સીતામભ્યવપન્નોઽહં રાવણશ્ચ રણે પ્રભો। વિધ્વંસિતરથચ્છત્રઃ પતિતો ધરણીતલે
પ્રભુ, સીતાજી માટે મેં રાવણનો યુદ્ધમાં સામનો કર્યો; તેની રથ અને છત્રી તૂટી ગઈ અને તે જમીન પર પડી ગયો.
એતદસ્ય ધનુર્ભગ્નમેતે ચાસ્ય શરાસ્તથા। અયમસ્ય રણે રામ ભગ્નઃ સાંગ્રામિકો રથઃ
આ રહી તેની તૂટી ગયેલી ધનુષ્ય અને આ તેના બાણો છે; અને રામ, યુદ્ધમાં તેનો રથ પણ તૂટી ગયો છે.
અયં તુ સારથિસ્તસ્ય મત્પક્ષનિહતો ભુવિ। પરિશ્રાન્તસ્ય મે પક્ષૌ છિત્ત્વા ખડ્ગેન રાવણઃ
આ રહ્યો તેનો સારથી, જે મારા પાંખના ઘા થી જમીન પર પડ્યો છે; અને જ્યારે હું થાકી ગયો ત્યારે રાવણે પોતાની તલવારથી મારી પાંખો કાપી નાખી.
સીતામાદાય વૈદેહીમુત્પપાત વિહાયસમ્। રક્ષસા નિહતં પૂર્વં માં ન હન્તું ત્વમર્હસિ
રાવણ સીતાજીને લઈને આકાશમાં ઉડી ગયો; રામ, હવે તું મને ન મારીશ, કારણ કે રાક્ષસે તો પહેલેથી જ મને ઘાયલ કરી દીધો છે.
રામસ્તસ્ય તુ વિજ્ઞાય સીતાસક્તાં પ્રિયાં કથામ્। ગૃધ્રરાજં પરિષ્વજ્ય પરિત્યજ્ય મહદ્ ધનુઃ
રામે, સીતાજી સાથે જોડાયેલી પ્રિય વાત જાણીને, પોતાનું મોટું ધનુષ્ય એક બાજુ મૂકી, ગૃધ્રરાજને હૃદયપૂર્વક ભેટી લીધો.
નિપપાતાવશો ભૂમૌ રુરોદ સહલક્ષ્મણઃ। દ્વિગુણીકૃતતાપાર્તો રામો ધીરતરોઽપિ સન્
તે બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયો અને લક્ષ્મણ સાથે રડવા લાગ્યો; ધીરજવાન હોવા છતાં, રામ દુઃખથી દ્વિગુણો વ્યથિત થયો.
એકમેકાયને કૃચ્છ્રે નિઃશ્વસન્તં મુહુર્મુહુઃ। સમીક્ષ્ય દુઃખિતો રામઃ સૌમિત્રિમિદમબ્રવીત્
એકલો, એકાંત રસ્તા પર વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતો જોઈ, દુઃખી રામે સુમિત્રાનંદનને 이렇게 કહ્યું:
રાજ્યં ભ્રષ્ટં વને વાસઃ સીતા નષ્ટા મૃતો દ્વિજઃ। ઈદૃશીયં મમાલક્ષ્મીર્દહેદપિ હિ પાવકમ્
રાજ્ય ગુમાવ્યું, વનમાં રહેવું પડ્યું, સીતાનો ગુમાવટ, પક્ષીનું મૃત્યુ—આવો દુર્ભાગ્ય તો અગ્નિને પણ ભસ્મ કરી નાખે.
સમ્પૂર્ણમપિ ચેદદ્ય પ્રતરેયં મહોદધિમ્। સોઽપિ નૂનં મમાલક્ષ્મ્યા વિશુષ્યેત્ સરિતાં પતિઃ
આજે જો હું આખો મહાસાગર પણ પાર કરી શકું, તો પણ મારા દુર્ભાગ્યે નદીઓના સ્વામી પણ સુકાઈ જાય.
નાસ્ત્યભાગ્યતરો લોકે મત્તોઽસ્મિન્ સ ચરાચરે। યેનેયં મહતી પ્રાપ્તા મયા વ્યસનવાગુરા
આ જગતમાં, ચાલતા કે અચળ પ્રાણીઓમાં, મારો જેટલો દુર્ભાગી બીજો કોઈ નથી, કારણ કે હું તો આ મહાન દુઃખના જાળમાં ફસાઈ ગયો છું.
અયં પિતુર્વયસ્યો મે ગૃધ્રરાજો મહાબલઃ। શેતે વિનિહતો ભૂમૌ મમ ભાગ્યવિપર્યયાત્
મારા પિતાના મિત્ર, શક્તિશાળી ગૃધ્રરાજ, મારા ભાગ્યના વિપરીત ફેરથી, ધરતી પર મરેલો પડ્યો છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા બહુશો રાઘવઃ સહલક્ષ્મણઃ। જટાયુષં ચ પસ્પર્શ પિતૃસ્નેહં નિદર્શયન્
આ રીતે વારંવાર બોલ્યા પછી, રાઘવ અને લક્ષ્મણે પિતૃસ્નેહ દર્શાવતા જટાયુને સ્પર્શ કર્યો.
નિકૃત્તપક્ષં રુધિરાવસિક્તં તં ગૃધ્રરાજં પરિગૃહ્ય રાઘવઃ। ક્વ મૈથિલી પ્રાણસમા ગતેતિ વિમુચ્ય વાચં નિપપાત ભૂમૌ
પાંખો કપાઈ ગયેલા અને લોહીથી ભીંજાયેલા ગૃધ્રરાજને રાઘવે ભેટી પકડ્યો અને 'મૈથિલી, જે મારી પ્રાણસમાન હતી, ક્યાં ગઈ?' એમ બોલી જમીન પર પડી ગયો.
thumb|અષ્ટષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે અષ્ટષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો અડસઠમો સર્ગ સાંભળો.
રામઃ પ્રેક્ષ્ય તુ તં ગૃધ્રં ભુવિ રૌદ્રેણ પાતિતમ્। સૌમિત્રિં મિત્રસમ્પન્નમિદં વચનમબ્રવીત્
રામે, જમીન પર ક્રૂર પ્રહારે પડેલા એ ગૃધ્રને જોઈ, પોતાના સારા મિત્ર સૌમિત્રિને 이렇게 કહ્યું:
મમાયં નૂનમર્થેષુ યતમાનો વિહંગમઃ। રાક્ષસેન હતઃ સંખ્યે પ્રાણાંસ્ત્યજતિ મત્કૃતે
આ પક્ષી ચોક્કસપણે મારા માટે જ પ્રયત્ન કરતો હતો, રાક્ષસે યુદ્ધમાં તેને મારી નાખ્યો છે અને એ મારા માટે પ્રાણ ત્યાગી રહ્યો છે.
અતિખિન્નઃ શરીરેઽસ્મિન્ પ્રાણો લક્ષ્મણ વિદ્યતે। તથા સ્વરવિહીનોઽયં વિક્લવં સમુદીક્ષતે
લક્ષ્મણ, એના શરીર પર ભારે ઘા પડ્યા છતાં પણ એમાં હજી જીવ છે; પણ એ અવાજ વગર અમને નિરાશ નજરે જુએ છે.
જટાયો યદિ શક્નોષિ વાક્યં વ્યાહરિતું પુનઃ। સીતામાખ્યાહિ ભદ્રં તે વધમાખ્યાહિ ચાત્મનઃ
જટાયુ, જો તું ફરી બોલી શકે તો, સીતાની વાત કહેજે—તને શુભ થાય—અને તારા મૃત્યુ વિશે પણ જણાવજે.
કિંનિમિત્તો જહારાર્યાં રાવણસ્તસ્ય કિં મયા। અપરાધં તુ યં દૃષ્ટ્વા રાવણેન હૃતા પ્રિયા
રાવણે મારી પવિત્ર પત્નીને ક્યા કારણસર અપહરણ કર્યું? મેં એવું કયું પાપ કર્યું કે રાવણે મારી પ્રિયાને લઈ ગઈ?
કથં તચ્ચન્દ્રસંકાશં મુખમાસીન્મનોહરમ્। સીતયા કાનિ ચોક્તાનિ તસ્મિન્ કાલે દ્વિજોત્તમ
એ સમયે સીતાનું ચાંદની જેવું સુંદર ચહેરું કેવું હતું, અને એણે કઈ વાતો કહી હતી, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, એ પણ કહેજે.
કથંવીર્યઃ કથંરૂપઃ કિંકર્મા સ ચ રાક્ષસઃ। ક્વ ચાસ્ય ભવનં તાત બ્રૂહિ મે પરિપૃચ્છતઃ
એ રાક્ષસની શક્તિ કેટલી, રૂપ કેવું, અને કયા કામ કરે છે? એનું નિવાસસ્થાન ક્યાં છે, પિતાજી? હું પૂછું છું, મને કહો.
તમુદ્વીક્ષ્ય સ ધર્માત્મા વિલપન્તમનાથવત્। વાચા વિક્લવયા રામમિદં વચનમબ્રવીત્
એ ધર્મનિષ્ઠ જટાયુએ, આધાર વિનાના માણસ જેવો રડતા રામને જોઈ, કંપતી વાણીથી 이렇게 કહ્યું:
સા હૃતા રાક્ષસેન્દ્રેણ રાવણેન દુરાત્મના। માયામાસ્થાય વિપુલાં વાતદુર્દિનસંકુલામ્
રાક્ષસોના રાજા રાવણે, દુષ્ટ મનથી, મોટી માયા કરીને, પવનથી ભરેલી તોફાની દિનમાં, સીતાનું અપહરણ કર્યું.
પરિક્લાન્તસ્ય મે તાત પક્ષૌ છિત્ત્વા નિશાચરઃ। સીતામાદાય વૈદેહીં પ્રયાતો દક્ષિણામુખઃ
બેટા, જ્યારે હું થાકી ગયો હતો, ત્યારે એ રાત્રિચરણે મારી પાંખો કાપી નાખી અને વિદેહનંદની સીતાને લઈને દક્ષિણ તરફ ગયો.
ઉપરુધ્યન્તિ મે પ્રાણા દૃષ્ટિર્ભ્રમતિ રાઘવ। પશ્યામિ વૃક્ષાન્ સૌવર્ણાનુશીરકૃતમૂર્ધજાન્
હે રાઘવ, હવે મારું શ્વાસ અટકી રહ્યું છે, આંખો અંધારી થઈ રહી છે; મને તો વૃક્ષોના શિખરો સોનાની જેમ ઝગમગતાં દેખાય છે.
યેન યાતિ મુહૂર્તેન સીતામાદાય રાવણઃ। વિપ્રણષ્ટં ધનં ક્ષિપ્રં તત્સ્વામી પ્રતિપદ્યતે
રાવણ સીતાને લઈને એક પળમાં જ ચાલ્યો ગયો, જેમ ગુમાવેલું ધન માલિકને ઝડપથી પાછું મળે છે.
વિન્દો નામ મુહૂર્તોઽસૌ ન ચ કાકુત્સ્થ સોઽબુધત્ । ત્વત્પ્રિયાં જાનકીં હૃત્વા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। ઝષવદ્ બડિશં ગૃહ્ય ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યતિ
આ પળને 'વિંદ' કહે છે, પણ હે કાકુત્સ્થ, તે સમજી ન શક્યો; રાવણ, રાક્ષસોનો રાજા, તારી પ્રિય જાનકીને લઈ ગયો છે, પણ માછલી જે રીતે વાંસળીમાં ફસાઈ જાય છે તેમ, તે પણ ઝડપથી નાશ પામશે.
ન ચ ત્વયા વ્યથા કાર્યા જનકસ્ય સુતાં પ્રતિ। વૈદેહ્યા રંસ્યસે ક્ષિપ્રં હત્વા તં રણમૂર્ધનિ
તને જનકની દીકરી માટે દુઃખ કરવાની જરૂર નથી; રણમાં તેને માર્યા પછી તું વહેલી વેળાએ વૈદેહી સાથે આનંદ માણીશ.
અસમ્મૂઢસ્ય ગૃધ્રસ્ય રામં પ્રત્યનુભાષતઃ। આસ્યાત્ સુસ્રાવ રુધિરં મ્રિયમાણસ્ય સામિષમ્
જ્યારે ગૃધ્ર રાજા ભટક્યા વિના રામ સાથે બોલતો હતો, ત્યારે તેનું મોઢું લોહી અને માંસથી ભળી ગયેલું વહેવા લાગ્યું, કારણ કે તે મરી રહ્યો હતો.
પુત્રો વિશ્રવસઃ સાક્ષાદ્ ભ્રાતા વૈશ્રવણસ્ય ચ। ઇત્યુક્ત્વા દુર્લભાન્ પ્રાણાન્ મુમોચ પતગેશ્વરઃ
તે વિશ્રવસનો સાચો પુત્ર અને વૈશ્વરવણનો ભાઈ છે—આવું કહી પંખીઓના રાજાએ દુર્લભ પ્રાણ ત્યાગ્યા.