પૂર્વં મયા નૂનમભીપ્સિતાનિ પાપાનિ કર્માણ્યસકૃત્કૃતાનિ। તત્રાયમદ્યાપતિતો વિપાકો દુઃખેન દુઃખં યદહં વિશામિ
નિશ્ચય જ, મેં ભૂતકાળમાં વારંવાર પાપ કર્મો કર્યા હશે; એનો પરિણામ આજે આવીને મને દુઃખમાં પાડી દીધો છે, અને હું એક પછી એક દુઃખમાં ફસાઈ રહ્યો છું.
રાજ્યપ્રણાશઃ સ્વજનૈર્વિયોગઃ પિતુર્વિનાશો જનનીવિયોગઃ। સર્વાણિ મે લક્ષ્મણ શોકવેગ- માપૂરયન્તિ પ્રવિચિન્તિતાનિ
રાજ્ય ગુમાવ્યું, સ્વજનોથી વિયોગ, પિતાનું અવસાન અને માતાથી વિયોગ—આ બધું, લક્ષ્મણ, જ્યારે હું વિચારું છું ત્યારે મારા મનમાં શોકની લહેરો ઉઠે છે.
સર્વં તુ દુઃખં મમ લક્ષ્મણેદં શાન્તં શરીરે વનમેત્ય ક્લેશમ્। સીતાવિયોગાત્ પુનરપ્યુદીર્ણં કાષ્ઠૈરિવાગ્નિઃ સહસોપદીપ્તઃ
લક્ષ્મણ, આ બધું દુઃખ તો જંગલમાં સહન કર્યા પછી મારા શરીરમાં શાંત થયું હતું; પણ હવે સીતાના વિયોગથી એ ફરીથી સૂકા લાકડામાં આગ જેવી ભડકી ઉઠ્યું છે.
સા નૂનમાર્યા મમ રાક્ષસેન હ્યભ્યાહૃતા ખં સમુપેત્ય ભીરુઃ। અપસ્વરં સુસ્વરવિપ્રલાપા ભયેન વિક્રન્દિતવત્યભીક્ષ્ણમ્
નિશ્ચય જ, એ આર્ય સ્ત્રી, ભયભીત થઈ, રાક્ષસ દ્વારા આકાશ તરફ લઈ જવામાં આવી હશે; ડરથી એની મધુર વાણી બગડી ગઈ હશે અને એ વારંવાર ભયથી ચીસો પાડી હશે.
તૌ લોહિતસ્ય પ્રિયદર્શનસ્ય સદોચિતાવુત્તમચન્દનસ્ય। વૃત્તૌ સ્તનૌ શોણિતપઙ્કદિગ્ધૌ નૂનં પ્રિયાયા મમ નાભિપાતઃ
મારી પ્રિયાના, હંમેશા ઉત્તમ ચંદનથી સુશોભિત અને સુંદર ગોળાઈવાળા, એ બે સ્તન હવે ચોક્કસ લોહી અને કાદવથી મસળાઈ ગયા હશે—મારી પ્રિયાની હાલત આવી થઈ હશે.
તચ્છ્લક્ષ્ણસુવ્યક્તમૃદુપ્રલાપં તસ્યા મુખં કુઞ્ચિતકેશભારમ્। રક્ષોવશં નૂનમુપાગતાયા ન ભ્રાજતે રાહુમુખે યથેન્દુઃ
એનું কোমળ અને સ્પષ્ટ બોલતું, વાળથી ભરેલું મુખ, હવે રાક્ષસના વશમાં આવી ગયું છે, એ ચમકે નહીં—જેમ રાહુના મુખમાં ચંદ્ર ચમકે નહીં.
તાં હારપાશસ્ય સદોચિતાન્તાં ગ્રીવાં પ્રિયાયા મમ સુવ્રતાયાઃ। રક્ષાંસિ નૂનં પરિપીતવન્તિ શૂન્યે હિ ભિત્ત્વા રુધિરાશનાનિ
મારી સદ્ગુણવંતી પ્રિયાની હંમેશા હારથી શોભતી ગળા, હવે નિશ્ચય જ રાક્ષસોએ કાપી નાખ્યો હશે; કારણ કે આ નિર્વન્ય સ્થળે તેઓ લોહી પીવા માટે બધું તોડી નાખે છે.
મયા વિહીના વિજને વને સા રક્ષોભિરાહૃત્ય વિકૃષ્યમાણા। નૂનં વિનાદં કુરરીવ દીના સા મુક્તવત્યાયતકાન્તનેત્રા
મારી વિના, એ એકલી જંગલમાં રહી, રાક્ષસોએ પકડીને ખેંચી લઈ ગઈ; નિશ્ચય જ, એ દયનીય રીતે વિલાપ કરતી હતી, લાંબા સુંદર નેત્રોથી, મુક્ત થઈને ચીસો પાડી હતી.
અસ્મિન્ મયા સાર્ધમુદારશીલા શિલાતલે પૂર્વમુપોપવિષ્ટા। કાન્તસ્મિતા લક્ષ્મણ જાતહાસા ત્વામાહ સીતા બહુવાક્યજાતમ્
અહીં, મારી સાથે, એ ઉદાર સ્વભાવવાળી સ્ત્રી પહેલાં શિલા પર બેસી હતી; મીઠી સ્મિત સાથે, લક્ષ્મણ, હસતી-હસતી સીતાએ તને ઘણી વાતો કહી હતી.
ગોદાવરીયં સરિતાં વરિષ્ઠા પ્રિયા પ્રિયાયા મમ નિત્યકાલમ્। અપ્યત્ર ગચ્છેદિતિ ચિન્તયામિ નૈકાકિની યાતિ હિ સા કદાચિત્
આ ગોદાવરી, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને મારી પ્રિયાને હંમેશા પ્રિય હતી; શું એ અહીં ગઈ હશે? પણ એ ક્યારેય એકલી જતી નથી.
પદ્માનના પદ્મપલાશનેત્રા પદ્માનિ વાનેતુમભિપ્રયાતા। તદપ્યયુક્તં નહિ સા કદાચિ- ન્મયા વિના ગચ્છતિ પઙ્કજાનિ
પદ્મ જેવા મુખ અને પદ્મપાંખડી જેવા નેત્રોવાળી એ, કદાચ કમળ લેવા ગઈ હશે; પણ એ પણ શક્ય નથી, કારણ કે એ ક્યારેય મારી વિના કમળ લેવા જતી નથી.
કામં ત્વિદં પુષ્પિતવૃક્ષષણ્ડં નાનાવિધૈઃ પક્ષિગણૈરુપેતમ્। વનં પ્રયાતા નુ તદપ્યયુક્ત- મેકાકિની સાતિબિભેતિ ભીરુઃ
હા, આ ફૂલો થી ભરેલા વૃક્ષો અને અનેક પક્ષીઓથી ભરેલું વન એમાં ગઈ હશે; પણ એ પણ શક્ય નથી, કારણ કે ભયભીત એ સ્ત્રી ક્યારેય એકલી જતી નથી.
આદિત્ય ભો લોકકૃતાકૃતજ્ઞ લોકસ્ય સત્યાનૃતકર્મસાક્ષિન્। મમ પ્રિયા સા ક્વ ગતા હૃતા વા શંસસ્વ મે શોકહતસ્ય સર્વમ્
હે સૂર્યદેવ, જે જગતના સર્જક અને બધું જાણનારા છો, સારા-ખરા અને ખોટા કામોના સાક્ષી છો, મને કહો કે મારી પ્રિય સીતા ક્યાં ગઈ છે કે કોઈએ તેને લઈ ગઈ છે? હે દુઃખથી પીડાતા મને બધું સ્પષ્ટ કહો.
લોકેષુ સર્વેષુ ન નાસ્તિ કિંચિદ્ યત્ તે ન નિત્યં વિદિતં ભવેત્ તત્। શંસસ્વ વાયો કુલપાલિનીં તાં મૃતા હૃતા વા પથિ વર્તતે વા
હે વાયુદેવ, તમને બધા લોકમાં કંઈ પણ અજાણ્યું નથી. કૃપા કરીને મને કહો, જે અમારા કુળની રક્ષા કરતી હતી, એ સીતા મરી ગઈ છે કે કોઈએ લઈ ગઈ છે કે રસ્તામાં ક્યાંક ભટકી રહી છે?
ઇતીવ તં શોકવિધેયદેહં રામં વિસંજ્ઞં વિલપન્તમેવ। ઉવાચ સૌમિત્રિરદીનસત્ત્વો ન્યાય્યે સ્થિતઃ કાલયુતં ચ વાક્યમ્
આ રીતે, જ્યારે રામ દુઃખથી ભરેલા, બેભાન થઈને રડતા હતા, ત્યારે ધીરજવંત અને સ્થિર મનના લક્ષ્મણે યોગ્ય સમયે યોગ્ય શબ્દોમાં તેમને સંભળાવ્યું.
શોકં વિસૃજ્યાદ્ય ધૃતિં ભજસ્વ સોત્સાહતા ચાસ્તુ વિમાર્ગણેઽસ્યાઃ। ઉત્સાહવન્તો હિ નરા ન લોકે સીદન્તિ કર્મસ્વતિદુષ્કરેષુ
હવે દુઃખ છોડો અને ધીરજ રાખો. સીતા માટે શોધમાં ઉત્સાહ રાખો. કારણ કે જે મનુષ્યોમાં હિંમત હોય છે, તેઓ દુનિયામાં સૌથી મુશ્કેલ કામમાં પણ ક્યારેય હારતા નથી.
ઇતીવ સૌમિત્રિમુદગ્રપૌરુષં બ્રુવન્તમાર્તો રઘુવંશવર્ધનઃ। ન ચિન્તયામાસ ધૃતિં વિમુક્તવાન્ પુનશ્ચ દુઃખં મહદભ્યુપાગમત્
લક્ષ્મણે ધીરજપૂર્વક અને હિંમતથી વાત કરી, છતાં રઘુકુળના આ પીડિત વંશજ રામે ધીરજ ન રાખી, હિંમત છોડી દીધી અને ફરીથી ભારે દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા.
thumb|ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ સાંભળો.
સ દીનો દીનયા વાચા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્। શીઘ્રં લક્ષ્મણ જાનીહિ ગત્વા ગોદાવરીં નદીમ્
દુઃખી રામે દુઃખભરી વાણીમાં લક્ષ્મણને કહ્યું: 'લક્ષ્મણ, તું જલદી જઈને ગોદાવરી નદી પાસે જાણી આવો.'
અપિ ગોદાવરીં સીતા પદ્માન્યાનયિતું ગતા। એવમુક્તસ્તુ રામેણ લક્ષ્મણઃ પુનરેવ હિ
'કદાચ સીતા કમળ લેવા ગોદાવરી નદી પર ગઈ હશે.' આમ રામે કહ્યું ત્યારે લક્ષ્મણ ફરી એક વાર,
નદીં ગોદાવરીં રમ્યાં જગામ લઘુવિક્રમઃ। તાં લક્ષ્મણસ્તીર્થવતીં વિચિત્વા રામમબ્રવીત્
ઝડપથી ચાલતા લક્ષ્મણ સુંદર ગોદાવરી નદી પાસે ગયા. તેમણે તેના તીર્થસ્થાનો તપાસ્યા અને પછી રામ પાસે આવીને કહ્યું,
નૈનાં પશ્યામિ તીર્થેષુ ક્રોશતો ન શૃણોતિ મે। કં નુ સા દેશમાપન્ના વૈદેહી ક્લેશનાશિની
'હું તેને તીર્થસ્થાનો પર ક્યાંય જોઈ શકતો નથી, અને હું બુલાવું ત્યારે પણ એ જવાબ આપતી નથી. કયા સ્થળે ગઈ હશે, એ દુઃખ દૂર કરનારી વૈદેહી?'
નહિ તં વેદ્મિ વૈ રામ યત્ર સા તનુમધ્યમા। લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દીનઃ સંતાપમોહિતઃ
'હું ખરેખર નથી જાણતો, રામ, એ પતળી કમરવાળી ક્યાં ગઈ છે.' લક્ષ્મણના આ શબ્દો સાંભળી રામ દુઃખ અને મૂર્છાથી ભરાઈ ગયા.
રામઃ સમભિચક્રામ સ્વયં ગોદાવરીં નદીમ્। સ તામુપસ્થિતો રામઃ ક્વ સીતેત્યેવમબ્રવીત્
રામ પોતે જ ગોદાવરી નદી પાસે ગયા. ત્યાં પહોંચી રામે કહ્યું: 'સીતા ક્યાં છે?'
ભૂતાનિ રાક્ષસેન્દ્રેણ વધાર્હેણ હૃતામપિ। ન તાં શશંસૂ રામાય તથા ગોદાવરી નદી
રાક્ષસોના રાજા દ્વારા, જે મૃત્યુયોગ્ય છે, સીતા અપહૃત થઈ હોવા છતાં, નદી અને ત્યાંના જીવોએ રામને કંઈ કહ્યું નહીં.
તતઃ પ્રચોદિતા ભૂતૈઃ શંસ ચાસ્મૈ પ્રિયામિતિ। ન ચ સા હ્યવદત્ સીતાં પૃષ્ટા રામેણ શોચતા
પછી જીવોએ નદીને કહ્યું: 'એના પ્રિય વિશે રામને કહો.' છતાં, રામે દુઃખભરી વિનંતી કરી, ત્યારે પણ નદી એ વિશે કંઈ બોલી નહીં.
રાવણસ્ય ચ તદ્રૂપં કર્માપિ ચ દુરાત્મનઃ। ધ્યાત્વા ભયાત્ તુ વૈદેહીં સા નદી ન શશંસ હ
રાવણના રૂપ અને તેના દુષ્ટ કામને યાદ કરીને, ભયવશ નદી એ વૈદેહી વિશે કંઈ કહી શકી નહીં.
નિરાશસ્તુ તયા નદ્યા સીતાયા દર્શને કૃતઃ। ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિં સીતાદર્શનકર્શિતઃ
નદી દ્વારા સીતા વિશે કંઈ જાણવા ન મળતાં રામ નિરાશ થયા. સીતા ન મળવાથી પીડિત રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
એષા ગોદાવરી સૌમ્ય કિંચિન્ન પ્રતિભાષતે। કિં નુ લક્ષ્મણ વક્ષ્યામિ સમેત્ય જનકં વચઃ
'હે લક્ષ્મણ, આ ગોદાવરી તો જરા પણ જવાબ આપતી નથી. હવે હું જનકને મળી શું કહું?'
માતરં ચૈવ વૈદેહ્યા વિના તામહમપ્રિયમ્। યા મે રાજ્યવિહીનસ્ય વને વન્યેન જીવતઃ
'અને વૈદેહીની માતાને પણ, તેના વિના, હું શું દુઃખદ વાત કહું? જે મને વનમાં, રાજ્ય વિના, વનના ફળફૂલથી જીવતી હતી.'