ઉવાચ ચ વિષણ્ણઃ સન્ રાઘવં રાઘવાનુજઃ। પશ્ય માં વિવશં વીર રાક્ષસસ્ય વશંગતમ્
લક્ષ્મણે, મનમાં દુઃખી થઈ, રાઘવને કહ્યું: 'હે વીર, જુઓ, હું કેવી રીતે આ રાક્ષસના હાથમાં લાચાર થઈ ગયો છું.'
મયૈકેન તુ નિર્યુક્તઃ પરિમુચ્યસ્વ રાઘવ। માં હિ ભૂતબલિં દત્ત્વા પલાયસ્વ યથાસુખમ્
'હે રાઘવ, તું એકલો બચી જા, મને ભુતાદિ દેવતાઓને બલિ આપી, તું સ્વેચ્છાએ ભાગી જા.'
અધિગન્તાસિ વૈદેહીમચિરેણેતિ મે મતિઃ। પ્રતિલભ્ય ચ કાકુત્સ્થ પિતૃપૈતામહીં મહીમ્
'મને ખાતરી છે કે, તું વહેલી તકે વૈદેહીને મળી જઈશ, અને હે કકુત્સ્થ, પિતૃ-પિતામહોની રાજ્ય પણ પાછું મેળવી લેશે.'
તત્ર માં રામ રાજ્યસ્થઃ સ્મર્તુમર્હસિ સર્વદા। લક્ષ્મણેનૈવમુક્તસ્તુ રામઃ સૌમિત્રિમબ્રવીત્
'પછી, હે રામ, જ્યારે તું રાજ્યમાં સ્થાપિત થાશે, ત્યારે મને હંમેશા યાદ રાખજે.' લક્ષ્મણે આમ કહ્યું ત્યારે, રામે સુમિત્રાનંદનને જવાબ આપ્યો.
મા સ્મ ત્રાસં વૃથા વીર નહિ ત્વાદૃગ્ વિષીદતિ। એતસ્મિન્નન્તરે ક્રૂરો ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
'હે વીર, વ્યર્થમાં ડરતો નહીં; તારા જેવા પુરુષે ક્યારેય હિંમત હારવી નહીં.' એ દરમિયાન, એ ક્રૂર રાક્ષસ રામ અને લક્ષ્મણ પાસે આવી પહોંચ્યો.
તાવુવાચ મહાબાહુઃ કબન્ધો દાનવોત્તમઃ। કૌ યુવાં વૃષભસ્કન્ધૌ મહાખડ્ગધનુર્ધરૌ
પછી મહાબળવાન કબંધ, દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ, બંનેને પૂછ્યું: 'તમે બંને કોણ છો, જે વાછરડાની જેમ પહોળા ખભા ધરાવ છો અને મોટા તલવાર-ધનુષ લઈને આવ્યા છો?'
ઘોરં દેશમિમં પ્રાપ્તૌ દૈવેન મમ ચાક્ષુષૌ। વદતં કાર્યમિહ વાં કિમર્થં ચાગતૌ યુવામ્
તમે બંને આ ભયાનક જગ્યાએ કિસ્મતના કારણે મારા નજરે પડ્યા છો. કહો, અહીં આવવાનો તમારો શું હેતુ છે? કેમ આવ્યા છો?
ઇમં દેશમનુપ્રાપ્તૌ ક્ષુધાર્તસ્યેહ તિષ્ઠતઃ। સબાણચાપખડ્ગૌ ચ તીક્ષ્ણશૃઙ્ગાવિવર્ષભૌ
હું અહીં ભૂખ્યો બેઠો છું અને તમે ધનુષ-બાણ અને તલવારથી સજ્જ, તીખા શિંગાવાળા બળદ જેવા ઉભા છો.
માં તૂર્ણમનુસમ્પ્રાપ્તૌ દુર્લભં જીવિતં હિ વામ્। તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા કબન્ધસ્ય દુરાત્મનઃ
તમે ઝડપથી મારી પાસે આવી ગયા છો; હવે તમારો જીવ બચવો મુશ્કેલ છે. દુષ્ટ કબંધના આ વચન સાંભળીને—
ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા। કૃચ્છ્રાત્ કૃચ્છ્રતરં પ્રાપ્ય દારુણં સત્યવિક્રમ
રામે, મુખ સુકાઈ ગયેલું, લક્ષ્મણને કહ્યું: 'અત્યારે આપણે જે દુઃખ ભોગવી રહ્યા છીએ, એ પહેલાંના બધાથી વધારે કઠિન છે, હે સચ્ચા વીર—'
વ્યસનં જીવિતાન્તાય પ્રાપ્તમપ્રાપ્ય તાં પ્રિયામ્। કાલસ્ય સુમહદ્ વીર્યં સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ
પ્રિયાને પાછી મેળવ્યા વિના જ મૃત્યુ લાવતું આ દુઃખ આપણને આવી પડ્યું છે. હે લક્ષ્મણ, કાળની શક્તિ બધા જીવમાં બહુ જ મોટી છે.
ત્વાં ચ માં ચ નરવ્યાઘ્ર વ્યસનૈઃ પશ્ય મોહિતૌ। નહિ ભારોઽસ્તિ દૈવસ્ય સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ
હે પુરુષશાર્દૂલ, જુઓ કે દુઃખે તું અને હું કેવી રીતે ભુલાઈ ગયા છીએ. હે લક્ષ્મણ, દૈવ માટે કોઈ પણ ભાર મોટો નથી.
શૂરાશ્ચ બલવન્તશ્ચ કૃતાસ્ત્રાશ્ચ રણાજિરે। કાલાભિપન્નાઃ સીદન્તિ યથા વાલુકસેતવઃ
મહાન વીર, શક્તિશાળી અને શસ્ત્રકુશળ યોદ્ધાઓ પણ, જ્યારે કાળનો પ્રહાર થાય છે ત્યારે રણભૂમિમાં રેતના ટાપુઓ જેવી રીતે ધરાશાયી થાય છે, એમ પડી જાય છે.
ઇતિ બ્રુવાણો દૃઢસત્યવિક્રમો મહાયશા દાશરથિઃ પ્રતાપવાન્। અવેક્ષ્ય સૌમિત્રિમુદગ્રવિક્રમઃ સ્થિરાં તદા સ્વાં મતિમાત્મનાકરોત્
આ રીતે બોલીને, દૃઢ અને સચ્ચા વીર, મહાપ્રતિષ્ઠિત દશરથપુત્ર રામે, પરાક્રમી સૌમિત્રિને જોયા પછી પોતાનું મન મજબૂત બનાવ્યું.
thumb|સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
અહીં સત્તરમો સર્ગ શરૂ થાય છે. સાંભળો.
તૌ તુ તત્ર સ્થિતૌ દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ। બાહુપાશપરિક્ષિપ્તૌ કબન્ધો વાક્યમબ્રવીત્
પછી, બંને ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણને ત્યાં ઉભેલા અને પોતાના હાથના પાંસામાં બંધાયેલા જોઈ, કબંધએ એમને કહ્યું—
તિષ્ઠતઃ કિં નુ માં દૃષ્ટ્વા ક્ષુધાર્તં ક્ષત્રિયર્ષભૌ। આહારાર્થં તુ સંદિષ્ટૌ દૈવેન હતચેતનૌ
હે શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયો, ભૂખ્યો હું સામે ઉભો છું, છતાં તમે કેમ ઊભા રહેલા છો? દૈવના ઇશારે, તમારો બુદ્ધિભ્રમ થઈને, તમે મારા ખોરાક માટે અહીં આવ્યા છો.
તચ્છ્રુત્વા લક્ષ્મણો વાક્યં પ્રાપ્તકાલં હિતં તદા। ઉવાચાર્તિસમાપન્નો વિક્રમે કૃતનિશ્ચયઃ
આ યોગ્ય અને હિતની વાત સાંભળીને, દુઃખમાં પણ નિશ્ચયપૂર્વક કાર્ય માટે તૈયાર લક્ષ્મણે કહ્યું—
ત્વાં ચ માં ચ પુરા તૂર્ણમાદત્તે રાક્ષસાધમઃ। તસ્માદસિભ્યામસ્યાશુ બાહૂ છિન્દાવહે ગુરૂ
થોડી જ વારમાં એ દુષ્ટ રાક્ષસ તને અને મને પકડી લેશે; એટલે, ચાલ, આપણે બંને ઝડપથી તલવારથી એની મજબૂત બાહુઓ કાપી નાખીએ.
ભીષણોઽયં મહાકાયો રાક્ષસા ભુજવિક્રમઃ। લોકં હ્યતિજિતં કૃત્વા હ્યાવાં હન્તુમિહેચ્છતિ
આ ભયાનક અને વિશાળકાય રાક્ષસ, બળવાન બાહુઓવાળો, આખી દુનિયાને જીતીને હવે આપણને મારવા ઈચ્છે છે.
નિશ્ચેષ્ટાનાં વધો રાજન્ કુત્સિતો જગતીપતેઃ। ક્રતુમધ્યોપનીતાનાં પશૂનામિવ રાઘવ
હે રાઘવ, નિષ્ક્રિય અને અશક્ત વ્યક્તિઓને મારવું રાજાને શોભતું નથી; એ તો યજ્ઞમાં લાવવામાં આવેલા પશુઓને મારવા જેવું છે.
એતત્ સંજલ્પિતં શ્રુત્વા તયોઃ ક્રુદ્ધસ્તુ રાક્ષસઃ। વિદાર્યાસ્યં તતો રૌદ્રં તૌ ભક્ષયિતુમારભત્
એમની વાતચીત સાંભળીને, ગુસ્સે ભરાયેલા રાક્ષસે પોતાનું ભયાનક મોં ઊઘાડી, બંનેને ખાવા માટે તયારી કરી.
તતસ્તૌ દેશકાલજ્ઞૌ ખડ્ગાભ્યામેવ રાઘવૌ। અચ્છિન્દન્તાં સુસંહૃષ્ટૌ બાહૂ તસ્યાંસદેશતઃ
પછી, સમય અને પરિસ્થિતિને જાણનારા એ બંને રાઘવો, આનંદપૂર્વક તલવારથી એના ખભા પાસે બાહુઓ કાપી નાખી.
દક્ષિણો દક્ષિણં બાહુમસક્તમસિના તતઃ। ચિચ્છેદ રામો વેગેન સવ્યં વીરસ્તુ લક્ષ્મણઃ
રામે ઝડપથી એ રાક્ષસની જમણી બાહુ તલવારથી કાપી નાખી અને વીર લક્ષ્મણે ડાબી બાહુ કાપી નાખી.
સ પપાત મહાબાહુશ્છિન્નબાહુર્મહાસ્વનઃ। ખં ચ ગાં ચ દિશશ્ચૈવ નાદયઞ્જલદો યથા
મહાબાહુ, જેના હાથ કપાઈ ગયા હતા, તે ભયાનક અવાજ સાથે જમીન, આકાશ અને ચારે દિશાઓમાં ગાજતા વાદળ જેવો પડ્યો.
સ નિકૃત્તૌ ભુજૌ દૃષ્ટ્વા શોણિતૌઘપરિપ્લુતઃ। દીનઃ પપ્રચ્છ તૌ વીરૌ કૌ યુવામિતિ દાનવઃ
પોતાના કપાયેલા હાથો અને લોહીથી લથબથ શરીર જોઈ, તે દૈત્ય દુઃખી થઈને એ બે વીરોથી પૂછે છે: 'તમારે નામ શું છે? તમે કોણ છો?'
ઇતિ તસ્ય બ્રુવાણસ્ય લક્ષ્મણઃ શુભલક્ષણઃ। શશંસ તસ્ય કાકુસ્ત્થં કબન્ધસ્ય મહાબલઃ
તેના આવું પૂછતાં, શુભ લક્ષણો ધરાવતો લક્ષ્મણ મહાબલવાન કબંધીને કાકુત્સ્થ વંશ વિશે કહે છે.
અયમિક્ષ્વાકુદાયાદો રામો નામ જનૈઃ શ્રુતઃ। તસ્યૈવાવરજં વિદ્ધિ ભ્રાતરં માં ચ લક્ષ્મણમ્
આ રામ છે, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશનો વંશજ છે અને લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે; અને હું તેનો નાનો ભાઈ લક્ષ્મણ છું.
માત્રા પ્રતિહતે રાજ્યે રામઃ પ્રવ્રાજિતો વનમ્। મયા સહ ચરત્યેષ ભાર્યયા ચ મહદ્ વનમ્
જ્યારે માતાએ રાજપાટ આપવાનો ઇનકાર કર્યો, ત્યારે રામ વનમાં જવા નીકળી પડ્યા; હવે તેઓ પોતાના પત્ની અને મારી સાથે આ વિશાળ જંગલમાં ફરે છે.
અસ્ય દેવપ્રભાવસ્ય વસતો વિજને વને। રક્ષસાપહૃતા ભાર્યા યામિચ્છન્તાવિહાગતૌ
આ દેવતાસમાન શક્તિ ધરાવનારા રામ જ્યારે એકાંત વનમાં રહેતા હતા, ત્યારે રાક્ષસે તેમની પત્નીને અપહરણ કરી હતી; અમે અહીં તેને શોધી રહ્યા છીએ.