નદીં ગોદાવરીં રમ્યાં જગામ લઘુવિક્રમઃ। તાં લક્ષ્મણસ્તીર્થવતીં વિચિત્વા રામમબ્રવીત્
ઝડપથી ચાલતા લક્ષ્મણ સુંદર ગોદાવરી નદી પાસે ગયા. તેમણે તેના તીર્થસ્થાનો તપાસ્યા અને પછી રામ પાસે આવીને કહ્યું,
નૈનાં પશ્યામિ તીર્થેષુ ક્રોશતો ન શૃણોતિ મે। કં નુ સા દેશમાપન્ના વૈદેહી ક્લેશનાશિની
'હું તેને તીર્થસ્થાનો પર ક્યાંય જોઈ શકતો નથી, અને હું બુલાવું ત્યારે પણ એ જવાબ આપતી નથી. કયા સ્થળે ગઈ હશે, એ દુઃખ દૂર કરનારી વૈદેહી?'
નહિ તં વેદ્મિ વૈ રામ યત્ર સા તનુમધ્યમા। લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દીનઃ સંતાપમોહિતઃ
'હું ખરેખર નથી જાણતો, રામ, એ પતળી કમરવાળી ક્યાં ગઈ છે.' લક્ષ્મણના આ શબ્દો સાંભળી રામ દુઃખ અને મૂર્છાથી ભરાઈ ગયા.
રામઃ સમભિચક્રામ સ્વયં ગોદાવરીં નદીમ્। સ તામુપસ્થિતો રામઃ ક્વ સીતેત્યેવમબ્રવીત્
રામ પોતે જ ગોદાવરી નદી પાસે ગયા. ત્યાં પહોંચી રામે કહ્યું: 'સીતા ક્યાં છે?'
ભૂતાનિ રાક્ષસેન્દ્રેણ વધાર્હેણ હૃતામપિ। ન તાં શશંસૂ રામાય તથા ગોદાવરી નદી
રાક્ષસોના રાજા દ્વારા, જે મૃત્યુયોગ્ય છે, સીતા અપહૃત થઈ હોવા છતાં, નદી અને ત્યાંના જીવોએ રામને કંઈ કહ્યું નહીં.
તતઃ પ્રચોદિતા ભૂતૈઃ શંસ ચાસ્મૈ પ્રિયામિતિ। ન ચ સા હ્યવદત્ સીતાં પૃષ્ટા રામેણ શોચતા
પછી જીવોએ નદીને કહ્યું: 'એના પ્રિય વિશે રામને કહો.' છતાં, રામે દુઃખભરી વિનંતી કરી, ત્યારે પણ નદી એ વિશે કંઈ બોલી નહીં.
રાવણસ્ય ચ તદ્રૂપં કર્માપિ ચ દુરાત્મનઃ। ધ્યાત્વા ભયાત્ તુ વૈદેહીં સા નદી ન શશંસ હ
રાવણના રૂપ અને તેના દુષ્ટ કામને યાદ કરીને, ભયવશ નદી એ વૈદેહી વિશે કંઈ કહી શકી નહીં.
નિરાશસ્તુ તયા નદ્યા સીતાયા દર્શને કૃતઃ। ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિં સીતાદર્શનકર્શિતઃ
નદી દ્વારા સીતા વિશે કંઈ જાણવા ન મળતાં રામ નિરાશ થયા. સીતા ન મળવાથી પીડિત રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
એષા ગોદાવરી સૌમ્ય કિંચિન્ન પ્રતિભાષતે। કિં નુ લક્ષ્મણ વક્ષ્યામિ સમેત્ય જનકં વચઃ
'હે લક્ષ્મણ, આ ગોદાવરી તો જરા પણ જવાબ આપતી નથી. હવે હું જનકને મળી શું કહું?'
માતરં ચૈવ વૈદેહ્યા વિના તામહમપ્રિયમ્। યા મે રાજ્યવિહીનસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ
'અને વૈદેહીની માતાને પણ, તેના વિના, હું શું દુઃખદ વાત કહું? જે મને વનમાં, રાજ્ય વિના, વનના ફળફૂલથી જીવતી હતી.'
સર્વં વ્યપાનયચ્છોકં વૈદેહી ક્વ નુ સા ગતા। જ્ઞાતિવર્ગવિહીનસ્ય વૈદેહીમપ્યપશ્યતઃ
મારે જે વૈદેહીએ મારા બધા દુઃખ દૂર કરી દીધાં, એ ક્યાં ગઈ હશે? હવે તો જ્ઞાતિજનોથી પણ વિહોણો છું અને વૈદેહી પણ નજરે પડતી નથી.
મન્યે દીર્ઘા ભવિષ્યન્તિ રાત્રયો મમ જાગ્રતઃ। મન્દાકિનીં જનસ્થાનમિમં પ્રસ્રવણં ગિરિમ્
હવે તો મને લાગે છે કે, રાતો લાંબી થશે, હું જાગતો રહીને મન્દાકિની, જનસ્થાન, આ ઝરણું અને આ પર્વતને જોઉં છું.
સર્વાણ્યનુચરિષ્યામિ યદિ સીતા હિ લભ્યતે। એતે મહામૃગા વીર મામીક્ષન્તે પુનઃ પુનઃ
હું જ્યાં જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં શોધીશ, જો સીતાજી મળી આવે તો; આ મોટા જંગલી પ્રાણીઓ વારંવાર મારી તરફ જોઈ રહ્યાં છે, હે વીર.
વક્તુકામા ઇહ હિ મે ઇઙ્ગિતાન્યુપલક્ષયે। તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્રો રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ
અહીં હું તેમનાં ઈશારોમાં જાણે મને કંઈ કહેવું હોય એવું અનુભવું છું. એમને જોઈને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રાઘવએ એમને સંબોધ્યા.
ક્વ સીતેતિ નિરીક્ષન્ વૈ બાષ્પસંરુદ્ધયા ગિરા। એવમુક્તા નરેન્દ્રેણ તે મૃગાઃ સહસોત્થિતાઃ
'સીતાજી ક્યાં છે?' એમ આંખોમાં આંસુઓથી અવાજ ભરાઈ ગયો હતો અને ચારે બાજુ જોઈને કહ્યું. મનુષ્યરાજના આ શબ્દો સાંભળતાં જ એ પ્રાણીઓ અચાનક ઊભાં થઈ ગયા.
દક્ષિણાભિમુખાઃ સર્વે દર્શયન્તો નભઃસ્થલમ્। મૈથિલી હ્રિયમાણા સા દિશં યામભ્યપદ્યત
બધા જ દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને આકાશ તરફ ઈશારો કરવા લાગ્યા—જ્યાંથી વૈદેહી હરણ કરી લઈ જવામાં આવી હતી એ દિશા.
તેન માર્ગેણ ગચ્છન્તો નિરીક્ષન્તે નરાધિપમ્। યેન માર્ગં ચ ભૂમિં ચ નિરીક્ષન્તે સ્મ તે મૃગાઃ
એ જ માર્ગે આગળ વધતાં એ પ્રાણીઓ વારંવાર મનુષ્યરાજ તરફ જોઈ રહ્યાં હતાં; અને એ જંગલી પ્રાણીઓ એ રસ્તા અને જમીન તરફ નજર કરતા રહેતાં.
પુનર્નદન્તો ગચ્છન્તિ લક્ષ્મણેનોપલક્ષિતાઃ। તેષાં વચનસર્વસ્વં લક્ષયામાસ ચેઙ્ગિતમ્
ફરીથી અવાજો કરતા જતા રહ્યા, અને લક્ષ્મણે એમને ધ્યાનપૂર્વક જોયા. રામે એમના બધા ઈશારા અને અર્થ સમજ્યા.
ઉવાચ લક્ષ્મણો ધીમાન્ જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરમાર્તવત્। ક્વ સીતેતિ ત્વયા પૃષ્ટા યથેમે સહસોત્થિતાઃ
લક્ષ્મણે, બુદ્ધિશાળી અને દયાળુ, પોતાના મોટા ભાઈને કહ્યું: 'જ્યારે તમે પૂછ્યું કે, "સીતાજી ક્યાં છે?" ત્યારે આ પ્રાણીઓ અચાનક ઊભાં થઈ ગયા.'
દર્શયન્તિ ક્ષિતિં ચૈવ દક્ષિણાં ચ દિશં મૃગાઃ। સાધુ ગચ્છાવહે દેવ દિશમેતાં ચ નૈર્ઋતીમ્
'આ પ્રાણીઓ જમીન અને દક્ષિણ દિશા બતાવે છે; ચાલો, પ્રભુ, આપણે આ દક્ષિણ પશ્ચિમ દિશામાં જઈએ.'
યદિ તસ્યાગમઃ કશ્ચિદાર્યા વા સાથ લક્ષ્યતે। બાઢમિત્યેવ કાકુત્સ્થઃ પ્રસ્થિતો દક્ષિણાં દિશમ્
'જો ત્યાં કયાંય એની હાજરી કે કોઈ નિશાની મળે, અથવા એ મહાનારી નજરે પડે—' કાકુત્થ્સે કહ્યું, 'હા,' અને દક્ષિણ દિશામાં ચાલ્યા.
લક્ષ્મણાનુગતઃ શ્રીમાન્ વીક્ષમાણો વસુંધરામ્। એવં સમ્ભાષમાણૌ તાવન્યોન્યં ભ્રાતરાવુભૌ
લક્ષ્મણ સાથે રામજી પૃથ્વીને નિહાળી રહ્યા હતા; આમ બંને ભાઈઓ એકબીજાથી વાતો કરતા આગળ વધ્યા.
વસુંધરાયાં પતિતપુષ્પમાર્ગમપશ્યતામ્। પુષ્પવૃષ્ટિં નિપતિતાં દૃષ્ટ્વા રામો મહીતલે
પૃથ્વી પર પડેલા ફૂલોની પાંખડીયાંથી ભરેલો રસ્તો તેઓ જોઈ રહ્યા હતા; રામે જમીન પર ફૂલોની વર્ષા પડેલી જોઈ.
ઉવાચ લક્ષ્મણં વીરો દુઃખિતો દુઃખિતં વચઃ। અભિજાનામિ પુષ્પાણિ તાનીમાનીહ લક્ષ્મણ
વીર રામ દુઃખી મનથી, અને દુઃખી લક્ષ્મણને કહ્યું: 'લક્ષ્મણ, અહીં પડેલા આ ફૂલોને હું ઓળખું છું.'
અપિનદ્ધાનિ વૈદેહ્યા મયા દત્તાનિ કાનને। મન્યે સૂર્યશ્ચ વાયુશ્ચ મેદિની ચ યશસ્વિની
'આ ફૂલો વૈદેહીએ બાંધેલા અને મેં જંગલમાં એને આપેલા હતા; મને લાગે છે કે, તેજસ્વી સૂર્ય, પવન અને પૃથ્વી એ ફૂલોને સાચવી રાખે છે.'
અભિરક્ષન્તિ પુષ્પાણિ પ્રકુર્વન્તો મમ પ્રિયમ્। એવમુક્ત્વા મહાબાહુર્લક્ષ્મણં પુરુષર્ષભમ્
'એ ફૂલોને સાચવી રાખે છે, અને એથી મને આનંદ થાય છે.' આમ કહીને મહાબાહુ રામે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણને સંબોધ્યા.
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા ગિરિં પ્રસ્રવણાકુલમ્। કચ્ચિત્ ક્ષિતિભૃતાં નાથ દૃષ્ટા સર્વાઙ્ગસુન્દરી
ધર્મનિષ્ઠ રામે ઝરણાંથી ભરેલા પર્વતને કહ્યું: 'પર્વતોના સ્વામી, શું તમે એ સર્વાંગસુંદરીને જોઈ છે?'
રામા રમ્યે વનોદ્દેશે મયા વિરહિતા ત્વયા। ક્રુદ્ધોઽબ્રવીદ્ ગિરિં તત્ર સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા
'રામા, જે તારી કારણે આ સુંદર જંગલમાં મારો વિયોગ સહન કરી રહી છે,' એમ ગુસ્સાથી રામે એ પર્વતને કહ્યું, જેમ સિંહ નાનાં પ્રાણીને ધમકાવે.
તાં હેમવર્ણાં હેમાઙ્ગીં સીતાં દર્શય પર્વત। યાવત્ સાનૂનિ સર્વાણિ ન તે વિધ્વંસયામ્યહમ્
પર્વત, મને સીતાજી, જેમનું રૂપ અને રંગ સોનાની જેમ છે, એ બતાવ; નહીં તો હું તારા બધા શિખરો નાશ કરી નાખીશ.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ પર્વતો મૈથિલીં પ્રતિ। દર્શયન્નિવ તાં સીતાં નાદર્શયત રાઘવે
રામેં આવી રીતે માઇથિલી વિશે કહ્યું ત્યારે, પર્વત જાણે સીતાજી બતાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, પણ તેણે રાઘવને સીતાજી દેખાડ્યા નહીં.