તાનિ યુક્તો મયા સાર્ધં સમન્વેષિતુમર્હસિ। ત્વદ્વિધા બુદ્ધિસમ્પન્ના મહાત્માનો નરર્ષભાઃ
એ બધા સ્થળો તું મારા સાથે મળીને શોધવા યોગ્ય છે. તારા જેવા બુદ્ધિશાળી અને મહાન મનુષ્યો હંમેશા આવું કરે છે.
આપત્સુ ન પ્રકમ્પન્તે વાયુવેગૈરિવાચલાઃ। ઇત્યુક્તસ્તદ્ વનં સર્વં વિચચાર સલક્ષ્મણઃ
મુશ્કેલીમાં, તેઓ પર્વત જેવી અડગતા રાખે છે, પવનના ઝોકથી પણ ન ડગે. આમ કહી, રામે લક્ષ્મણ સાથે આખું જંગલ શોધી કાઢ્યું.
ક્રુદ્ધો રામઃ શરં ઘોરં સંધાય ધનુષિ ક્ષુરમ્। તતઃ પર્વતકૂટાભં મહાભાગં દ્વિજોત્તમમ્
કૃદ્ધ રામે પોતાના ધનુષ પર ભયાનક અને ધારદાર બાણ ચડાવ્યો; ત્યાર પછી તેણે પર્વતની ચોટી જેવો, મહાન અને વિખ્યાત પક્ષી રાજાને જમીન પર પડેલો જોયો.
દદર્શ પતિતં ભૂમૌ ક્ષતજાર્દ્રં જટાયુષમ્। તં દૃષ્ટ્વા ગિરિશૃઙ્ગાભં રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્
રામે લોહીથી ભીંજાયેલો, જમીન પર પડેલો, પર્વતની ચોટી જેવો જટાયુ જોયો; તેને જોઈ રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
અનેન સીતા વૈદેહી ભક્ષિતા નાત્ર સંશયઃ। ગૃધ્રરૂપમિદં વ્યક્તં રક્ષો ભ્રમતિ કાનનમ્
આ જટાયુએ જ સીતાજીને ખાઈ લીધી છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. સ્પષ્ટ છે કે, ગૃધ્ર રૂપે આ રાક્ષસ જંગલમાં ફરતો હતો.
ભક્ષયિત્વા વિશાલાક્ષીમાસ્તે સીતાં યથાસુખમ્। એનં વધિષ્યે દીપ્તાગ્રૈઃ શરૈર્ઘોરૈરજિહ્મગૈઃ
વિશાળ નેત્રવાળી સીતાને ખાઈને હવે આ આરામથી પડ્યો છે; હું તેને તેજસ્વી, ભયાનક અને સીધા જતા બાણોથી મારી નાંખીશ.
ઇત્યુક્ત્વાભ્યપતદ્ દ્રષ્ટું સંધાય ધનુષિ ક્ષુરમ્। ક્રુદ્ધો રામઃ સમુદ્રાન્તાં ચાલયન્નિવ મેદિનીમ્
આ રીતે કહી, રામે ધનુષ પર ધારદાર બાણ ચડાવી, જાણે આખી ધરતીને હલાવી નાખે તેમ ક્રોધથી આગળ વધ્યો.
તં દીનદીનયા વાચા સફેનં રુધિરં વમન્। અભ્યભાષત પક્ષી સ રામં દશરથાત્મજમ્
તે પક્ષીએ, ફેનાવાળું લોહી ઉગાળતાં, અત્યંત દુઃખી અવાજે દશરથપુત્ર રામને સંબોધન કર્યું.
યામોષધીમિવાયુષ્મન્નન્વેષસિ મહાવને। સા દેવી મમ ચ પ્રાણા રાવણેનોભયં હૃતમ્
દીર્ઘાયુ રામ, જેમ તું આ વિશાળ જંગલમાં દેવીને શોધી રહ્યો છે, તેમ રાવણે સીતાજી અને મારા પ્રાણ બંને છીનવી લીધા છે.
ત્વયા વિરહિતા દેવી લક્ષ્મણેન ચ રાઘવ। હ્રિયમાણા મયા દૃષ્ટા રાવણેન બલીયસા
રાઘવ, તારી અને લક્ષ્મણની ગેરહાજરીમાં, મેં પોતાની આંખે જોયું કે શક્તિશાળી રાવણ સીતાજીને લઈ ગયો.
સીતામભ્યવપન્નોઽહં રાવણશ્ચ રણે પ્રભો। વિધ્વંસિતરથચ્છત્રઃ પતિતો ધરણીતલે
પ્રભુ, સીતાજી માટે મેં રાવણનો યુદ્ધમાં સામનો કર્યો; તેની રથ અને છત્રી તૂટી ગઈ અને તે જમીન પર પડી ગયો.
એતદસ્ય ધનુર્ભગ્નમેતે ચાસ્ય શરાસ્તથા। અયમસ્ય રણે રામ ભગ્નઃ સાંગ્રામિકો રથઃ
આ રહી તેની તૂટી ગયેલી ધનુષ્ય અને આ તેના બાણો છે; અને રામ, યુદ્ધમાં તેનો રથ પણ તૂટી ગયો છે.
અયં તુ સારથિસ્તસ્ય મત્પક્ષનિહતો ભુવિ। પરિશ્રાન્તસ્ય મે પક્ષૌ છિત્ત્વા ખડ્ગેન રાવણઃ
આ રહ્યો તેનો સારથી, જે મારા પાંખના ઘા થી જમીન પર પડ્યો છે; અને જ્યારે હું થાકી ગયો ત્યારે રાવણે પોતાની તલવારથી મારી પાંખો કાપી નાખી.
સીતામાદાય વૈદેહીમુત્પપાત વિહાયસમ્। રક્ષસા નિહતં પૂર્વં માં ન હન્તું ત્વમર્હસિ
રાવણ સીતાજીને લઈને આકાશમાં ઉડી ગયો; રામ, હવે તું મને ન મારીશ, કારણ કે રાક્ષસે તો પહેલેથી જ મને ઘાયલ કરી દીધો છે.
રામસ્તસ્ય તુ વિજ્ઞાય સીતાસક્તાં પ્રિયાં કથામ્। ગૃધ્રરાજં પરિષ્વજ્ય પરિત્યજ્ય મહદ્ ધનુઃ
રામે, સીતાજી સાથે જોડાયેલી પ્રિય વાત જાણીને, પોતાનું મોટું ધનુષ્ય એક બાજુ મૂકી, ગૃધ્રરાજને હૃદયપૂર્વક ભેટી લીધો.
નિપપાતાવશો ભૂમૌ રુરોદ સહલક્ષ્મણઃ। દ્વિગુણીકૃતતાપાર્તો રામો ધીરતરોઽપિ સન્
તે બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયો અને લક્ષ્મણ સાથે રડવા લાગ્યો; ધીરજવાન હોવા છતાં, રામ દુઃખથી દ્વિગુણો વ્યથિત થયો.
એકમેકાયને કૃચ્છ્રે નિઃશ્વસન્તં મુહુર્મુહુઃ। સમીક્ષ્ય દુઃખિતો રામઃ સૌમિત્રિમિદમબ્રવીત્
એકલો, એકાંત રસ્તા પર વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતો જોઈ, દુઃખી રામે સુમિત્રાનંદનને 이렇게 કહ્યું:
રાજ્યં ભ્રષ્ટં વને વાસઃ સીતા નષ્ટા મૃતો દ્વિજઃ। ઈદૃશીયં મમાલક્ષ્મીર્દહેદપિ હિ પાવકમ્
રાજ્ય ગુમાવ્યું, વનમાં રહેવું પડ્યું, સીતાનો ગુમાવટ, પક્ષીનું મૃત્યુ—આવો દુર્ભાગ્ય તો અગ્નિને પણ ભસ્મ કરી નાખે.
સમ્પૂર્ણમપિ ચેદદ્ય પ્રતરેયં મહોદધિમ્। સોઽપિ નૂનં મમાલક્ષ્મ્યા વિશુષ્યેત્ સરિતાં પતિઃ
આજે જો હું આખો મહાસાગર પણ પાર કરી શકું, તો પણ મારા દુર્ભાગ્યે નદીઓના સ્વામી પણ સુકાઈ જાય.
નાસ્ત્યભાગ્યતરો લોકે મત્તોઽસ્મિન્ સ ચરાચરે। યેનેયં મહતી પ્રાપ્તા મયા વ્યસનવાગુરા
આ જગતમાં, ચાલતા કે અચળ પ્રાણીઓમાં, મારો જેટલો દુર્ભાગી બીજો કોઈ નથી, કારણ કે હું તો આ મહાન દુઃખના જાળમાં ફસાઈ ગયો છું.
અયં પિતુર્વયસ્યો મે ગૃધ્રરાજો મહાબલઃ। શેતે વિનિહતો ભૂમૌ મમ ભાગ્યવિપર્યયાત્
મારા પિતાના મિત્ર, શક્તિશાળી ગૃધ્રરાજ, મારા ભાગ્યના વિપરીત ફેરથી, ધરતી પર મરેલો પડ્યો છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા બહુશો રાઘવઃ સહલક્ષ્મણઃ। જટાયુષં ચ પસ્પર્શ પિતૃસ્નેહં નિદર્શયન્
આ રીતે વારંવાર બોલ્યા પછી, રાઘવ અને લક્ષ્મણે પિતૃસ્નેહ દર્શાવતા જટાયુને સ્પર્શ કર્યો.
નિકૃત્તપક્ષં રુધિરાવસિક્તં તં ગૃધ્રરાજં પરિગૃહ્ય રાઘવઃ। ક્વ મૈથિલી પ્રાણસમા ગતેતિ વિમુચ્ય વાચં નિપપાત ભૂમૌ
પાંખો કપાઈ ગયેલા અને લોહીથી ભીંજાયેલા ગૃધ્રરાજને રાઘવે ભેટી પકડ્યો અને 'મૈથિલી, જે મારી પ્રાણસમાન હતી, ક્યાં ગઈ?' એમ બોલી જમીન પર પડી ગયો.
thumb|અષ્ટષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે અષ્ટષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો અડસઠમો સર્ગ સાંભળો.
રામઃ પ્રેક્ષ્ય તુ તં ગૃધ્રં ભુવિ રૌદ્રેણ પાતિતમ્। સૌમિત્રિં મિત્રસમ્પન્નમિદં વચનમબ્રવીત્
રામે, જમીન પર ક્રૂર પ્રહારે પડેલા એ ગૃધ્રને જોઈ, પોતાના સારા મિત્ર સૌમિત્રિને 이렇게 કહ્યું:
મમાયં નૂનમર્થેષુ યતમાનો વિહંગમઃ। રાક્ષસેન હતઃ સંખ્યે પ્રાણાંસ્ત્યજતિ મત્કૃતે
આ પક્ષી ચોક્કસપણે મારા માટે જ પ્રયત્ન કરતો હતો, રાક્ષસે યુદ્ધમાં તેને મારી નાખ્યો છે અને એ મારા માટે પ્રાણ ત્યાગી રહ્યો છે.
અતિખિન્નઃ શરીરેઽસ્મિન્ પ્રાણો લક્ષ્મણ વિદ્યતે। તથા સ્વરવિહીનોઽયં વિક્લવં સમુદીક્ષતે
લક્ષ્મણ, એના શરીર પર ભારે ઘા પડ્યા છતાં પણ એમાં હજી જીવ છે; પણ એ અવાજ વગર અમને નિરાશ નજરે જુએ છે.
જટાયો યદિ શક્નોષિ વાક્યં વ્યાહરિતું પુનઃ। સીતામાખ્યાહિ ભદ્રં તે વધમાખ્યાહિ ચાત્મનઃ
જટાયુ, જો તું ફરી બોલી શકે તો, સીતાની વાત કહેજે—તને શુભ થાય—અને તારા મૃત્યુ વિશે પણ જણાવજે.
કિંનિમિત્તો જહારાર્યાં રાવણસ્તસ્ય કિં મયા। અપરાધં તુ યં દૃષ્ટ્વા રાવણેન હૃતા પ્રિયા
રાવણે મારી પવિત્ર પત્નીને ક્યા કારણસર અપહરણ કર્યું? મેં એવું કયું પાપ કર્યું કે રાવણે મારી પ્રિયાને લઈ ગઈ?
કથં તચ્ચન્દ્રસંકાશં મુખમાસીન્મનોહરમ્। સીતયા કાનિ ચોક્તાનિ તસ્મિન્ કાલે દ્વિજોત્તમ
એ સમયે સીતાનું ચાંદની જેવું સુંદર ચહેરું કેવું હતું, અને એણે કઈ વાતો કહી હતી, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, એ પણ કહેજે.