મુક્તામણિચિતં ચેદં રમણીયં વિભૂષિતમ્। ધરણ્યાં પતિતં સૌમ્ય કસ્ય ભગ્નં મહદ્ ધનુઃ
હે સ્નેહી, મોતી અને મણિથી શોભાયમાન, સુંદર અને ભવ્ય એવું કયાં મહાન ધનુષ્ય ધરતી પર તૂટેલું પડ્યું છે?
રાક્ષસાનામિદં વત્સ સુરાણામથવાપિ વા। તરુણાદિત્યસંકાશં વૈદૂર્યગુલિકાચિતમ્
બાળક, શું આ રાક્ષસોનું કે દેવતાઓનું ધનુષ્ય છે? ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજસ્વી અને વૈડૂર્યમણિથી શોભાયમાન છે.
વિશીર્ણં પતિતં ભૂમૌ કવચં કસ્ય કાઞ્ચનમ્। છત્રં શતશલાકં ચ દિવ્યમાલ્યોપશોભિતમ્
કયાંનું આ તૂટેલું અને ધરતી પર પડેલું સોનાનું કવચ છે? અને આ શતધારી છત્ર, જે દિવ્યમાલાથી શોભાયમાન છે, એ કોનું છે?
ભગ્નદણ્ડમિદં સૌમ્ય ભૂમૌ કસ્ય નિપાતિતમ્। કાઞ્ચનોરશ્છદાશ્ચેમે પિશાચવદનાઃ ખરાઃ
હે સ્નેહી, ધરતી પર પડેલું આ તૂટેલું દંડ કોનું છે? અને આ પીળા વક્ષાવાળા, ભયાનક ચહેરાવાળા ખરા કોના છે?
ભીમરૂપા મહાકાયાઃ કસ્ય વા નિહતા રણે। દીપ્તપાવકસંકાશો દ્યુતિમાન્ સમરધ્વજઃ
આ ભયાનક રૂપવાળા, વિશાળ શરીરવાળા કોના યુદ્ધમાં માર્યા ગયા છે? અને blazing fire જેવું તેજ ધરાવતું, યુદ્ધધ્વજ કોનું છે?
અપવિદ્ધશ્ચ ભગ્નશ્ચ કસ્ય સાઙ્ગ્રામિકો રથઃ। રથાક્ષમાત્રા વિશિખાસ્તપનીયવિભૂષણાઃ
હે સ્નેહી, યુદ્ધમાં વપરાતો આ કયાંનો રથ છે, જે તૂટેલો અને એક બાજુ પડેલો છે? અને રથના ચકરા જેટલા મોટા, સોનાથી શોભાયમાન બાણો અહીં-ત્યાં વિખેરાયેલા છે.
કસ્યેમે નિહતા બાણાઃ પ્રકીર્ણા ઘોરદર્શનાઃ। શરાવરૌ શરૈઃ પૂર્ણૌ વિધ્વસ્તૌ પશ્ય લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, આ ભયાનક અને વિખેરાયેલા બાણો કોણના છે? જોઈને કહો, બંને તૂણીઓ તૂટી ગઈ છે અને બાણોથી ભરાઈ ગઈ છે.
પ્રતોદાભીષુહસ્તોઽયં કસ્ય વા સારથિર્હતઃ। પદવી પુરુષસ્યૈષા વ્યક્તં કસ્યાપિ રક્ષસઃ
હજી પણ ચાબુક અને કાંટો પકડીને પડેલો આ રથચાલક કોણનો છે? નિશ્ચિતપણે, આ કોઈ રાક્ષસની જ પદયાત્રા લાગે છે.
વૈરં શતગુણં પશ્ય મમ તૈર્જીવિતાન્તકમ્। સુઘોરહૃદયૈઃ સૌમ્ય રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ
હે સૌમ્ય, આ કામરૂપી અને ભયાનક હૃદયવાળા રાક્ષસો સાથે મારી દુશ્મની હવે સો ગણીએ વધી ગઈ છે અને એ મારા માટે મૃત્યુરૂપ બની છે.
હૃતા મૃતા વા વૈદેહી ભક્ષિતા વા તપસ્વિની। ન ધર્મસ્ત્રાયતે સીતાં હ્રિયમાણાં મહાવને
વૈદેહીનું અપહરણ થયું હોય, મૃત્યુ પામી હોય કે ભક્ષી ગઈ હોય—આ મહાવનમાં જો તપસ્વિ સીતા ગુમ થઈ ગઈ હોય, તો ધર્મ પણ તેને બચાવી શકતો નથી.
ભક્ષિતાયાં હિ વૈદેહ્યાં હૃતાયામપિ લક્ષ્મણ। કે હિ લોકે પ્રિયં કર્તું શક્તાઃ સૌમ્ય મમેશ્વરાઃ
લક્ષ્મણ, જો વૈદેહી ભક્ષી ગઈ હોય કે અપહરણ થઈ ગઈ હોય, તો હે સૌમ્ય, આ જગતમાં—even દેવતાઓમાં—કોણ મને આનંદ આપી શકે?
કર્તારમપિ લોકાનાં શૂરં કરુણવેદિનમ્। અજ્ઞાનાદવમન્યેરન્ સર્વભૂતાનિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, બધા જીવાત્માઓ અજ્ઞાનતાથી—even જગતના કર્તા, શૂરવીર અને દયાળુ હોય, તો પણ—તેમને અવગણવા લાગ્યા છે.
મૃદું લોકહિતે યુક્તં દાન્તં કરુણવેદિનમ્। નિર્વીર્ય ઇતિ મન્યન્તે નૂનં માં ત્રિદશેશ્વરાઃ
હકીકતમાં, દેવતાઓ પણ મને નિર્વીર્ય માને છે, કેમ કે હું સૌમ્ય, લોકહિતમાં લાગેલો, દયાળુ અને સંયમી છું.
માં પ્રાપ્ય હિ ગુણો દોષઃ સંવૃત્તઃ પશ્ય લક્ષ્મણ। અદ્યૈવ સર્વભૂતાનાં રક્ષસામભવાય ચ
લક્ષ્મણ, જોઈ લે, મારા ગુણો હવે મારી ખોટ બની ગયા છે; આજે એ બધા જીવ અને રાક્ષસોના વિનાશનું કારણ બનશે.
સંહૃત્યૈવ શશિજ્યોત્સ્નાં મહાન્ સૂર્ય ઇવોદિતઃ। સંહૃત્યૈવ ગુણાન્ સર્વાન્ મમ તેજઃ પ્રકાશતે
જેમ મહાન સૂર્ય ઉગીને ચંદ્રની ચાંદની ઓછી કરી દે છે, તેમ હવે મારા બધા ગુણો પાછા ખેંચી, મારી શક્તિ તેજથી ઝળહળશે.
નૈવ યક્ષા ન ગન્ધર્વા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ। કિંનરા વા મનુષ્યા વા સુખં પ્રાપ્સ્યન્તિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, Yakṣa, Gandharva, Piśāca, રાક્ષસ, કિન્નર કે મનુષ્ય—કોઈને પણ હવે સુખ નહીં મળે.
મમાસ્ત્રબાણસમ્પૂર્ણમાકાશં પશ્ય લક્ષ્મણ। અસમ્પાતં કરિષ્યામિ હ્યદ્ય ત્રૈલોક્યચારિણામ્
લક્ષ્મણ, આકાશમાં મારા શસ્ત્રો અને બાણોથી ભરાઈ ગયું છે; આજે હું ત્રણેય લોકમાં ફરતા બધાને એ આકાશ પાર કરવું અશક્ય બનાવી દઈશ.
સંનિરુદ્ધગ્રહગણમાવારિતનિશાકરમ્। વિપ્રણષ્ટાનલમરુદ્ભાસ્કરદ્યુતિસંવૃતમ્
ગ્રહો અટકાઈ ગયા છે, ચાંદ્રપ્રકાશ છુપાઈ ગયો છે, અગ્નિ અને પવન ગુમ થઈ ગયા છે અને સૂર્યનું તેજ પણ ઢાંકી ગયું છે.
વિનિર્મથિતશૈલાગ્રં શુષ્યમાણજલાશયમ્। ધ્વસ્તદ્રુમલતાગુલ્મં વિપ્રણાશિતસાગરમ્
પર્વતોના શિખરો તૂટી ગયા છે, તળાવો સુકાઈ રહ્યા છે, વૃક્ષો અને વેલીઓ નાશ પામી છે અને સાગર પણ અદૃશ્ય થઈ ગયો છે.
ત્રૈલોક્યં તુ કરિષ્યામિ સંયુક્તં કાલકર્મણા। ન તે કુશલિનીં સીતાં પ્રદાસ્યન્તિ મમેશ્વરાઃ
હું ત્રણેય લોકને કાળના પ્રભાવે વિનાશ પામાડીને મૂકી દઈશ; જગતના દેવતાઓ પણ મને સીતા સલામત પાછી આપશે નહીં.
અસ્મિન્ મુહૂર્તે સૌમિત્રે મમ દ્રક્ષ્યન્તિ વિક્રમમ્। નાકાશમુત્પતિષ્યન્તિ સર્વભૂતાનિ લક્ષ્મણ
હે સૌમિત્ર, આ જ ક્ષણે બધા મારા પરાક્રમને જોઈ લેશે; હવે કોઈ જીવ આકાશમાં જઈ શકશે નહીં, હે લક્ષ્મણ.
સમાકુલમમર્યાદં જગત્ પશ્યાદ્ય લક્ષ્મણ। આકર્ણપૂર્ણૈરિષુભિર્જીવલોકદુરાવરૈઃ
લક્ષ્મણ, આજે આખું જગત ઉથલપાથલ અને અવ્યવસ્થિત થઈ જશે, મારા બાણોથી જીવાત્માઓ માટે સહન કરવું અશક્ય બની જશે.
કરિષ્યે મૈથિલીહેતોરપિશાચમરાક્ષસમ્। મમ રોષપ્રયુક્તાનાં વિશિખાનાં બલં સુરાઃ
મૈથિલી માટે હું બધા રાક્ષસો અને પિશાચોનો નાશ કરી દઈશ; દેવતાઓ પણ મારા ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા બાણોની શક્તિ જોઈ લેશે.
દ્રક્ષ્યન્ત્યદ્ય વિમુક્તાનામમર્ષાદ્ દૂરગામિનામ્। નૈવ દેવા ન દૈતેયા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ
આજે દેવતાઓ મારા ક્રોધથી છૂટેલા અને દૂર સુધી જતાં બાણોને જોઈ લેશે; હવે દેવ, દૈત્ય, પિશાચ કે રાક્ષસ—કોઈ પણ...
ભવિષ્યન્તિ મમ ક્રોધાત્ ત્રૈલોક્યે વિપ્રણાશિતે। દેવદાનવયક્ષાણાં લોકા યે રક્ષસામપિ
મારા ક્રોધથી જ્યારે ત્રણેય લોકનો વિનાશ થઈ જશે, ત્યારે દેવ, દાનવ, યક્ષ અને રાક્ષસોના લોક પણ બાકી નહીં રહે.
બહુધા નિપતિષ્યન્તિ બાણૌઘૈઃ શકલીકૃતાઃ। નિર્મર્યાદાનિમાઁલ્લોકાન્ કરિષ્યામ્યદ્ય સાયકૈઃ
અનેક રીતે મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી એ લોક તૂટી પડશે, આજે હું મારા બાણોથી આ બધાં લોકને નિયમ વિહોણા કરી દઈશ.
હૃતાં મૃતાં વા સૌમિત્રે ન દાસ્યન્તિ મમેશ્વરાઃ। તથારૂપાં હિ વૈદેહીં ન દાસ્યન્તિ યદિ પ્રિયામ્
હે સૌમિત્ર, દેવતાઓએ જો મારી પ્રિય વૈદેહીને, ચાહે તે હરણ થયેલી હોય કે મૃત્યુ પામેલી હોય, મને પાછી ન આપે—
નાશયામિ જગત્ સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્। યાવદ્ દર્શનમસ્યા વૈ તાપયામિ ચ સાયકૈઃ
તો હું આખું જગત, ત્રણેય લોક, ચાલતું અને અચળ બધું નાશ કરી દઈશ અને જ્યાં સુધી મને એનું દર્શન નહીં થાય, ત્યાં સુધી બાણોથી બધાને દુઃખ આપતો રહીશ.
ઇત્યુક્ત્વા ક્રોધતામ્રાક્ષઃ સ્ફુરમાણોષ્ઠસમ્પુટઃ। વલ્કલાજિનમાબદ્ધ્ય જટાભારમબન્ધયત્
આ રીતે બોલીને, ક્રોધથી આંખો લાલ અને હોઠ કંપતા, તેણે વલકલ અને મૃગચર્મ પહેરીને પોતાની જટાઓ બાંધી લીધી.
તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય રામસ્ય તથાભૂતસ્ય ધીમતઃ। ત્રિપુરં જઘ્નુષઃ પૂર્વં રુદ્રસ્યેવ બભૌ તનુઃ
એ સમયે ક્રોધિત અને બુદ્ધિશાળી રામનું શરીર એવું તેજસ્વી લાગતું હતું, જેમ રુદ્રે ત્રિપુરા નાશ કર્યો ત્યારે હતું.