છેત્સ્યતે સમરે બાહૂ તદા સ્વર્ગં ગમિષ્યસિ। અનેન વપુષા તાત વનેઽસ્મિન્ રાજસત્તમ
'—યુદ્ધમાં તારા હાથ કપશે, ત્યારે તું સ્વર્ગમાં જશે. હે રાજાશ્રેષ્ઠ, આ જંગલમાં તું આ રૂપે રહીશ—'
યદ્ યત્ પશ્યામિ સર્વસ્ય ગ્રહણં સાધુ રોચયે। અવશ્યં ગ્રહણં રામો મન્યેઽહં સમુપૈષ્યતિ
'—હું જે કંઈ પણ જોઉં છું, તે બધું પકડવાની મને ખૂબ ઈચ્છા થાય છે. મને ખાતરી છે કે રામ મને પકડવા આવશે.'
ઇમાં બુદ્ધિં પુરસ્કૃત્ય દેહન્યાસકૃતશ્રમઃ। સ ત્વં રામોઽસિ ભદ્રં તે નાહમન્યેન રાઘવ
આ વિચારને મનમાં રાખીને, આ શરીર પાળતાં પાળતાં હું થાકી ગયો છું. હે રાઘવ, તું જ રામ છે, તને શુભકામનાઓ—મારે બીજાના હાથથી મૃત્યુ આવવાનું નથી.
શક્યો હન્તું યથા તત્ત્વમેવમુક્તં મહર્ષિણા। અહં હિ મતિસાચિવ્યં કરિષ્યામિ નરર્ષભ
મહર્ષિએ જે સાચું કહ્યું છે, એ પ્રમાણે તેને મારવું શક્ય છે; હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તને મારી બુદ્ધિ અને સહાય આપશું.
મિત્રં ચૈવોપદેક્ષ્યામિ યુવાભ્યાં સંસ્કૃતોઽગ્નિના। એવમુક્તસ્તુ ધર્માત્મા દનુના તેન રાઘવઃ
હું તને અને લક્ષ્મણને અગ્નિદ્વારા મિત્રતા કરવાની રીત પણ શીખવીશ.
ઇદં જગાદ વચનં લક્ષ્મણસ્ય ચ પશ્યતઃ। રાવણેન હૃતા ભાર્યા સીતા મમ યશસ્વિની
આ રીતે ધર્મનિષ્ઠ રાઘવે લક્ષ્મણની હાજરીમાં કહ્યું: 'મારી યશસ્વિ પત્ની સીતાને રાવણે અપહરણ કરી છે.'
નિષ્ક્રાન્તસ્ય જનસ્થાનાત્ સહ ભ્રાત્રા યથાસુખમ્। નામમાત્રં તુ જાનામિ ન રૂપં તસ્ય રક્ષસઃ
જ્યારે હું ભાઈ સાથે જનસ્થાન છોડ્યું, ત્યારથી મને એ રાક્ષસનું માત્ર નામ ખબર છે, રૂપ જાણતો નથી.
નિવાસં વા પ્રભાવં વા વયં તસ્ય ન વિદ્મહે। શોકાર્તાનામનાથાનામેવં વિપરિધાવતામ્
ન તો અમે તેના નિવાસસ્થાન જાણીએ, ન તેની શક્તિ. અમે દુઃખથી પીડાઈએ છીએ, સહારો નથી અને દુઃખમાં ભટકી રહ્યા છીએ.
કારુણ્યં સદૃશં કર્તુમુપકારેણ વર્તતામ્। કાષ્ઠાન્યાનીય ભગ્નાનિ કાલે શુષ્કાણિ કુઞ્જરૈઃ
આવી પરિસ્થિતિમાં જે મદદ કરે છે, તેના માટે દયાળુ થવું યોગ્ય છે. સમયસર હાથીઓએ તોડી નાખેલાં સુકા લાકડાં લાવીને—
ધક્ષ્યામસ્ત્વાં વયં વીર શ્વભ્રે મહતિ કલ્પિતે। સ ત્વં સીતાં સમાચક્ષ્વ યેન વા યત્ર વા હૃતા
હું તને, હે વીર, તૈયાર કરેલા મોટા ખાડામાં બળાવી દઈશ. એટલે સીતાની ખબર આપી દે—કોણે અને ક્યાંથી તેને લઈ ગયો છે.
કુરુ કલ્યાણમત્યર્થં યદિ જાનાસિ તત્ત્વતઃ। એવમુક્તસ્તુ રામેણ વાક્યં દનુરનુત્તમમ્
જો તું સાચે જાણતો હોય તો મોટું ભલું કર, એ વાત કહિ દે. રામે આવું કહ્યું ત્યારે તે દૈત્યે જવાબ આપ્યો.
પ્રોવાચ કુશલો વક્તા વક્તારમપિ રાઘવમ્। દિવ્યમસ્તિ ન મે જ્ઞાનં નાભિજાનામિ મૈથિલીમ્
વાણીમાં કુશળ એવા દૈત્યે રાઘવને કહ્યું: 'મને દિવ્ય જ્ઞાન નથી અને હું વૈદેહીને ઓળખતો પણ નથી.'
યસ્તાં વક્ષ્યતિ તં વક્ષ્યે દગ્ધઃ સ્વં રૂપમાસ્થિતઃ। યોઽભિજાનાતિ તદ્રક્ષસ્તદ્ વક્ષ્યે રામ તત્પરમ્
'જ્યારે હું દાઝીશ અને મારું સાચું રૂપ પરત મેળવો, ત્યારે જે તેને જાણે છે તે જણનો હું તને ઉલ્લેખ કરીશ; રામ, જે રાક્ષસ જાણે છે, તેનું નામ હું તને કહીશ.'
અદગ્ધસ્ય હિ વિજ્ઞાતું શક્તિરસ્તિ ન મે પ્રભો। રાક્ષસં તુ મહાવીર્યં સીતા યેન હૃતા તવ
'હું દાઝ્યો ન હોઉં ત્યાં સુધી મને જાણવાની શક્તિ નથી, પ્રભુ; પણ જે મહાવીર રાક્ષસે તારી સીતાને લઈ ગયો છે—'
વિજ્ઞાનં હિ મહદ્ ભ્રષ્ટં શાપદોષેણ રાઘવ। સ્વકૃતેન મયા પ્રાપ્તં રૂપં લોકવિગર્હિતમ્
'મારું મોટું જ્ઞાન તો શાપના દોષે ગુમ થઈ ગયું છે, રાઘવ; મારા જ કરમથી હું આવું જગતને નાપસંદ રૂપ પામ્યો છું.'
કિં તુ યાવન્ન યાત્યસ્તં સવિતા શ્રાન્તવાહનઃ। તાવન્મામવટે ક્ષિપ્ત્વા દહ રામ યથાવિધિ
'પણ, જયાં સુધી થાકેલો સૂર્ય અસ્ત નથી જતો, ત્યાં સુધી મને ખાડામાં નાખી દાઝી દે, રામ, જેમ યોગ્ય હોય તેમ.'
દગ્ધસ્ત્વયાહમવટે ન્યાયેન રઘુનન્દન। વક્ષ્યામિ તં મહાવીર યસ્તં વેત્સ્યતિ રાક્ષસમ્
'રઘુકુલના વંશજ, ખાડામાં તારા હાથે યોગ્ય રીતે દાઝાવા પછી, હું તને એ મહાવીર વિશે કહીશ, જે એ રાક્ષસને શોધી કાઢશે.'
તેન સખ્યં ચ કર્તવ્યં ન્યાય્યવૃત્તેન રાઘવ। કલ્પયિષ્યતિ તે વીર સાહાય્યં લઘુવિક્રમ
'રાઘવ, એના સાથે તારે મિત્રતા કરવી જોઈએ, કારણ કે એ યોગ્ય માર્ગે ચાલે છે; હે વીર, એ તારા માટે તરત સહાયની યોજના ઘડી દેશે.'
નહિ તસ્યાસ્ત્યવિજ્ઞાતં ત્રિષુ લોકેષુ રાઘવ। સર્વાન્ પરિવૃતો લોકાન્ પુરા વૈ કારણાન્તરે
'ત્રણે લોકમાં એના માટે કંઈ અજાણ્યું નથી, રાઘવ; એ પહેલાં કોઈ બીજા કારણસર બધાં લોકમાં ફર્યો છે.'
thumb|દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો બહોતેરમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે. સાંભળો.
એવમુક્તૌ તુ તૌ વીરૌ કબન્ધેન નરેશ્વરૌ। ગિરિપ્રદરમાસાદ્ય પાવકં વિસસર્જતુઃ
કબંધે આવી રીતે કહ્યું પછી, એ બે વીર પુરુષો પર્વતની ખીણ પાસે ગયા અને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો.
લક્ષ્મણસ્તુ મહોલ્કાભિર્જ્વલિતાભિઃ સમન્તતઃ। ચિતામાદીપયામાસ સા પ્રજજ્વાલ સર્વતઃ
લક્ષ્મણે ચારે બાજુથી જ્વલંત લાકડીઓથી ચિતા સળગાવી, જે સર્વત્ર તેજથી ધધકી ઉઠી.
તચ્છરીરં કબન્ધસ્ય ઘૃતપિણ્ડોપમં મહત્। મેદસા પચ્યમાનસ્ય મન્દં દહત પાવકઃ
કબંધનું મોટું શરીર, ઘી જેવા દેખાતું, ધીમે ધીમે અગ્નિમાં દાઝતું હતું અને ચરબી ઓગળી રહી હતી.
સવિધૂય ચિતામાશુ વિધૂમોઽગ્નિરિવોત્થિતઃ। અરજે વાસસી બિભ્રન્માલ્યં દિવ્યં મહાબલઃ
ચિતાને ઝડપથી ઝાડી, કબંધ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ઊભો થયો, ધૂળરહિત વસ્ત્ર પહેરેલા અને દિવ્ય માળાથી શોભતો, મહાબળવાન હતો.
તતશ્ચિતાયા વેગેન ભાસ્વરો વિરજામ્બરઃ। ઉત્પપાતાશુ સંહૃષ્ટઃ સર્વપ્રત્યઙ્ગભૂષણઃ
પછી ચિતામાંથી ઝડપથી બહાર આવી, તેજસ્વી અને નિર્મળ વસ્ત્રધારી, આનંદિત અને સર્વાંગે આભૂષણોથી સજ્જ થયો.
વિમાને ભાસ્વરે તિષ્ઠન્ હંસયુક્તે યશસ્કરે। પ્રભયા ચ મહાતેજા દિશો દશ વિરાજયન્
હંસયુક્ત તેજસ્વી વિમાનમાં ઊભો રહી, કીર્તિશાળી અને મહાપ્રભાશાળી કબંધે પોતાની કાંતિથી દસેય દિશાઓ પ્રકાશિત કરી દીધી.
સોઽન્તરિક્ષગતો વાક્યં કબન્ધો રામમબ્રવીત્। શૃણુ રાઘવ તત્ત્વેન યથા સીતામવાપ્સ્યસિ
પછી કબંધ આકાશમાં જઈ રામને કહ્યું: 'રાઘવ, સાચી રીતે સાંભળ, હું તને કહું છું કે તું સીતાને કેવી રીતે પાછી મેળવે.'
રામ ષડ્ યુક્તયો લોકે યાભિઃ સર્વં વિમૃશ્યતે। પરિમૃષ્ટો દશાન્તેન દશાભાગેન સેવ્યતે
'રામ, દુનિયામાં છ રીતો છે, જેના દ્વારા બધું વિચારવામાં આવે છે; દસમાં ભાગથી તપાસ્યા પછી, દસમાં ભાગથી સેવા કરવામાં આવે છે.'
દશાભાગગતો હીનસ્ત્વં હિ રામ સલક્ષ્મણઃ। યત્કૃતે વ્યસનં પ્રાપ્તં ત્વયા દારપ્રધર્ષણમ્
રામ, તું અને લક્ષ્મણ, બંને હવે જીવનના દસમા ભાગે આવી પહોંચ્યા છો, અને એમાં તું થોડું ઓછું અનુભવ્યું છે. એ જ કારણે તારે દુઃખ ભોગવવું પડ્યું છે, અને તારી પત્નીનું અપમાન થયું છે.
તદવશ્યં ત્વયા કાર્યઃ સ સુહૃત્ સુહૃદાં વર। અકૃત્વા નહિ તે સિદ્ધિમહં પશ્યામિ ચિન્તયન્
એથી, હે મિત્રોમાં શ્રેષ્ઠ રામ, હવે તારે જરૂર કામ કરવું જ પડશે. જો તું એ ન કરે તો, હું વિચારું છું કે તને સફળતા મળશે નહીં.