એવં સ વિલપન્ રામઃ સીતાહરણકર્ષિતઃ। દીનઃ શોકસમાવિષ્ટો મુહૂર્તં વિહ્વલોઽભવત્
આ રીતે રામ, સીતાના અપહરણથી દુઃખી થઈ, શોકમાં ગરકાવ થઈ, થોડા સમય માટે અચેત અને વ્યાકુળ થઈ ગયા.
સ વિહ્વલિતસર્વાઙ્ગો ગતબુદ્ધિર્વિચેતનઃ। નિષસાદાતુરો દીનો નિઃશ્વસ્યાશીતમાયતમ્
એના આખા અંગ કંપી ઉઠ્યા, મન ભટકી ગયું, અચેત અને દુઃખી થઈ બેઠા રહી ગયા, લાંબા ઉચ્છ્વાસો કાઢતા.
બહુશઃ સ તુ નિઃશ્વસ્ય રામો રાજીવલોચનઃ। હા પ્રિયેતિ વિચુક્રોશ બહુશો બાષ્પગદ્ગદઃ
રામ, કમળની જેમ આંખો ધરાવનારા, વારંવાર ઊંડા ઉચ્છ્વાસો કાઢતા અને 'હાય પ્રિય!' કહીને, અશ્રુભીની અવાજે ફરી ફરી રડતા.
તં સાન્ત્વયામાસ તતો લક્ષ્મણઃ પ્રિયબાન્ધવમ્। બહુપ્રકારં શોકાર્તઃ પ્રશ્રિતઃ પ્રશ્રિતાઞ્જલિઃ
પછી લક્ષ્મણ, પોતાનો પ્રિય સાથી, શોકથી વ્યાકુળ થઈ, હાથ જોડીને અનેક રીતે એને શાંત પાડવા લાગ્યા.
અનાદૃત્ય તુ તદ્ વાક્યં લક્ષ્મણોષ્ઠપુટચ્યુતમ્। અપશ્યંસ્તાં પ્રિયાં સીતાં પ્રાક્રોશત્ સ પુનઃ પુનઃ
પણ લક્ષ્મણના હોઠ પરથી પડેલા શબ્દોને અવગણીને, રામે પોતાની પ્રિય સીતાને ક્યાંય ન જોઈ અને વારંવાર એના નામે પોકારતા રહ્યા.
thumb|દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો બાસઠમો સર્ગ સાંભળો.
સીતામપશ્યન્ ધર્માત્મા શોકોપહતચેતનઃ। વિલલાપ મહાબાહૂ રામઃ કમલલોચનઃ
સીતા નજરે ન પડતાં, ધર્મપ્રિય રામનું મન દુઃખથી ભરાઈ ગયું. વિશાળ ભુજાવાળા, કમળ જેવી આંખો ધરાવતા રામ દુઃખમાં રડવા લાગ્યા.
પશ્યન્નિવ ચ તાં સીતામપશ્યન્મન્મથાર્દિતઃ। ઉવાચ રાઘવો વાક્યં વિલાપાશ્રયદુર્વચમ્
પ્રેમના દુઃખથી વ્યાકુળ રાઘવ, જાણે સીતા સામે હોય તેમ છતાં તેને જોઈ શકતા નહોતા. તેઓ દુઃખમાં બોલવા મુશ્કેલ એવા શબ્દો બોલ્યા.
ત્વમશોકસ્ય શાખાભિઃ પુષ્પપ્રિયતરા પ્રિયે। આવૃણોષિ શરીરં તે મમ શોકવિવર્ધની
પ્રિયે, તું અશોકના ફૂલોથી ભરેલી ડાળીઓથી તારો દેહ ઢાંકી રહી છે, પણ એ ફૂલો તો મારા દુઃખને વધારે છે.
કદલીકાણ્ડસદૃશૌ કદલ્યા સંવૃતાવુભૌ। ઊરૂ પશ્યામિ તે દેવિ નાસિ શક્તા નિગૂહિતુમ્
દેવી, તારા જાંઘો કેળાના તણકાં જેવી છે, જે કેળાના પાંદડાંથી ઢંકાઈ છે, છતાં હું તેને જોઈ શકું છું. તું તેને છુપાવી શકતી નથી.
કર્ણિકારવનં ભદ્રે હસન્તી દેવિ સેવસે। અલં તે પરિહાસેન મમ બાધાવહેન વૈ
સુમને, દેવી, તું કર્ણિકારના વનમાં હસતી રમતી છે, પણ હવે આ રમઝટ પૂરતી. તારા આ મજાકથી મને દુઃખ જ થાય છે.
વિશેષેણાશ્રમસ્થાને હાસોઽયં ન પ્રશસ્યતે। અવગચ્છામિ તે શીલં પરિહાસપ્રિયં પ્રિયે
આ આશ્રમમાં આવું હસવું યોગ્ય નથી. પ્રિયે, હું જાણું છું કે તને રમતાં મજાક કરવી ગમતી છે.
આગચ્છ ત્વં વિશાલાક્ષિ શૂન્યોઽયમુટજસ્તવ। સુવ્યક્તં રાક્ષસૈઃ સીતા ભક્ષિતા વા હૃતાપિ વા
વિશાળ નેત્રવાળી, તું આવ તો ખરો, તારો કુટિર તો ખાલી છે. ચોક્કસ છે કે રાક્ષસોએ સીતાને ખાઈ લીધી કે લઈ ગયા.
ન હિ સા વિલપન્તં મામુપસમ્પ્રૈતિ લક્ષ્મણ। એતાનિ મૃગયૂથાનિ સાશ્રુનેત્રાણિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, હવે તો સીતા રડતાં મને મળવા આવતી નથી. લક્ષ્મણ, જુઓ તો ખરા, આ હરણોના ટોળાં પણ આંખોમાં આંસુ લઈને ફરે છે.
શંસન્તીવ હિ મે દેવીં ભક્ષિતાં રજનીચરૈઃ। હા મમાર્યે ક્વ યાતાસિ હા સાધ્વિ વરવર્ણિનિ
જાણે એ હરણો મને કહી રહ્યા હોય કે દેવીને રાત્રે ફરતા દૈત્યો ખાઈ ગયા. હાય, મારી સજ્જન, તું ક્યાં ગઈ? હાય, સારા સ્વભાવવાળી, સુંદર સીતે!
હા સકામાદ્ય કૈકેયી દેવિ મેઽદ્ય ભવિષ્યતિ। સીતયા સહ નિર્યાતો વિના સીતામુપાગતઃ
હાય, આજે તો કૈકેયી ખુશ થશે, દેવી. કારણ કે હું સીતાને લઈને ગયો હતો, પણ હવે તેના વિના પાછો ફર્યો છું.
કથં નામ પ્રવેક્ષ્યામિ શૂન્યમન્તઃપુરં મમ। નિર્વીર્ય ઇતિ લોકો માં નિર્દયશ્ચેતિ વક્ષ્યતિ
હું મારા ખાલી અંતઃપુરમાં કેવી રીતે પ્રવેશીશ? લોકો કહેશે કે હું નબળો અને નિર્દય છું.
કાતરત્વં પ્રકાશં હિ સીતાપનયનેન મે। નિવૃત્તવનવાસશ્ચ જનકં મિથિલાધિપમ્
સીતા અપહરણથી મારા ડરપોકપણું સૌને જણાઈ ગયું છે. હવે વનવાસ પૂરો કરીને હું મિથિલાના રાજા જનક પાસે પાછો જઈશ.
કુશલં પરિપૃચ્છન્તં કથં શક્ષ્યે નિરીક્ષિતુમ્। વિદેહરાજો નૂનં માં દૃષ્ટ્વા વિરહિતં તયા
વિદેહના રાજા જનક જ્યારે સીતા કઈ રીતે છે એ પૂછશે, ત્યારે હું તેના સામે કેવી રીતે નજર મિલાવીશ, કારણ કે હવે હું તેના વિના છું.
સુતાવિનાશસંતપ્તો મોહસ્ય વશમેષ્યતિ। અથવા ન ગમિષ્યામિ પુરીં ભરતપાલિતામ્
પુત્રીના વિયોગથી પીડાયેલી જનકની બુદ્ધિ પણ મોહિત થઈ જશે. અથવા તો, હું ભરત શાસિત અયોધ્યા શહેરમાં જ નહીં જાઉં.
સ્વર્ગોઽપિ હિ તયા હીનઃ શૂન્ય એવ મતો મમ। તન્મામુત્સૃજ્ય હિ વને ગચ્છાયોધ્યાપુરીં શુભામ્
મારે તો સીતા વિના સ્વર્ગ પણ ખાલી જ લાગે છે. તેથી, તું મને વનમાં છોડી અયોધ્યાના પવિત્ર શહેરમાં જા.
ન ત્વહં તાં વિના સીતાં જીવેયં હિ કથંચન। ગાઢમાશ્લિષ્ય ભરતો વાચ્યો મદ્વચનાત્ ત્વયા
હું તો સીતા વિના ક્યારેય જીવી શકું તેમ નથી. તું ભરતને ભેળીને તેને મારી તરફથી આ વાત કહે.
અનુજ્ઞાતોઽસિ રામેણ પાલયેતિ વસુંધરામ્। અમ્બા ચ મમ કૈકેયી સુમિત્રા ચ ત્વયા વિભો
રામે તને ધરતી શાસન કરવા માટે અનુમતિ આપી છે. મારી માતા કૈકેયી અને સુમિત્રાની પણ તું સારસંભાળ લે, મહાનુભાવ.
કૌસલ્યા ચ યથાન્યાયમભિવાદ્યા મમાજ્ઞયા। રક્ષણીયા પ્રયત્નેન ભવતા સૂક્તચારિણા
મારી આજ્ઞાથી કૌશલ્યાને યોગ્ય રીતે વંદન કરજે અને સારા માર્ગે ચાલીને તું તેને સંપૂર્ણ કાળજીપૂર્વક રક્ષજે.
સીતાયાશ્ચ વિનાશોઽયં મમ ચામિત્રસૂદન। વિસ્તરેણ જનન્યા મે વિનિવેદ્યસ્ત્વયા ભવેત્
સીતા અને મારું વિનાશ થયું છે, હે દુશ્મનોના સંહારક, એ વાત તું મારી માતાને પૂરી રીતે કહેજે.
ઇતિ વિલપતિ રાઘવે તુ દીને વનમુપગમ્ય તયા વિના સુકેશ્યા। ભયવિકલમુખસ્તુ લક્ષ્મણોઽપિ વ્યથિતમના ભૃશમાતુરો બભૂવ
રાઘવ દુઃખી થઈ 이렇게 રડતો હતો અને સુંદર વાળવાળી સીતાબિનાં જંગલમાં આવ્યો હતો. લક્ષ્મણ પણ ડરથી ભરાયેલા ચહેરા સાથે ખૂબ જ વ્યાકુળ અને દુઃખી થયો.
thumb|ત્રિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ત્રિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે ત્રેસઠમો સર્ગ સાંભળો. મહાન વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ત્રેસઠમો સર્ગ.
સ રાજપુત્રઃ પ્રિયયા વિહીનઃ શોકેન મોહેન ચ પીડ્યમાનઃ। વિષાદયન્ ભ્રાતરમાર્તરૂપો ભૂયો વિષાદં પ્રવિવેશ તીવ્રમ્
પ્રિયાથી વિયોગ પામેલો એ રાજકુમાર, શોક અને મૂર્છાથી પીડાતો, પોતાનો દુઃખી સ્વરૂપથી ભાઈને પણ દુઃખી કરી દીધો અને ફરીથી ઘન શોકમાં ગરકાવ થયો.
સ લક્ષ્મણં શોકવશાભિપન્નં શોકે નિમગ્નો વિપુલે તુ રામઃ। ઉવાચ વાક્યં વ્યસનાનુરૂપ- મુષ્ણં વિનિઃશ્વસ્ય રુદન્ સશોકમ્
રામ પોતે વિશાળ શોકમાં ડૂબેલો હતો અને લક્ષ્મણ પણ શોકથી વ્યાકુળ હતો. રામે ઊંડી ઉશ્કેરણી સાથે, રડતો અને દુઃખથી ભરેલા શબ્દોમાં, લક્ષ્મણને દુઃખની વાતો કહી.
ન મદ્વિધો દુષ્કૃતકર્મકારી મન્યે દ્વિતીયોઽસ્તિ વસુંધરાયામ્। શોકાનુશોકો હિ પરમ્પરાયા મામેતિ ભિન્દન્ હૃદયં મનશ્ચ
મને લાગે છે કે પૃથ્વી પર મારા જેવો બીજો કોઈ દુષ્કર્મ કરનાર નથી; કારણ કે દુઃખ પર દુઃખ આવતાં મારા હૃદય અને મનને તોડી નાખે છે.