બુદ્ધિશ્ચ તે મહાપ્રાજ્ઞ દેવૈરપિ દુરન્વયા। શોકેનાભિપ્રસુપ્તં તે જ્ઞાનં સમ્બોધયામ્યહમ્
હે મહાપંડિત, તારી બુદ્ધિ તો દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે; પણ તારો જ્ઞાન શોકથી ઢંકાઈ ગયું છે, એટલે હું એને જાગૃત કરું છું.
દિવ્યં ચ માનુષં ચૈવમાત્મનશ્ચ પરાક્રમમ્। ઇક્ષ્વાકુવૃષભાવેક્ષ્ય યતસ્વ દ્વિષતાં વધે
હે ઇક્ષ્વાકુકુલના વર, તું તારી દૈવી અને માનવી શક્તિ અને પરાક્રમને જોઈને, દુશ્મનોના વિનાશ માટે પ્રયત્ન કર.
કિં તે સર્વવિનાશેન કૃતેન પુરુષર્ષભ। તમેવ તુ રિપું પાપં વિજ્ઞાયોદ્ધર્તુમર્હસિ
હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, બધાનો નાશ કરીને તને શું મળશે? તું એ પાપી દુશ્મનને ઓળખી, માત્ર એને જ નાશ કર.
thumb|સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે સપ્તષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો સડસઠમો સર્ગ સાંભળો.
પૂર્વજોઽપ્યુક્તમાત્રસ્તુ લક્ષ્મણેન સુભાષિતમ્। સારગ્રાહી મહાસારં પ્રતિજગ્રાહ રાઘવઃ
લક્ષ્મણે જે સુંદર અને સારથી ભરેલું વચન કહ્યું, એ સાંભળીને મોટા ભાઈ રાઘવ એનું મૂલ્ય સમજીને સ્વીકારી લીધું.
સ નિગૃહ્ય મહાબાહુઃ પ્રવૃદ્ધં રોષમાત્મનઃ। અવષ્ટભ્ય ધનુશ્ચિત્રં રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્
મહાબાહુ રામે પોતાનો વધતો ક્રોધ દબાવીને, ચિત્રધનુષ હાથમાં પકડીને લક્ષ્મણને કહ્યું.
કિં કરિષ્યાવહે વત્સ ક્વ વા ગચ્છાવ લક્ષ્મણ। કેનોપાયેન પશ્યાવઃ સીતામિહ વિચિન્તય
હે વત્સ, હવે આપણે શું કરીએ? લક્ષ્મણ, આપણે કયા જઈએ? કયા ઉપાયથી અહીં સીતાજીને શોધી શકીએ? એ વિચાર.
તં તથા પરિતાપાર્તં લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્। ઇદમેવ જનસ્થાનં ત્વમન્વેષિતુમર્હસિ
એ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ રામને લક્ષ્મણે કહ્યું: તું આ જ જનસ્થાનમાં સીતાજીની શોધ કરવી જોઈએ.
રાક્ષસૈર્બહુભિઃ કીર્ણં નાનાદ્રુમલતાયુતમ્। સન્તીહ ગિરિદુર્ગાણિ નિર્દરાઃ કન્દરાણિ ચ
આ જંગલમાં અનેક રાક્ષસો ભરેલા છે અને વિવિધ વૃક્ષો તથા વેલીઓથી ઘેરાયેલું છે. અહીં પહાડોની ગૂફાઓ, ખીણો અને ગુહાઓ પણ છે.
ગુહાશ્ચ વિવિધા ઘોરા નાનામૃગગણાકુલાઃ। આવાસાઃ કિંનરાણાં ચ ગન્ધર્વભવનાનિ ચ
અહીં ભયાનક પ્રકારની અનેક ગુફાઓ છે, જેમાં અનેક જંગલી પ્રાણીઓ વસે છે. અહીં કિન્નરોના નિવાસ અને ગંધર્વોના મકાનો પણ છે.
તાનિ યુક્તો મયા સાર્ધં સમન્વેષિતુમર્હસિ। ત્વદ્વિધા બુદ્ધિસમ્પન્ના મહાત્માનો નરર્ષભાઃ
એ બધા સ્થળો તું મારા સાથે મળીને શોધવા યોગ્ય છે. તારા જેવા બુદ્ધિશાળી અને મહાન મનુષ્યો હંમેશા આવું કરે છે.
આપત્સુ ન પ્રકમ્પન્તે વાયુવેગૈરિવાચલાઃ। ઇત્યુક્તસ્તદ્ વનં સર્વં વિચચાર સલક્ષ્મણઃ
મુશ્કેલીમાં, તેઓ પર્વત જેવી અડગતા રાખે છે, પવનના ઝોકથી પણ ન ડગે. આમ કહી, રામે લક્ષ્મણ સાથે આખું જંગલ શોધી કાઢ્યું.
ક્રુદ્ધો રામઃ શરં ઘોરં સંધાય ધનુષિ ક્ષુરમ્। તતઃ પર્વતકૂટાભં મહાભાગં દ્વિજોત્તમમ્
કૃદ્ધ રામે પોતાના ધનુષ પર ભયાનક અને ધારદાર બાણ ચડાવ્યો; ત્યાર પછી તેણે પર્વતની ચોટી જેવો, મહાન અને વિખ્યાત પક્ષી રાજાને જમીન પર પડેલો જોયો.
દદર્શ પતિતં ભૂમૌ ક્ષતજાર્દ્રં જટાયુષમ્। તં દૃષ્ટ્વા ગિરિશૃઙ્ગાભં રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્
રામે લોહીથી ભીંજાયેલો, જમીન પર પડેલો, પર્વતની ચોટી જેવો જટાયુ જોયો; તેને જોઈ રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
અનેન સીતા વૈદેહી ભક્ષિતા નાત્ર સંશયઃ। ગૃધ્રરૂપમિદં વ્યક્તં રક્ષો ભ્રમતિ કાનનમ્
આ જટાયુએ જ સીતાજીને ખાઈ લીધી છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. સ્પષ્ટ છે કે, ગૃધ્ર રૂપે આ રાક્ષસ જંગલમાં ફરતો હતો.
ભક્ષયિત્વા વિશાલાક્ષીમાસ્તે સીતાં યથાસુખમ્। એનં વધિષ્યે દીપ્તાગ્રૈઃ શરૈર્ઘોરૈરજિહ્મગૈઃ
વિશાળ નેત્રવાળી સીતાને ખાઈને હવે આ આરામથી પડ્યો છે; હું તેને તેજસ્વી, ભયાનક અને સીધા જતા બાણોથી મારી નાંખીશ.
ઇત્યુક્ત્વાભ્યપતદ્ દ્રષ્ટું સંધાય ધનુષિ ક્ષુરમ્। ક્રુદ્ધો રામઃ સમુદ્રાન્તાં ચાલયન્નિવ મેદિનીમ્
આ રીતે કહી, રામે ધનુષ પર ધારદાર બાણ ચડાવી, જાણે આખી ધરતીને હલાવી નાખે તેમ ક્રોધથી આગળ વધ્યો.
તં દીનદીનયા વાચા સફેનં રુધિરં વમન્। અભ્યભાષત પક્ષી સ રામં દશરથાત્મજમ્
તે પક્ષીએ, ફેનાવાળું લોહી ઉગાળતાં, અત્યંત દુઃખી અવાજે દશરથપુત્ર રામને સંબોધન કર્યું.
યામોષધીમિવાયુષ્મન્નન્વેષસિ મહાવને। સા દેવી મમ ચ પ્રાણા રાવણેનોભયં હૃતમ્
દીર્ઘાયુ રામ, જેમ તું આ વિશાળ જંગલમાં દેવીને શોધી રહ્યો છે, તેમ રાવણે સીતાજી અને મારા પ્રાણ બંને છીનવી લીધા છે.
ત્વયા વિરહિતા દેવી લક્ષ્મણેન ચ રાઘવ। હ્રિયમાણા મયા દૃષ્ટા રાવણેન બલીયસા
રાઘવ, તારી અને લક્ષ્મણની ગેરહાજરીમાં, મેં પોતાની આંખે જોયું કે શક્તિશાળી રાવણ સીતાજીને લઈ ગયો.
સીતામભ્યવપન્નોઽહં રાવણશ્ચ રણે પ્રભો। વિધ્વંસિતરથચ્છત્રઃ પતિતો ધરણીતલે
પ્રભુ, સીતાજી માટે મેં રાવણનો યુદ્ધમાં સામનો કર્યો; તેની રથ અને છત્રી તૂટી ગઈ અને તે જમીન પર પડી ગયો.
એતદસ્ય ધનુર્ભગ્નમેતે ચાસ્ય શરાસ્તથા। અયમસ્ય રણે રામ ભગ્નઃ સાંગ્રામિકો રથઃ
આ રહી તેની તૂટી ગયેલી ધનુષ્ય અને આ તેના બાણો છે; અને રામ, યુદ્ધમાં તેનો રથ પણ તૂટી ગયો છે.
અયં તુ સારથિસ્તસ્ય મત્પક્ષનિહતો ભુવિ। પરિશ્રાન્તસ્ય મે પક્ષૌ છિત્ત્વા ખડ્ગેન રાવણઃ
આ રહ્યો તેનો સારથી, જે મારા પાંખના ઘા થી જમીન પર પડ્યો છે; અને જ્યારે હું થાકી ગયો ત્યારે રાવણે પોતાની તલવારથી મારી પાંખો કાપી નાખી.
સીતામાદાય વૈદેહીમુત્પપાત વિહાયસમ્। રક્ષસા નિહતં પૂર્વં માં ન હન્તું ત્વમર્હસિ
રાવણ સીતાજીને લઈને આકાશમાં ઉડી ગયો; રામ, હવે તું મને ન મારીશ, કારણ કે રાક્ષસે તો પહેલેથી જ મને ઘાયલ કરી દીધો છે.
રામસ્તસ્ય તુ વિજ્ઞાય સીતાસક્તાં પ્રિયાં કથામ્। ગૃધ્રરાજં પરિષ્વજ્ય પરિત્યજ્ય મહદ્ ધનુઃ
રામે, સીતાજી સાથે જોડાયેલી પ્રિય વાત જાણીને, પોતાનું મોટું ધનુષ્ય એક બાજુ મૂકી, ગૃધ્રરાજને હૃદયપૂર્વક ભેટી લીધો.
નિપપાતાવશો ભૂમૌ રુરોદ સહલક્ષ્મણઃ। દ્વિગુણીકૃતતાપાર્તો રામો ધીરતરોઽપિ સન્
તે બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયો અને લક્ષ્મણ સાથે રડવા લાગ્યો; ધીરજવાન હોવા છતાં, રામ દુઃખથી દ્વિગુણો વ્યથિત થયો.
એકમેકાયને કૃચ્છ્રે નિઃશ્વસન્તં મુહુર્મુહુઃ। સમીક્ષ્ય દુઃખિતો રામઃ સૌમિત્રિમિદમબ્રવીત્
એકલો, એકાંત રસ્તા પર વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતો જોઈ, દુઃખી રામે સુમિત્રાનંદનને 이렇게 કહ્યું:
રાજ્યં ભ્રષ્ટં વને વાસઃ સીતા નષ્ટા મૃતો દ્વિજઃ। ઈદૃશીયં મમાલક્ષ્મીર્દહેદપિ હિ પાવકમ્
રાજ્ય ગુમાવ્યું, વનમાં રહેવું પડ્યું, સીતાનો ગુમાવટ, પક્ષીનું મૃત્યુ—આવો દુર્ભાગ્ય તો અગ્નિને પણ ભસ્મ કરી નાખે.
સમ્પૂર્ણમપિ ચેદદ્ય પ્રતરેયં મહોદધિમ્। સોઽપિ નૂનં મમાલક્ષ્મ્યા વિશુષ્યેત્ સરિતાં પતિઃ
આજે જો હું આખો મહાસાગર પણ પાર કરી શકું, તો પણ મારા દુર્ભાગ્યે નદીઓના સ્વામી પણ સુકાઈ જાય.
નાસ્ત્યભાગ્યતરો લોકે મત્તોઽસ્મિન્ સ ચરાચરે। યેનેયં મહતી પ્રાપ્તા મયા વ્યસનવાગુરા
આ જગતમાં, ચાલતા કે અચળ પ્રાણીઓમાં, મારો જેટલો દુર્ભાગી બીજો કોઈ નથી, કારણ કે હું તો આ મહાન દુઃખના જાળમાં ફસાઈ ગયો છું.