તતો દાશરથી રામ ઉવાચ ચ શિલોચ્ચયમ્। મમ બાણાગ્નિનિર્દગ્ધો ભસ્મીભૂતો ભવિષ્યસિ
પછી દશરથપુત્ર રામે પથ્થરના ઢગલાને કહ્યું: 'મારા બાણોની આગથી તું બળી ભસ્મ થઈ જશે.'
અસેવ્યઃ સર્વતશ્ચૈવ નિસ્તૃણદ્રુમપલ્લવઃ। ઇમાં વા સરિતં ચાદ્ય શોષયિષ્યામિ લક્ષ્મણ
તારે ચારે બાજુ કોઈ ઘાસ, વૃક્ષ કે પાંદડું નહીં રહે અને તું બધાને અપ્રાપ્ય બની જશે; નહિંતર, લક્ષ્મણ, આજે હું આ નદી પણ સૂકવી નાખીશ.
યદિ નાખ્યાતિ મે સીતામદ્ય ચન્દ્રનિભાનનામ્। એવં પ્રરુષિતો રામો દિધક્ષન્નિવ ચક્ષુષા
જો આજે તું મને ચાંદની જેવી મુખવાળી સીતાજી વિશે કંઈ કહેશે નહીં, તો રામ ગુસ્સામાં જાણે નજરથી બધું બળી જાય એમ લાગતો હતો.
દદર્શ ભૂમૌ નિષ્ક્રાન્તં રાક્ષસસ્ય પદં મહત્। ત્રસ્તાયા રામકાંક્ષિણ્યાઃ પ્રધાવન્ત્યા ઇતસ્તતઃ
રામે જમીન પર એક મોટું રાક્ષસનું પગલુ જોયું, જે ડરીને અહીં-ત્યાં દોડતી અને રામને યાદ કરતી સીતાજી પાછળ પડ્યું હતું.
રાક્ષસેનાનુસૃપ્તાયા વૈદેહ્યાશ્ચ પદાનિ તુ। સ સમીક્ષ્ય પરિક્રાન્તં સીતાયા રાક્ષસસ્ય ચ
રામે રાક્ષસે પીછો કરેલી વૈદેહીની અને રાક્ષસની ચાંપટેલી પગલીઓ જોઈ.
ભગ્નં ધનુશ્ચ તૂણી ચ વિકીર્ણં બહુધા રથમ્। સમ્ભ્રાન્તહૃદયો રામઃ શશંસ ભ્રાતરં પ્રિયમ્
ત્યાં તૂટેલું ધનુષ્ય, તૂણી અને અનેક ભાગે વિખૂટેલો રથ પડ્યો હતો; રામનું હૃદય ગભરાઈ ગયું અને તેણે પોતાના પ્રિય ભાઈને આ વાત કહી.
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યા કીર્ણાઃ કનકબિન્દવઃ। ભૂષણાનાં હિ સૌમિત્રે માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
લક્ષ્મણ, જોઈને તો લાગે છે કે વૈદેહીના સોનાના દાગીના અને色色ની વણાવેલી વણમાલાઓ અહીં-ત્યાં છૂટા પડ્યા છે.
તપ્તબિન્દુનિકાશૈશ્ચ ચિત્રૈઃ ક્ષતજબિન્દુભિઃ। આવૃતં પશ્ય સૌમિત્રે સર્વતો ધરણીતલમ્
લક્ષ્મણ, જોઈને લાગે છે કે ધરતીના બધે તપેલા સોનાની જેમ ચમકતા ટીપાં અને અજાણી લોહીના ટીપાં છવાઈ ગયા છે.
મન્યે લક્ષ્મણ વૈદેહી રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ। ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા વિભક્તા વા ભક્ષિતા વા ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, મને તો લાગે છે કે વૈદેહી કોઈ રૂપ ધારણ કરી શકતા રાક્ષસો દ્વારા મારવામાં, ફાડવામાં કે કદાચ ભક્ષવામાં આવી હશે.
તસ્યા નિમિત્તં સીતાયા દ્વયોર્વિવદમાનયોઃ। બભૂવ યુદ્ધં સૌમિત્રે ઘોરં રાક્ષસયોરિહ
સીતાજી માટે અહીં બે રાક્ષસો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું, હે સુમિત્રાનંદન.
મુક્તામણિચિતં ચેદં રમણીયં વિભૂષિતમ્। ધરણ્યાં પતિતં સૌમ્ય કસ્ય ભગ્નં મહદ્ ધનુઃ
હે સ્નેહી, મોતી અને મણિથી શોભાયમાન, સુંદર અને ભવ્ય એવું કયાં મહાન ધનુષ્ય ધરતી પર તૂટેલું પડ્યું છે?
રાક્ષસાનામિદં વત્સ સુરાણામથવાપિ વા। તરુણાદિત્યસંકાશં વૈદૂર્યગુલિકાચિતમ્
બાળક, શું આ રાક્ષસોનું કે દેવતાઓનું ધનુષ્ય છે? ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજસ્વી અને વૈડૂર્યમણિથી શોભાયમાન છે.
વિશીર્ણં પતિતં ભૂમૌ કવચં કસ્ય કાઞ્ચનમ્। છત્રં શતશલાકં ચ દિવ્યમાલ્યોપશોભિતમ્
કયાંનું આ તૂટેલું અને ધરતી પર પડેલું સોનાનું કવચ છે? અને આ શતધારી છત્ર, જે દિવ્યમાલાથી શોભાયમાન છે, એ કોનું છે?
ભગ્નદણ્ડમિદં સૌમ્ય ભૂમૌ કસ્ય નિપાતિતમ્। કાઞ્ચનોરશ્છદાશ્ચેમે પિશાચવદનાઃ ખરાઃ
હે સ્નેહી, ધરતી પર પડેલું આ તૂટેલું દંડ કોનું છે? અને આ પીળા વક્ષાવાળા, ભયાનક ચહેરાવાળા ખરા કોના છે?
ભીમરૂપા મહાકાયાઃ કસ્ય વા નિહતા રણે। દીપ્તપાવકસંકાશો દ્યુતિમાન્ સમરધ્વજઃ
આ ભયાનક રૂપવાળા, વિશાળ શરીરવાળા કોના યુદ્ધમાં માર્યા ગયા છે? અને blazing fire જેવું તેજ ધરાવતું, યુદ્ધધ્વજ કોનું છે?
અપવિદ્ધશ્ચ ભગ્નશ્ચ કસ્ય સાઙ્ગ્રામિકો રથઃ। રથાક્ષમાત્રા વિશિખાસ્તપનીયવિભૂષણાઃ
હે સ્નેહી, યુદ્ધમાં વપરાતો આ કયાંનો રથ છે, જે તૂટેલો અને એક બાજુ પડેલો છે? અને રથના ચકરા જેટલા મોટા, સોનાથી શોભાયમાન બાણો અહીં-ત્યાં વિખેરાયેલા છે.
કસ્યેમે નિહતા બાણાઃ પ્રકીર્ણા ઘોરદર્શનાઃ। શરાવરૌ શરૈઃ પૂર્ણૌ વિધ્વસ્તૌ પશ્ય લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, આ ભયાનક અને વિખેરાયેલા બાણો કોણના છે? જોઈને કહો, બંને તૂણીઓ તૂટી ગઈ છે અને બાણોથી ભરાઈ ગઈ છે.
પ્રતોદાભીષુહસ્તોઽયં કસ્ય વા સારથિર્હતઃ। પદવી પુરુષસ્યૈષા વ્યક્તં કસ્યાપિ રક્ષસઃ
હજી પણ ચાબુક અને કાંટો પકડીને પડેલો આ રથચાલક કોણનો છે? નિશ્ચિતપણે, આ કોઈ રાક્ષસની જ પદયાત્રા લાગે છે.
વૈરં શતગુણં પશ્ય મમ તૈર્જીવિતાન્તકમ્। સુઘોરહૃદયૈઃ સૌમ્ય રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ
હે સૌમ્ય, આ કામરૂપી અને ભયાનક હૃદયવાળા રાક્ષસો સાથે મારી દુશ્મની હવે સો ગણીએ વધી ગઈ છે અને એ મારા માટે મૃત્યુરૂપ બની છે.
હૃતા મૃતા વા વૈદેહી ભક્ષિતા વા તપસ્વિની। ન ધર્મસ્ત્રાયતે સીતાં હ્રિયમાણાં મહાવને
વૈદેહીનું અપહરણ થયું હોય, મૃત્યુ પામી હોય કે ભક્ષી ગઈ હોય—આ મહાવનમાં જો તપસ્વિ સીતા ગુમ થઈ ગઈ હોય, તો ધર્મ પણ તેને બચાવી શકતો નથી.
ભક્ષિતાયાં હિ વૈદેહ્યાં હૃતાયામપિ લક્ષ્મણ। કે હિ લોકે પ્રિયં કર્તું શક્તાઃ સૌમ્ય મમેશ્વરાઃ
લક્ષ્મણ, જો વૈદેહી ભક્ષી ગઈ હોય કે અપહરણ થઈ ગઈ હોય, તો હે સૌમ્ય, આ જગતમાં—even દેવતાઓમાં—કોણ મને આનંદ આપી શકે?
કર્તારમપિ લોકાનાં શૂરં કરુણવેદિનમ્। અજ્ઞાનાદવમન્યેરન્ સર્વભૂતાનિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, બધા જીવાત્માઓ અજ્ઞાનતાથી—even જગતના કર્તા, શૂરવીર અને દયાળુ હોય, તો પણ—તેમને અવગણવા લાગ્યા છે.
મૃદું લોકહિતે યુક્તં દાન્તં કરુણવેદિનમ્। નિર્વીર્ય ઇતિ મન્યન્તે નૂનં માં ત્રિદશેશ્વરાઃ
હકીકતમાં, દેવતાઓ પણ મને નિર્વીર્ય માને છે, કેમ કે હું સૌમ્ય, લોકહિતમાં લાગેલો, દયાળુ અને સંયમી છું.
માં પ્રાપ્ય હિ ગુણો દોષઃ સંવૃત્તઃ પશ્ય લક્ષ્મણ। અદ્યૈવ સર્વભૂતાનાં રક્ષસામભવાય ચ
લક્ષ્મણ, જોઈ લે, મારા ગુણો હવે મારી ખોટ બની ગયા છે; આજે એ બધા જીવ અને રાક્ષસોના વિનાશનું કારણ બનશે.
સંહૃત્યૈવ શશિજ્યોત્સ્નાં મહાન્ સૂર્ય ઇવોદિતઃ। સંહૃત્યૈવ ગુણાન્ સર્વાન્ મમ તેજઃ પ્રકાશતે
જેમ મહાન સૂર્ય ઉગીને ચંદ્રની ચાંદની ઓછી કરી દે છે, તેમ હવે મારા બધા ગુણો પાછા ખેંચી, મારી શક્તિ તેજથી ઝળહળશે.
નૈવ યક્ષા ન ગન્ધર્વા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ। કિંનરા વા મનુષ્યા વા સુખં પ્રાપ્સ્યન્તિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, Yakṣa, Gandharva, Piśāca, રાક્ષસ, કિન્નર કે મનુષ્ય—કોઈને પણ હવે સુખ નહીં મળે.
મમાસ્ત્રબાણસમ્પૂર્ણમાકાશં પશ્ય લક્ષ્મણ। અસમ્પાતં કરિષ્યામિ હ્યદ્ય ત્રૈલોક્યચારિણામ્
લક્ષ્મણ, આકાશમાં મારા શસ્ત્રો અને બાણોથી ભરાઈ ગયું છે; આજે હું ત્રણેય લોકમાં ફરતા બધાને એ આકાશ પાર કરવું અશક્ય બનાવી દઈશ.
સંનિરુદ્ધગ્રહગણમાવારિતનિશાકરમ્। વિપ્રણષ્ટાનલમરુદ્ભાસ્કરદ્યુતિસંવૃતમ્
ગ્રહો અટકાઈ ગયા છે, ચાંદ્રપ્રકાશ છુપાઈ ગયો છે, અગ્નિ અને પવન ગુમ થઈ ગયા છે અને સૂર્યનું તેજ પણ ઢાંકી ગયું છે.
વિનિર્મથિતશૈલાગ્રં શુષ્યમાણજલાશયમ્। ધ્વસ્તદ્રુમલતાગુલ્મં વિપ્રણાશિતસાગરમ્
પર્વતોના શિખરો તૂટી ગયા છે, તળાવો સુકાઈ રહ્યા છે, વૃક્ષો અને વેલીઓ નાશ પામી છે અને સાગર પણ અદૃશ્ય થઈ ગયો છે.
ત્રૈલોક્યં તુ કરિષ્યામિ સંયુક્તં કાલકર્મણા। ન તે કુશલિનીં સીતાં પ્રદાસ્યન્તિ મમેશ્વરાઃ
હું ત્રણેય લોકને કાળના પ્રભાવે વિનાશ પામાડીને મૂકી દઈશ; જગતના દેવતાઓ પણ મને સીતા સલામત પાછી આપશે નહીં.