યદિ તસ્યાગમઃ કશ્ચિદાર્યા વા સાથ લક્ષ્યતે। બાઢમિત્યેવ કાકુત્સ્થઃ પ્રસ્થિતો દક્ષિણાં દિશમ્
'જો ત્યાં કયાંય એની હાજરી કે કોઈ નિશાની મળે, અથવા એ મહાનારી નજરે પડે—' કાકુત્થ્સે કહ્યું, 'હા,' અને દક્ષિણ દિશામાં ચાલ્યા.
લક્ષ્મણાનુગતઃ શ્રીમાન્ વીક્ષમાણો વસુંધરામ્। એવં સમ્ભાષમાણૌ તાવન્યોન્યં ભ્રાતરાવુભૌ
લક્ષ્મણ સાથે રામજી પૃથ્વીને નિહાળી રહ્યા હતા; આમ બંને ભાઈઓ એકબીજાથી વાતો કરતા આગળ વધ્યા.
વસુંધરાયાં પતિતપુષ્પમાર્ગમપશ્યતામ્। પુષ્પવૃષ્ટિં નિપતિતાં દૃષ્ટ્વા રામો મહીતલે
પૃથ્વી પર પડેલા ફૂલોની પાંખડીયાંથી ભરેલો રસ્તો તેઓ જોઈ રહ્યા હતા; રામે જમીન પર ફૂલોની વર્ષા પડેલી જોઈ.
ઉવાચ લક્ષ્મણં વીરો દુઃખિતો દુઃખિતં વચઃ। અભિજાનામિ પુષ્પાણિ તાનીમાનીહ લક્ષ્મણ
વીર રામ દુઃખી મનથી, અને દુઃખી લક્ષ્મણને કહ્યું: 'લક્ષ્મણ, અહીં પડેલા આ ફૂલોને હું ઓળખું છું.'
અપિનદ્ધાનિ વૈદેહ્યા મયા દત્તાનિ કાનને। મન્યે સૂર્યશ્ચ વાયુશ્ચ મેદિની ચ યશસ્વિની
'આ ફૂલો વૈદેહીએ બાંધેલા અને મેં જંગલમાં એને આપેલા હતા; મને લાગે છે કે, તેજસ્વી સૂર્ય, પવન અને પૃથ્વી એ ફૂલોને સાચવી રાખે છે.'
અભિરક્ષન્તિ પુષ્પાણિ પ્રકુર્વન્તો મમ પ્રિયમ્। એવમુક્ત્વા મહાબાહુર્લક્ષ્મણં પુરુષર્ષભમ્
'એ ફૂલોને સાચવી રાખે છે, અને એથી મને આનંદ થાય છે.' આમ કહીને મહાબાહુ રામે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણને સંબોધ્યા.
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા ગિરિં પ્રસ્રવણાકુલમ્। કચ્ચિત્ ક્ષિતિભૃતાં નાથ દૃષ્ટા સર્વાઙ્ગસુન્દરી
ધર્મનિષ્ઠ રામે ઝરણાંથી ભરેલા પર્વતને કહ્યું: 'પર્વતોના સ્વામી, શું તમે એ સર્વાંગસુંદરીને જોઈ છે?'
રામા રમ્યે વનોદ્દેશે મયા વિરહિતા ત્વયા। ક્રુદ્ધોઽબ્રવીદ્ ગિરિં તત્ર સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા
'રામા, જે તારી કારણે આ સુંદર જંગલમાં મારો વિયોગ સહન કરી રહી છે,' એમ ગુસ્સાથી રામે એ પર્વતને કહ્યું, જેમ સિંહ નાનાં પ્રાણીને ધમકાવે.
તાં હેમવર્ણાં હેમાઙ્ગીં સીતાં દર્શય પર્વત। યાવત્ સાનૂનિ સર્વાણિ ન તે વિધ્વંસયામ્યહમ્
પર્વત, મને સીતાજી, જેમનું રૂપ અને રંગ સોનાની જેમ છે, એ બતાવ; નહીં તો હું તારા બધા શિખરો નાશ કરી નાખીશ.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ પર્વતો મૈથિલીં પ્રતિ। દર્શયન્નિવ તાં સીતાં નાદર્શયત રાઘવે
રામેં આવી રીતે માઇથિલી વિશે કહ્યું ત્યારે, પર્વત જાણે સીતાજી બતાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, પણ તેણે રાઘવને સીતાજી દેખાડ્યા નહીં.
તતો દાશરથી રામ ઉવાચ ચ શિલોચ્ચયમ્। મમ બાણાગ્નિનિર્દગ્ધો ભસ્મીભૂતો ભવિષ્યસિ
પછી દશરથપુત્ર રામે પથ્થરના ઢગલાને કહ્યું: 'મારા બાણોની આગથી તું બળી ભસ્મ થઈ જશે.'
અસેવ્યઃ સર્વતશ્ચૈવ નિસ્તૃણદ્રુમપલ્લવઃ। ઇમાં વા સરિતં ચાદ્ય શોષયિષ્યામિ લક્ષ્મણ
તારે ચારે બાજુ કોઈ ઘાસ, વૃક્ષ કે પાંદડું નહીં રહે અને તું બધાને અપ્રાપ્ય બની જશે; નહિંતર, લક્ષ્મણ, આજે હું આ નદી પણ સૂકવી નાખીશ.
યદિ નાખ્યાતિ મે સીતામદ્ય ચન્દ્રનિભાનનામ્। એવં પ્રરુષિતો રામો દિધક્ષન્નિવ ચક્ષુષા
જો આજે તું મને ચાંદની જેવી મુખવાળી સીતાજી વિશે કંઈ કહેશે નહીં, તો રામ ગુસ્સામાં જાણે નજરથી બધું બળી જાય એમ લાગતો હતો.
દદર્શ ભૂમૌ નિષ્ક્રાન્તં રાક્ષસસ્ય પદં મહત્। ત્રસ્તાયા રામકાંક્ષિણ્યાઃ પ્રધાવન્ત્યા ઇતસ્તતઃ
રામે જમીન પર એક મોટું રાક્ષસનું પગલુ જોયું, જે ડરીને અહીં-ત્યાં દોડતી અને રામને યાદ કરતી સીતાજી પાછળ પડ્યું હતું.
રાક્ષસેનાનુસૃપ્તાયા વૈદેહ્યાશ્ચ પદાનિ તુ। સ સમીક્ષ્ય પરિક્રાન્તં સીતાયા રાક્ષસસ્ય ચ
રામે રાક્ષસે પીછો કરેલી વૈદેહીની અને રાક્ષસની ચાંપટેલી પગલીઓ જોઈ.
ભગ્નં ધનુશ્ચ તૂણી ચ વિકીર્ણં બહુધા રથમ્। સમ્ભ્રાન્તહૃદયો રામઃ શશંસ ભ્રાતરં પ્રિયમ્
ત્યાં તૂટેલું ધનુષ્ય, તૂણી અને અનેક ભાગે વિખૂટેલો રથ પડ્યો હતો; રામનું હૃદય ગભરાઈ ગયું અને તેણે પોતાના પ્રિય ભાઈને આ વાત કહી.
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યા કીર્ણાઃ કનકબિન્દવઃ। ભૂષણાનાં હિ સૌમિત્રે માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
લક્ષ્મણ, જોઈને તો લાગે છે કે વૈદેહીના સોનાના દાગીના અને色色ની વણાવેલી વણમાલાઓ અહીં-ત્યાં છૂટા પડ્યા છે.
તપ્તબિન્દુનિકાશૈશ્ચ ચિત્રૈઃ ક્ષતજબિન્દુભિઃ। આવૃતં પશ્ય સૌમિત્રે સર્વતો ધરણીતલમ્
લક્ષ્મણ, જોઈને લાગે છે કે ધરતીના બધે તપેલા સોનાની જેમ ચમકતા ટીપાં અને અજાણી લોહીના ટીપાં છવાઈ ગયા છે.
મન્યે લક્ષ્મણ વૈદેહી રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ। ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા વિભક્તા વા ભક્ષિતા વા ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, મને તો લાગે છે કે વૈદેહી કોઈ રૂપ ધારણ કરી શકતા રાક્ષસો દ્વારા મારવામાં, ફાડવામાં કે કદાચ ભક્ષવામાં આવી હશે.
તસ્યા નિમિત્તં સીતાયા દ્વયોર્વિવદમાનયોઃ। બભૂવ યુદ્ધં સૌમિત્રે ઘોરં રાક્ષસયોરિહ
સીતાજી માટે અહીં બે રાક્ષસો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું, હે સુમિત્રાનંદન.
મુક્તામણિચિતં ચેદં રમણીયં વિભૂષિતમ્। ધરણ્યાં પતિતં સૌમ્ય કસ્ય ભગ્નં મહદ્ ધનુઃ
હે સ્નેહી, મોતી અને મણિથી શોભાયમાન, સુંદર અને ભવ્ય એવું કયાં મહાન ધનુષ્ય ધરતી પર તૂટેલું પડ્યું છે?
રાક્ષસાનામિદં વત્સ સુરાણામથવાપિ વા। તરુણાદિત્યસંકાશં વૈદૂર્યગુલિકાચિતમ્
બાળક, શું આ રાક્ષસોનું કે દેવતાઓનું ધનુષ્ય છે? ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજસ્વી અને વૈડૂર્યમણિથી શોભાયમાન છે.
વિશીર્ણં પતિતં ભૂમૌ કવચં કસ્ય કાઞ્ચનમ્। છત્રં શતશલાકં ચ દિવ્યમાલ્યોપશોભિતમ્
કયાંનું આ તૂટેલું અને ધરતી પર પડેલું સોનાનું કવચ છે? અને આ શતધારી છત્ર, જે દિવ્યમાલાથી શોભાયમાન છે, એ કોનું છે?
ભગ્નદણ્ડમિદં સૌમ્ય ભૂમૌ કસ્ય નિપાતિતમ્। કાઞ્ચનોરશ્છદાશ્ચેમે પિશાચવદનાઃ ખરાઃ
હે સ્નેહી, ધરતી પર પડેલું આ તૂટેલું દંડ કોનું છે? અને આ પીળા વક્ષાવાળા, ભયાનક ચહેરાવાળા ખરા કોના છે?
ભીમરૂપા મહાકાયાઃ કસ્ય વા નિહતા રણે। દીપ્તપાવકસંકાશો દ્યુતિમાન્ સમરધ્વજઃ
આ ભયાનક રૂપવાળા, વિશાળ શરીરવાળા કોના યુદ્ધમાં માર્યા ગયા છે? અને blazing fire જેવું તેજ ધરાવતું, યુદ્ધધ્વજ કોનું છે?
અપવિદ્ધશ્ચ ભગ્નશ્ચ કસ્ય સાઙ્ગ્રામિકો રથઃ। રથાક્ષમાત્રા વિશિખાસ્તપનીયવિભૂષણાઃ
હે સ્નેહી, યુદ્ધમાં વપરાતો આ કયાંનો રથ છે, જે તૂટેલો અને એક બાજુ પડેલો છે? અને રથના ચકરા જેટલા મોટા, સોનાથી શોભાયમાન બાણો અહીં-ત્યાં વિખેરાયેલા છે.
કસ્યેમે નિહતા બાણાઃ પ્રકીર્ણા ઘોરદર્શનાઃ। શરાવરૌ શરૈઃ પૂર્ણૌ વિધ્વસ્તૌ પશ્ય લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, આ ભયાનક અને વિખેરાયેલા બાણો કોણના છે? જોઈને કહો, બંને તૂણીઓ તૂટી ગઈ છે અને બાણોથી ભરાઈ ગઈ છે.
પ્રતોદાભીષુહસ્તોઽયં કસ્ય વા સારથિર્હતઃ। પદવી પુરુષસ્યૈષા વ્યક્તં કસ્યાપિ રક્ષસઃ
હજી પણ ચાબુક અને કાંટો પકડીને પડેલો આ રથચાલક કોણનો છે? નિશ્ચિતપણે, આ કોઈ રાક્ષસની જ પદયાત્રા લાગે છે.
વૈરં શતગુણં પશ્ય મમ તૈર્જીવિતાન્તકમ્। સુઘોરહૃદયૈઃ સૌમ્ય રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ
હે સૌમ્ય, આ કામરૂપી અને ભયાનક હૃદયવાળા રાક્ષસો સાથે મારી દુશ્મની હવે સો ગણીએ વધી ગઈ છે અને એ મારા માટે મૃત્યુરૂપ બની છે.
હૃતા મૃતા વા વૈદેહી ભક્ષિતા વા તપસ્વિની। ન ધર્મસ્ત્રાયતે સીતાં હ્રિયમાણાં મહાવને
વૈદેહીનું અપહરણ થયું હોય, મૃત્યુ પામી હોય કે ભક્ષી ગઈ હોય—આ મહાવનમાં જો તપસ્વિ સીતા ગુમ થઈ ગઈ હોય, તો ધર્મ પણ તેને બચાવી શકતો નથી.