સર્વં વ્યપાનયચ્છોકં વૈદેહી ક્વ નુ સા ગતા। જ્ઞાતિવર્ગવિહીનસ્ય વૈદેહીમપ્યપશ્યતઃ
મારે જે વૈદેહીએ મારા બધા દુઃખ દૂર કરી દીધાં, એ ક્યાં ગઈ હશે? હવે તો જ્ઞાતિજનોથી પણ વિહોણો છું અને વૈદેહી પણ નજરે પડતી નથી.
મન્યે દીર્ઘા ભવિષ્યન્તિ રાત્રયો મમ જાગ્રતઃ। મન્દાકિનીં જનસ્થાનમિમં પ્રસ્રવણં ગિરિમ્
હવે તો મને લાગે છે કે, રાતો લાંબી થશે, હું જાગતો રહીને મન્દાકિની, જનસ્થાન, આ ઝરણું અને આ પર્વતને જોઉં છું.
સર્વાણ્યનુચરિષ્યામિ યદિ સીતા હિ લભ્યતે। એતે મહામૃગા વીર મામીક્ષન્તે પુનઃ પુનઃ
હું જ્યાં જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં શોધીશ, જો સીતાજી મળી આવે તો; આ મોટા જંગલી પ્રાણીઓ વારંવાર મારી તરફ જોઈ રહ્યાં છે, હે વીર.
વક્તુકામા ઇહ હિ મે ઇઙ્ગિતાન્યુપલક્ષયે। તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્રો રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ
અહીં હું તેમનાં ઈશારોમાં જાણે મને કંઈ કહેવું હોય એવું અનુભવું છું. એમને જોઈને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રાઘવએ એમને સંબોધ્યા.
ક્વ સીતેતિ નિરીક્ષન્ વૈ બાષ્પસંરુદ્ધયા ગિરા। એવમુક્તા નરેન્દ્રેણ તે મૃગાઃ સહસોત્થિતાઃ
'સીતાજી ક્યાં છે?' એમ આંખોમાં આંસુઓથી અવાજ ભરાઈ ગયો હતો અને ચારે બાજુ જોઈને કહ્યું. મનુષ્યરાજના આ શબ્દો સાંભળતાં જ એ પ્રાણીઓ અચાનક ઊભાં થઈ ગયા.
દક્ષિણાભિમુખાઃ સર્વે દર્શયન્તો નભઃસ્થલમ્। મૈથિલી હ્રિયમાણા સા દિશં યામભ્યપદ્યત
બધા જ દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને આકાશ તરફ ઈશારો કરવા લાગ્યા—જ્યાંથી વૈદેહી હરણ કરી લઈ જવામાં આવી હતી એ દિશા.
તેન માર્ગેણ ગચ્છન્તો નિરીક્ષન્તે નરાધિપમ્। યેન માર્ગં ચ ભૂમિં ચ નિરીક્ષન્તે સ્મ તે મૃગાઃ
એ જ માર્ગે આગળ વધતાં એ પ્રાણીઓ વારંવાર મનુષ્યરાજ તરફ જોઈ રહ્યાં હતાં; અને એ જંગલી પ્રાણીઓ એ રસ્તા અને જમીન તરફ નજર કરતા રહેતાં.
પુનર્નદન્તો ગચ્છન્તિ લક્ષ્મણેનોપલક્ષિતાઃ। તેષાં વચનસર્વસ્વં લક્ષયામાસ ચેઙ્ગિતમ્
ફરીથી અવાજો કરતા જતા રહ્યા, અને લક્ષ્મણે એમને ધ્યાનપૂર્વક જોયા. રામે એમના બધા ઈશારા અને અર્થ સમજ્યા.
ઉવાચ લક્ષ્મણો ધીમાન્ જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરમાર્તવત્। ક્વ સીતેતિ ત્વયા પૃષ્ટા યથેમે સહસોત્થિતાઃ
લક્ષ્મણે, બુદ્ધિશાળી અને દયાળુ, પોતાના મોટા ભાઈને કહ્યું: 'જ્યારે તમે પૂછ્યું કે, "સીતાજી ક્યાં છે?" ત્યારે આ પ્રાણીઓ અચાનક ઊભાં થઈ ગયા.'
દર્શયન્તિ ક્ષિતિં ચૈવ દક્ષિણાં ચ દિશં મૃગાઃ। સાધુ ગચ્છાવહે દેવ દિશમેતાં ચ નૈર્ઋતીમ્
'આ પ્રાણીઓ જમીન અને દક્ષિણ દિશા બતાવે છે; ચાલો, પ્રભુ, આપણે આ દક્ષિણ પશ્ચિમ દિશામાં જઈએ.'
યદિ તસ્યાગમઃ કશ્ચિદાર્યા વા સાથ લક્ષ્યતે। બાઢમિત્યેવ કાકુત્સ્થઃ પ્રસ્થિતો દક્ષિણાં દિશમ્
'જો ત્યાં કયાંય એની હાજરી કે કોઈ નિશાની મળે, અથવા એ મહાનારી નજરે પડે—' કાકુત્થ્સે કહ્યું, 'હા,' અને દક્ષિણ દિશામાં ચાલ્યા.
લક્ષ્મણાનુગતઃ શ્રીમાન્ વીક્ષમાણો વસુંધરામ્। એવં સમ્ભાષમાણૌ તાવન્યોન્યં ભ્રાતરાવુભૌ
લક્ષ્મણ સાથે રામજી પૃથ્વીને નિહાળી રહ્યા હતા; આમ બંને ભાઈઓ એકબીજાથી વાતો કરતા આગળ વધ્યા.
વસુંધરાયાં પતિતપુષ્પમાર્ગમપશ્યતામ્। પુષ્પવૃષ્ટિં નિપતિતાં દૃષ્ટ્વા રામો મહીતલે
પૃથ્વી પર પડેલા ફૂલોની પાંખડીયાંથી ભરેલો રસ્તો તેઓ જોઈ રહ્યા હતા; રામે જમીન પર ફૂલોની વર્ષા પડેલી જોઈ.
ઉવાચ લક્ષ્મણં વીરો દુઃખિતો દુઃખિતં વચઃ। અભિજાનામિ પુષ્પાણિ તાનીમાનીહ લક્ષ્મણ
વીર રામ દુઃખી મનથી, અને દુઃખી લક્ષ્મણને કહ્યું: 'લક્ષ્મણ, અહીં પડેલા આ ફૂલોને હું ઓળખું છું.'
અપિનદ્ધાનિ વૈદેહ્યા મયા દત્તાનિ કાનને। મન્યે સૂર્યશ્ચ વાયુશ્ચ મેદિની ચ યશસ્વિની
'આ ફૂલો વૈદેહીએ બાંધેલા અને મેં જંગલમાં એને આપેલા હતા; મને લાગે છે કે, તેજસ્વી સૂર્ય, પવન અને પૃથ્વી એ ફૂલોને સાચવી રાખે છે.'
અભિરક્ષન્તિ પુષ્પાણિ પ્રકુર્વન્તો મમ પ્રિયમ્। એવમુક્ત્વા મહાબાહુર્લક્ષ્મણં પુરુષર્ષભમ્
'એ ફૂલોને સાચવી રાખે છે, અને એથી મને આનંદ થાય છે.' આમ કહીને મહાબાહુ રામે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણને સંબોધ્યા.
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા ગિરિં પ્રસ્રવણાકુલમ્। કચ્ચિત્ ક્ષિતિભૃતાં નાથ દૃષ્ટા સર્વાઙ્ગસુન્દરી
ધર્મનિષ્ઠ રામે ઝરણાંથી ભરેલા પર્વતને કહ્યું: 'પર્વતોના સ્વામી, શું તમે એ સર્વાંગસુંદરીને જોઈ છે?'
રામા રમ્યે વનોદ્દેશે મયા વિરહિતા ત્વયા। ક્રુદ્ધોઽબ્રવીદ્ ગિરિં તત્ર સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા
'રામા, જે તારી કારણે આ સુંદર જંગલમાં મારો વિયોગ સહન કરી રહી છે,' એમ ગુસ્સાથી રામે એ પર્વતને કહ્યું, જેમ સિંહ નાનાં પ્રાણીને ધમકાવે.
તાં હેમવર્ણાં હેમાઙ્ગીં સીતાં દર્શય પર્વત। યાવત્ સાનૂનિ સર્વાણિ ન તે વિધ્વંસયામ્યહમ્
પર્વત, મને સીતાજી, જેમનું રૂપ અને રંગ સોનાની જેમ છે, એ બતાવ; નહીં તો હું તારા બધા શિખરો નાશ કરી નાખીશ.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ પર્વતો મૈથિલીં પ્રતિ। દર્શયન્નિવ તાં સીતાં નાદર્શયત રાઘવે
રામેં આવી રીતે માઇથિલી વિશે કહ્યું ત્યારે, પર્વત જાણે સીતાજી બતાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, પણ તેણે રાઘવને સીતાજી દેખાડ્યા નહીં.
તતો દાશરથી રામ ઉવાચ ચ શિલોચ્ચયમ્। મમ બાણાગ્નિનિર્દગ્ધો ભસ્મીભૂતો ભવિષ્યસિ
પછી દશરથપુત્ર રામે પથ્થરના ઢગલાને કહ્યું: 'મારા બાણોની આગથી તું બળી ભસ્મ થઈ જશે.'
અસેવ્યઃ સર્વતશ્ચૈવ નિસ્તૃણદ્રુમપલ્લવઃ। ઇમાં વા સરિતં ચાદ્ય શોષયિષ્યામિ લક્ષ્મણ
તારે ચારે બાજુ કોઈ ઘાસ, વૃક્ષ કે પાંદડું નહીં રહે અને તું બધાને અપ્રાપ્ય બની જશે; નહિંતર, લક્ષ્મણ, આજે હું આ નદી પણ સૂકવી નાખીશ.
યદિ નાખ્યાતિ મે સીતામદ્ય ચન્દ્રનિભાનનામ્। એવં પ્રરુષિતો રામો દિધક્ષન્નિવ ચક્ષુષા
જો આજે તું મને ચાંદની જેવી મુખવાળી સીતાજી વિશે કંઈ કહેશે નહીં, તો રામ ગુસ્સામાં જાણે નજરથી બધું બળી જાય એમ લાગતો હતો.
દદર્શ ભૂમૌ નિષ્ક્રાન્તં રાક્ષસસ્ય પદં મહત્। ત્રસ્તાયા રામકાંક્ષિણ્યાઃ પ્રધાવન્ત્યા ઇતસ્તતઃ
રામે જમીન પર એક મોટું રાક્ષસનું પગલુ જોયું, જે ડરીને અહીં-ત્યાં દોડતી અને રામને યાદ કરતી સીતાજી પાછળ પડ્યું હતું.
રાક્ષસેનાનુસૃપ્તાયા વૈદેહ્યાશ્ચ પદાનિ તુ। સ સમીક્ષ્ય પરિક્રાન્તં સીતાયા રાક્ષસસ્ય ચ
રામે રાક્ષસે પીછો કરેલી વૈદેહીની અને રાક્ષસની ચાંપટેલી પગલીઓ જોઈ.
ભગ્નં ધનુશ્ચ તૂણી ચ વિકીર્ણં બહુધા રથમ્। સમ્ભ્રાન્તહૃદયો રામઃ શશંસ ભ્રાતરં પ્રિયમ્
ત્યાં તૂટેલું ધનુષ્ય, તૂણી અને અનેક ભાગે વિખૂટેલો રથ પડ્યો હતો; રામનું હૃદય ગભરાઈ ગયું અને તેણે પોતાના પ્રિય ભાઈને આ વાત કહી.
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યા કીર્ણાઃ કનકબિન્દવઃ। ભૂષણાનાં હિ સૌમિત્રે માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
લક્ષ્મણ, જોઈને તો લાગે છે કે વૈદેહીના સોનાના દાગીના અને色色ની વણાવેલી વણમાલાઓ અહીં-ત્યાં છૂટા પડ્યા છે.
તપ્તબિન્દુનિકાશૈશ્ચ ચિત્રૈઃ ક્ષતજબિન્દુભિઃ। આવૃતં પશ્ય સૌમિત્રે સર્વતો ધરણીતલમ્
લક્ષ્મણ, જોઈને લાગે છે કે ધરતીના બધે તપેલા સોનાની જેમ ચમકતા ટીપાં અને અજાણી લોહીના ટીપાં છવાઈ ગયા છે.
મન્યે લક્ષ્મણ વૈદેહી રાક્ષસૈઃ કામરૂપિભિઃ। ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા વિભક્તા વા ભક્ષિતા વા ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, મને તો લાગે છે કે વૈદેહી કોઈ રૂપ ધારણ કરી શકતા રાક્ષસો દ્વારા મારવામાં, ફાડવામાં કે કદાચ ભક્ષવામાં આવી હશે.
તસ્યા નિમિત્તં સીતાયા દ્વયોર્વિવદમાનયોઃ। બભૂવ યુદ્ધં સૌમિત્રે ઘોરં રાક્ષસયોરિહ
સીતાજી માટે અહીં બે રાક્ષસો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું, હે સુમિત્રાનંદન.