સ ગૃધ્રરાજઃ કૃતવાન્ યશસ્કરં સુદુષ્કરં કર્મ રણે નિપાતિતઃ। મહર્ષિકલ્પેન ચ સંસ્કૃતસ્તદા જગામ પુણ્યાં ગતિમાત્મનઃ શુભામ્
તે ગૃધ્રરાજે યુદ્ધમાં અતિ દુષ્કર અને યશસ્વી કાર્ય કર્યું હતું; મહર્ષિ જેવો સન્માન પામી, તેણે પોતાના માટે શુભ ગતિ પ્રાપ્ત કરી.
કૃતોદકૌ તાવપિ પક્ષિસત્તમે સ્થિરાં ચ બુદ્ધિં પ્રણિધાય જગ્મતુઃ। પ્રવેશ્ય સીતાધિગમે તતો મનો વનં સુરેન્દ્રાવિવ વિષ્ણુવાસવૌ
પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ માટે જળતર્પણ કરીને, બંને ભાઈઓએ મનમાં સીતાની શોધનો નિશ્ચય કરીને, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ જેવું વનમાં પ્રવેશ કર્યો.
thumb|એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ઓગણસિત્તેરમો સર્ગ સાંભળો.
કૃત્વૈવમુદકં તસ્મૈ પ્રસ્થિતૌ રાઘવૌ તદા। અવેક્ષન્તૌ વને સીતાં જગ્મતુઃ પશ્ચિમાં દિશમ્
આ રીતે જળતર્પણ કરીને, બંને રાઘવો સીતાની શોધમાં વનમાં પશ્ચિમ દિશા તરફ ગયા.
તાં દિશં દક્ષિણાં ગત્વા શરચાપાસિધારિણૌ। અવિપ્રહતમૈક્ષ્વાકૌ પન્થાનં પ્રતિપેદતુઃ
દક્ષિણ દિશામાં જઈ, ધનુષ, બાણ અને તલવાર ધારણ કરીને, બંને ઇક્ષ્વાકુઓ નિર્ભયતાથી માર્ગે આગળ વધ્યા.
ગુલ્મૈર્વૃક્ષૈશ્ચ બહુભિર્લતાભિશ્ચ પ્રવેષ્ટિતમ્। આવૃતં સર્વતો દુર્ગં ગહનં ઘોરદર્શનમ્
ઘણા ઝાડ, ઝાડીઓ અને વેલીઓથી ઘેરાયેલું, ચારે બાજુથી આવરાયેલું, મુશ્કેલ અને ભયાનક ઘન જંગલ હતું.
વ્યતિક્રમ્ય તુ વેગેન ગૃહીત્વા દક્ષિણાં દિશમ્। સુભીમં તન્મહારણ્યં વ્યતિયાતૌ મહાબલૌ
બહુ ઝડપથી તે પાર કરીને, દક્ષિણ દિશા પકડી, બંને બલવાન વીરોએ તે ભયાનક મહાવન ઓળંગ્યું.
તતઃ પરં જનસ્થાનાત્ ત્રિકોશં ગમ્ય રાઘવૌ। ક્રૌઞ્ચારણ્યં વિવિશતુર્ગહનં તૌ મહૌજસૌ
જનસ્થાનથી ત્રણ ક્રોશ દૂર જઈ, મહાઊર્જાવાન બંને રાઘવો ઘન અને વિકટ ક્રૌંચવનમાં પ્રવેશ્યા.
નાનામેઘઘનપ્રખ્યં પ્રહૃષ્ટમિવ સર્વતઃ। નાનાવર્ણૈઃ શુભૈઃ પુષ્પૈર્મૃગપક્ષિગણૈર્યુતમ્
તે વન અનેક વાદળ સમાન, સર્વત્ર આનંદદાયક, અનેક રંગીન સુંદર ફૂલો અને હરણ-પંખીઓથી ભરેલું હતું.
દિદૃક્ષમાણૌ વૈદેહીં તદ્ વનં તૌ વિચિક્યતુઃ। તત્ર તત્રાવતિષ્ઠન્તૌ સીતાહરણદુઃખિતૌ
વૈદેહીને જોવા ઇચ્છતાં, બંને એ વનમાં અહીં-અહીં ઊભા રહી, સીતાના અપહરણના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ભટક્યા.
તતઃ પૂર્વેણ તૌ ગત્વા ત્રિક્રોશં ભ્રાતરૌ તદા। ક્રૌઞ્ચારણ્યમતિક્રમ્ય મતઙ્ગાશ્રમમન્તરે
પછી, બંને ભાઈઓ પૂર્વ તરફ ત્રણ ક્રોશ જેટલું અંતર કાપી, ક્રૌંચ વન પાર કરીને માતંગના આશ્રમ પાસે પહોંચ્યા.
દૃષ્ટ્વા તુ તદ્ વનં ઘોરં બહુભીમમૃગદ્વિજમ્। નાનાવૃક્ષસમાકીર્ણં સર્વં ગહનપાદપમ્
ત્યાં તેમણે એ ભયાનક વન જોયું, જેમાં અનેક ભયાનક પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ હતા, વિવિધ વૃક્ષોથી ભરેલું અને ઘનઘોર ઝાડોથી છાયું હતું.
દદૃશાતે ગિરૌ તત્ર દરીં દશરથાત્મજૌ। પાતાલસમગમ્ભીરાં તમસા નિત્યસંવૃતામ્
ત્યાં દશરથપુત્રોએ પર્વત પર એક ગાઢ, પાતાળ જેટલી ઊંડી અને અંધકારથી ઢંકાયેલી ગુફા જોઈ.
આસાદ્ય ચ નરવ્યાઘ્રૌ દર્યાસ્તસ્યાવિદૂરતઃ। દદર્શતુર્મહારૂપાં રાક્ષસીં વિકૃતાનનામ્
એ ગુફાની નજીક જતા, બંને ભાઈઓએ, જે મનુષ્ય સિંહ જેવા હતા, એક વિકરાળ આકારની અને ભયાનક ચહેરાવાળી રાક્ષસીને જોયી.
ભયદામલ્પસત્ત્વાનાં બીભત્સાં રૌદ્રદર્શનામ્। લમ્બોદરીં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાં કરાલીં પરુષત્વચમ્
એ રાક્ષસી ભયભીત હૃદયવાળાઓને ડરાવનારી, ભયાનક દેખાવાળી, લટકતા પેટવાળી, તીખા દાંતવાળી, ભયાનક અને કરકશ ચામડીવાળી હતી.
ભક્ષયન્તીં મૃગાન્ ભીમાન્ વિકટાં મુક્તમૂર્ધજામ્। અવૈક્ષતાં તુ તૌ તત્ર ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
એ ભયાનક પ્રાણીઓનું ભક્ષણ કરતી, વિકટ અને વિખરેલા વાળવાળી રાક્ષસીને ત્યાં રામ અને લક્ષ્મણે જોઈ.
સા સમાસાદ્ય તૌ વીરૌ વ્રજન્તં ભ્રાતુરગ્રતઃ। એહિ રંસ્યાવહેત્યુક્ત્વા સમાલમ્ભત લક્ષ્મણમ્
એવી રીતે, જ્યારે બંને વીર ભાઈઓ આગળ વધતા હતા અને લક્ષ્મણ આગળ હતો, ત્યારે એ રાક્ષસી નજીક આવી અને બોલી, 'આવો, આનંદ માણીએ,' એમ કહી લક્ષ્મણને પકડી લીધો.
ઉવાચ ચૈનં વચનં સૌમિત્રિમુપગુહ્ય ચ। અહં ત્વયોમુખી નામ લાભસ્તે ત્વમસિ પ્રિયઃ
સૌમિત્રિને વળગી, એ રાક્ષસી બોલી: 'મારું નામ અયોમુખી છે; તું ભાગ્યશાળી છે, તું મને પ્રિય છે.'
નાથ પર્વતદુર્ગેષુ નદીનાં પુલિનેષુ ચ। આયુશ્ચિરમિદં વીર ત્વં મયા સહ રંસ્યસે
'પ્રભુ, પર્વતોની ગુફાઓમાં અને નદીઓના કિનારે, હે વીર, તું મારા સાથે લાંબું આયુષ્ય ભોગવશે.'
એવમુક્તસ્તુ કુપિતઃ ખડ્ગમુદ્ધૃત્ય લક્ષ્મણઃ। કર્ણનાસસ્તનં તસ્યા નિચકર્તારિસૂદનઃ
આવી વાત સાંભળી લક્ષ્મણ ગુસ્સે ભરાઈ, તલવાર કાઢી અને શત્રુઓના સંહારક લક્ષ્મણે એ રાક્ષસીના કાન, નાક અને સ્તન કાપી નાખ્યા.
કર્ણનાસે નિકૃત્તે તુ વિસ્વરં વિનનાદ સા। યથાગતં પ્રદુદ્રાવ રાક્ષસી ઘોરદર્શના
કાન અને નાક કપાઈ જતા, એ રાક્ષસી કર્કશ અવાજે ચીસો પાડી અને જેમ આવી હતી તેમ જ, ભયાનક દેખાવાળી રાક્ષસી ભાગી ગઈ.
તસ્યાં ગતાયાં ગહનં વ્રજન્તૌ વનમોજસા। આસેદતુરમિત્રઘ્નૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
એ રાક્ષસી ચાલી ગઈ પછી, રામ અને લક્ષ્મણ, બંને ભાઈઓ, શત્રુઓના વિનાશક, ઉત્સાહપૂર્વક ઘન વનમાં પ્રવેશ્યા.
લક્ષ્મણસ્તુ મહાતેજાઃ સત્ત્વવાઞ્છીલવાઞ્છુચિઃ। અબ્રવીત્ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં ભ્રાતરં દીપ્તતેજસમ્
પછી મહા તેજસ્વી, ધીર, સદ્ગુણ અને શુદ્ધ હૃદયવાળા લક્ષ્મણે, હાથ જોડીને તેજસ્વી ભાઈ રામને કહ્યું.
સ્પન્દતે મે દૃઢં બાહુરુદ્વિગ્નમિવ મે મનઃ। પ્રાયશશ્ચાપ્યનિષ્ટાનિ નિમિત્તાન્યુપલક્ષયે
મારો હાથ જોરથી ધબકે છે, મન પણ ચિંતિત છે અને અનેક અશુભ સંકેતો દેખાઈ રહ્યા છે.
તસ્માત્ સજ્જીભવાર્ય ત્વં કુરુષ્વ વચનં મમ। મમૈવ હિ નિમિત્તાનિ સદ્યઃ શંસન્તિ સમ્ભ્રમમ્
એથી, હે આર્ય, તું સજ્જ થા અને મારી વાત સાંભળ; કેમ કે મારા આ સંકેતો તરત જ કોઈ સંકટનું સૂચન કરે છે.
એષ વઞ્જુલકો નામ પક્ષી પરમદારુણઃ। આવયોર્વિજયં યુદ્ધે શંસન્નિવ વિનર્દતિ
આ વંજુલક નામનો પક્ષી, અત્યંત ભયાનક છે, એ જાણે યુદ્ધમાં અમારી વિજયની ઘોષણા કરે છે એમ ચીસો પાડે છે.
તયોરન્વેષતોરેવં સર્વં તદ્ વનમોજસા। સંજજ્ઞે વિપુલઃ શબ્દઃ પ્રભઞ્જન્નિવ તદ્ વનમ્
એ રીતે બંને ભાઈઓ ઉત્સાહથી વનમાં શોધખોળ કરતા હતા, ત્યારે એ વનમાં મોટો અવાજ થયો, જાણે આખું વન તૂટી પડ્યું હોય.
સંવેષ્ટિતમિવાત્યર્થં ગહનં માતરિશ્વના। વનસ્ય તસ્ય શબ્દોઽભૂદ્ વનમાપૂરયન્નિવ
એ વનમાં, જાણે પવનથી ઘેરાઈ ગયું હોય તેમ, એવો પ્રચંડ અવાજ થયો કે આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું.
તં શબ્દં કાંક્ષમાણસ્તુ રામઃ ખડ્ગી સહાનુજઃ। દદર્શ સુમહાકાયં રાક્ષસં વિપુલોરસમ્
આ અવાજની રાહ જોતા, રામ પોતાના ભાઈ સાથે, હાથમાં તલવાર લઈને, વિશાળ શરીર અને પહોળા છાતીવાળા રાક્ષસને જોયો.
આસેદતુશ્ચ તદ્રક્ષસ્તાવુભૌ પ્રમુખે સ્થિતમ્। વિવૃદ્ધમશિરોગ્રીવં કબન્ધમુદરેમુખમ્
બન્ને ભાઈઓએ આગળ જઈને, તેમના સામે ઊભેલા, માથા અને ગળા વગરના, પેટમાં મોઢાવાળા કબંધ રાક્ષસને જોયો.