અયં પિતુર્વયસ્યો મે ગૃધ્રરાજો મહાબલઃ। શેતે વિનિહતો ભૂમૌ મમ ભાગ્યવિપર્યયાત્
મારા પિતાના મિત્ર, શક્તિશાળી ગૃધ્રરાજ, મારા ભાગ્યના વિપરીત ફેરથી, ધરતી પર મરેલો પડ્યો છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા બહુશો રાઘવઃ સહલક્ષ્મણઃ। જટાયુષં ચ પસ્પર્શ પિતૃસ્નેહં નિદર્શયન્
આ રીતે વારંવાર બોલ્યા પછી, રાઘવ અને લક્ષ્મણે પિતૃસ્નેહ દર્શાવતા જટાયુને સ્પર્શ કર્યો.
નિકૃત્તપક્ષં રુધિરાવસિક્તં તં ગૃધ્રરાજં પરિગૃહ્ય રાઘવઃ। ક્વ મૈથિલી પ્રાણસમા ગતેતિ વિમુચ્ય વાચં નિપપાત ભૂમૌ
પાંખો કપાઈ ગયેલા અને લોહીથી ભીંજાયેલા ગૃધ્રરાજને રાઘવે ભેટી પકડ્યો અને 'મૈથિલી, જે મારી પ્રાણસમાન હતી, ક્યાં ગઈ?' એમ બોલી જમીન પર પડી ગયો.
thumb|અષ્ટષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે અષ્ટષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો અડસઠમો સર્ગ સાંભળો.
રામઃ પ્રેક્ષ્ય તુ તં ગૃધ્રં ભુવિ રૌદ્રેણ પાતિતમ્। સૌમિત્રિં મિત્રસમ્પન્નમિદં વચનમબ્રવીત્
રામે, જમીન પર ક્રૂર પ્રહારે પડેલા એ ગૃધ્રને જોઈ, પોતાના સારા મિત્ર સૌમિત્રિને 이렇게 કહ્યું:
મમાયં નૂનમર્થેષુ યતમાનો વિહંગમઃ। રાક્ષસેન હતઃ સંખ્યે પ્રાણાંસ્ત્યજતિ મત્કૃતે
આ પક્ષી ચોક્કસપણે મારા માટે જ પ્રયત્ન કરતો હતો, રાક્ષસે યુદ્ધમાં તેને મારી નાખ્યો છે અને એ મારા માટે પ્રાણ ત્યાગી રહ્યો છે.
અતિખિન્નઃ શરીરેઽસ્મિન્ પ્રાણો લક્ષ્મણ વિદ્યતે। તથા સ્વરવિહીનોઽયં વિક્લવં સમુદીક્ષતે
લક્ષ્મણ, એના શરીર પર ભારે ઘા પડ્યા છતાં પણ એમાં હજી જીવ છે; પણ એ અવાજ વગર અમને નિરાશ નજરે જુએ છે.
જટાયો યદિ શક્નોષિ વાક્યં વ્યાહરિતું પુનઃ। સીતામાખ્યાહિ ભદ્રં તે વધમાખ્યાહિ ચાત્મનઃ
જટાયુ, જો તું ફરી બોલી શકે તો, સીતાની વાત કહેજે—તને શુભ થાય—અને તારા મૃત્યુ વિશે પણ જણાવજે.
કિંનિમિત્તો જહારાર્યાં રાવણસ્તસ્ય કિં મયા। અપરાધં તુ યં દૃષ્ટ્વા રાવણેન હૃતા પ્રિયા
રાવણે મારી પવિત્ર પત્નીને ક્યા કારણસર અપહરણ કર્યું? મેં એવું કયું પાપ કર્યું કે રાવણે મારી પ્રિયાને લઈ ગઈ?
કથં તચ્ચન્દ્રસંકાશં મુખમાસીન્મનોહરમ્। સીતયા કાનિ ચોક્તાનિ તસ્મિન્ કાલે દ્વિજોત્તમ
એ સમયે સીતાનું ચાંદની જેવું સુંદર ચહેરું કેવું હતું, અને એણે કઈ વાતો કહી હતી, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, એ પણ કહેજે.
કથંવીર્યઃ કથંરૂપઃ કિંકર્મા સ ચ રાક્ષસઃ। ક્વ ચાસ્ય ભવનં તાત બ્રૂહિ મે પરિપૃચ્છતઃ
એ રાક્ષસની શક્તિ કેટલી, રૂપ કેવું, અને કયા કામ કરે છે? એનું નિવાસસ્થાન ક્યાં છે, પિતાજી? હું પૂછું છું, મને કહો.
તમુદ્વીક્ષ્ય સ ધર્માત્મા વિલપન્તમનાથવત્। વાચા વિક્લવયા રામમિદં વચનમબ્રવીત્
એ ધર્મનિષ્ઠ જટાયુએ, આધાર વિનાના માણસ જેવો રડતા રામને જોઈ, કંપતી વાણીથી 이렇게 કહ્યું:
સા હૃતા રાક્ષસેન્દ્રેણ રાવણેન દુરાત્મના। માયામાસ્થાય વિપુલાં વાતદુર્દિનસંકુલામ્
રાક્ષસોના રાજા રાવણે, દુષ્ટ મનથી, મોટી માયા કરીને, પવનથી ભરેલી તોફાની દિનમાં, સીતાનું અપહરણ કર્યું.
પરિક્લાન્તસ્ય મે તાત પક્ષૌ છિત્ત્વા નિશાચરઃ। સીતામાદાય વૈદેહીં પ્રયાતો દક્ષિણામુખઃ
બેટા, જ્યારે હું થાકી ગયો હતો, ત્યારે એ રાત્રિચરણે મારી પાંખો કાપી નાખી અને વિદેહનંદની સીતાને લઈને દક્ષિણ તરફ ગયો.
ઉપરુધ્યન્તિ મે પ્રાણા દૃષ્ટિર્ભ્રમતિ રાઘવ। પશ્યામિ વૃક્ષાન્ સૌવર્ણાનુશીરકૃતમૂર્ધજાન્
હે રાઘવ, હવે મારું શ્વાસ અટકી રહ્યું છે, આંખો અંધારી થઈ રહી છે; મને તો વૃક્ષોના શિખરો સોનાની જેમ ઝગમગતાં દેખાય છે.
યેન યાતિ મુહૂર્તેન સીતામાદાય રાવણઃ। વિપ્રણષ્ટં ધનં ક્ષિપ્રં તત્સ્વામી પ્રતિપદ્યતે
રાવણ સીતાને લઈને એક પળમાં જ ચાલ્યો ગયો, જેમ ગુમાવેલું ધન માલિકને ઝડપથી પાછું મળે છે.
વિન્દો નામ મુહૂર્તોઽસૌ ન ચ કાકુત્સ્થ સોઽબુધત્ । ત્વત્પ્રિયાં જાનકીં હૃત્વા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। ઝષવદ્ બડિશં ગૃહ્ય ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યતિ
આ પળને 'વિંદ' કહે છે, પણ હે કાકુત્સ્થ, તે સમજી ન શક્યો; રાવણ, રાક્ષસોનો રાજા, તારી પ્રિય જાનકીને લઈ ગયો છે, પણ માછલી જે રીતે વાંસળીમાં ફસાઈ જાય છે તેમ, તે પણ ઝડપથી નાશ પામશે.
ન ચ ત્વયા વ્યથા કાર્યા જનકસ્ય સુતાં પ્રતિ। વૈદેહ્યા રંસ્યસે ક્ષિપ્રં હત્વા તં રણમૂર્ધનિ
તને જનકની દીકરી માટે દુઃખ કરવાની જરૂર નથી; રણમાં તેને માર્યા પછી તું વહેલી વેળાએ વૈદેહી સાથે આનંદ માણીશ.
અસમ્મૂઢસ્ય ગૃધ્રસ્ય રામં પ્રત્યનુભાષતઃ। આસ્યાત્ સુસ્રાવ રુધિરં મ્રિયમાણસ્ય સામિષમ્
જ્યારે ગૃધ્ર રાજા ભટક્યા વિના રામ સાથે બોલતો હતો, ત્યારે તેનું મોઢું લોહી અને માંસથી ભળી ગયેલું વહેવા લાગ્યું, કારણ કે તે મરી રહ્યો હતો.
પુત્રો વિશ્રવસઃ સાક્ષાદ્ ભ્રાતા વૈશ્રવણસ્ય ચ। ઇત્યુક્ત્વા દુર્લભાન્ પ્રાણાન્ મુમોચ પતગેશ્વરઃ
તે વિશ્રવસનો સાચો પુત્ર અને વૈશ્વરવણનો ભાઈ છે—આવું કહી પંખીઓના રાજાએ દુર્લભ પ્રાણ ત્યાગ્યા.
બ્રૂહિ બ્રૂહીતિ રામસ્ય બ્રુવાણસ્ય કૃતાઞ્જલેઃ। ત્યક્ત્વા શરીરં ગૃધ્રસ્ય પ્રાણા જગ્મુર્વિહાયસમ્
રામ જોડેલા હાથથી વારંવાર 'કહો, કહો' કહેતો રહ્યો, ત્યારે ગૃધ્રના પ્રાણ શરીર છોડીને આકાશ તરફ ગયા.
સ નિક્ષિપ્ય શિરો ભૂમૌ પ્રસાર્ય ચરણૌ તથા। વિક્ષિપ્ય ચ શરીરં સ્વં પપાત ધરણીતલે
તેણે માથું જમીન પર મૂકી, પગ લંબાવી અને આખું શરીર ઢીલું પાડી, જમીન પર પડી ગયો.
તં ગૃધ્રં પ્રેક્ષ્ય તામ્રાક્ષં ગતાસુમચલોપમમ્। રામઃ સુબહુભિર્દુઃખૈર્દીનઃ સૌમિત્રિમબ્રવીત્
તામ્રવર્ણ આંખો ધરાવતો, પર્વત જેવો અડગ અને નિર્વાણ પામેલો એ ગૃધ્રને જોઈ, અનેક દુઃખોથી પીડાયેલ રામે સૌમિત્રિને કહ્યું:
બહૂનિ રક્ષસાં વાસે વર્ષાણિ વસતા સુખમ્। અનેન દણ્ડકારણ્યે વિશીર્ણમિહ પક્ષિણા
આ પંખીએ દંડકવનમાં રાક્ષસો વચ્ચે ઘણા વર્ષો સુધી સુખથી જીવન વિતાવ્યું, અને હવે અહીં નાશ પામ્યો છે.
અનેકવાર્ષિકો યસ્તુ ચિરકાલસમુત્થિતઃ। સોઽયમદ્ય હતઃ શેતે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ
જે ઘણા વર્ષોથી જીવતો હતો અને લાંબા સમય પછી ઉભો રહ્યો હતો, તે આજે માર્યો પડી રહ્યો છે; કારણ કે સમયને કોઈ પાર નથી.
પશ્ય લક્ષ્મણ ગૃધ્રોઽયમુપકારી હતશ્ચ મે। સીતામભ્યવપન્નો હિ રાવણેન બલીયસા
લક્ષ્મણ, આ મારો ઉપકારક ગૃધ્ર માર્યો પડ્યો છે; તેણે સીતાને રાવણના હાથમાં પડતી જોઈ હતી.
ગૃધ્રરાજ્યં પરિત્યજ્ય પિતૃપૈતામહં મહત્। મમ હેતોરયં પ્રાણાન્ મુમોચ પતગેશ્વરઃ
પિતૃ-પિતામહોથી મળેલું મોટું ગૃધ્રરાજ્ય છોડી, પંખીઓના રાજાએ મારા માટે પોતાનું જીવન ત્યાગ્યું.
સર્વત્ર ખલુ દૃશ્યન્તે સાધવો ધર્મચારિણઃ। શૂરાઃ શરણ્યાઃ સૌમિત્રે તિર્યગ્યોનિગતેષ્વપિ
હા સૌમિત્રિ, સારા, ધર્મમાં ચાલનારા, શૂરવીર અને આશ્રય આપનારા સર્વત્ર—even પશુપંખીઓમાં પણ—મળે છે.
સીતાહરણજં દુઃખં ન મે સૌમ્ય તથાગતમ્। યથા વિનાશો ગૃધ્રસ્ય મત્કૃતે ચ પરંતપ
હે સૌમ્ય, સીતાને અપહરણથી જે દુઃખ થયું, એ કરતાં પણ મારા માટે મરેલા આ ગૃધ્રનું દુઃખ વધારે લાગ્યું છે, હે પરંતપ.
રાજા દશરથઃ શ્રીમાન્ યથા મમ મહાયશાઃ। પૂજનીયશ્ચ માન્યશ્ચ તથાયં પતગેશ્વરઃ
મારા પિતા મહાન યશસ્વી દશરથ રાજા જેમ પૂજનીય અને માનનીય છે, તેમ આ પંખીઓનો રાજા પણ એ જ રીતે માન્ય છે.