર્ષિતમ્
એ કૃતજ્ઞ છે, ઈચ્છા પ્રમાણે રૂપ ધારણ કરી શકે છે, સહાયની શોધમાં છે અને પરાક્રમી છે; આજે તમે બંને એના ઇચ્છિત કાર્યને પૂર્ણ કરી શકો છો.
કૃતાર્થો વાકૃતાર્થો વા તવ કૃત્યં કરિષ્યતિ। સ ઋક્ષરજસઃ પુત્રઃ પમ્પામટતિ શઙ્કિતઃ
એ ભલાં સફળ થાય કે ન થાય, ભાલુરાજના પુત્ર સુગ્રીવ તારો કામ જરૂર કરશે; એ પંપા તળાવ પાસે સાવચેત ફરી રહ્યો છે.
ભાસ્કરસ્યૌરસઃ પુત્રો વાલિના કૃતકિલ્બિષઃ। સંનિધાયાયુધં ક્ષિપ્રમૃષ્યમૂકાલયં કપિમ્
સૂર્યપુત્ર સુગ્રીવ, જેને વાલીએ દુઃખ આપ્યું છે, હવે ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહે છે અને એણે પોતાના શસ્ત્રો પણ પર રાખ્યા છે; એ વાનરમુખ્ય છે.
કુરુ રાઘવ સત્યેન વયસ્યં વનચારિણમ્। સ હિ સ્થાનાનિ કાત્સ્ન્ર્યેન સર્વાણિ કપિકુઞ્જરઃ
હે રાઘવ, તારી સત્યનિષ્ઠાથી એ વનવાસી વાનરને તારો મિત્ર બનાવી લે; કેમ કે એ વાનરશ્રેષ્ઠ દરેક સ્થળને સારી રીતે જાણે છે.
નરમાંસાશિનાં લોકે નૈપુણ્યાદધિગચ્છતિ। ન તસ્યાવિદિતં લોકે કિંચિદસ્તિ હિ રાઘવ
આ જગતમાં માનવમાંસ ખાવાવાળાઓ કરતાં પણ એ વધારે કુશળ છે; હે રાઘવ, દુનિયામાં એવું કંઈ નથી જે એને અજાણ હોય.
યાવત્ સૂર્યઃ પ્રતપતિ સહસ્રાંશુઃ પરંતપ। સ નદીર્વિપુલાન્ શૈલાન્ ગિરિદુર્ગાણિ કન્દરાન્
જ્યાં સુધી સહસ્રકિરણ સૂર્ય તપે છે, ત્યાં સુધી એ નદીઓ, વિશાળ પર્વતો, કિલ્લાવાળા પર્વતો અને ગુફાઓ શોધી કાઢશે.
અન્વિષ્ય વાનરૈઃ સાર્ધં પત્નીં તેઽધિગમિષ્યતિ। વાનરાંશ્ચ મહાકાયાન્ પ્રેષયિષ્યતિ રાઘવ
એ વાનરો સાથે મળીને તારી પત્ની શોધી કાઢશે; અને, હે રાઘવ, એ મહાબળવાન વાનરોને પણ મોકલી દેશે.
દિશો વિચેતું તાં સીતાં ત્વદ્વિયોગેન શોચતીમ્। અન્વેષ્યતિ વરારોહાં મૈથિલીં રાવણાલયે
એ વાનરોને દરેક દિશામાં મોકલી દેશે, જે તારી વિયોગમાં દુઃખી બેઠેલી સીતાની શોધ કરે; અને એ શ્રેષ્ઠ માઇથિલી રાવણના મહલમાં શોધી કાઢશે.
સ મેરુશૃઙ્ગાગ્રગતામનિન્દિતાં પ્રવિશ્ય પાતાલતલેઽપિ વાશ્રિતામ્। પ્લવઙ્ગમાનામૃષભસ્તવ પ્રિયાં નિહત્ય રક્ષાંસિ પુનઃ પ્રદાસ્યતિ
ભલે તમારી નિર્દોષ પ્રિય સીતાજી મેરુ પર્વતની ચોટી પર હોય કે પાતાળના ઊંડા તળે છુપાયેલી હોય, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એ આપનો મિત્ર રાક્ષસોને મારશે અને સીતાજીને ફરીથી આપને પરત આપશે.
thumb|ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ત્રેપનોત્તર અધ્યાય સાંભળો.
દર્શયિત્વા તુ રામાય સીતાયાઃ પરિમાર્ગણે। વાક્યમન્વર્થમર્થજ્ઞઃ કબન્ધઃ પુનરબ્રવીત્
કબંધે રામને સીતાજીની શોધ માટેનો માર્ગ બતાવ્યો અને પછી સમજદારીપૂર્વક ફરી બોલ્યો.
એષ રામ શિવઃ પન્થા યત્રૈતે પુષ્પિતા દ્રુમાઃ। પ્રતીચીં દિશમાશ્રિત્ય પ્રકાશન્તે મનોરમાઃ
રામ, આ શુભ માર્ગ છે જ્યાં આ ફૂલો છલકાવતા વૃક્ષો પશ્ચિમ દિશા તરફ મુખ કરીને સુંદર રીતે ઊભા છે.