પરલોકે મહારાજો નૂનં દ્રક્ષ્યતિ મે પિતા। કથં પ્રતિજ્ઞાં સંશ્રુત્ય મયા ત્વમભિયોજિતઃ
'પિતાશ્રી મહારાજે કદાચ પરલોકમાં મને જોઈશ; પ્રતિજ્ઞા કરીને પણ, લક્ષ્મણ, તું મારા દ્વારા આ રીતે જવાબદાર કેમ બન્યો?'
અપૂરયિત્વા તં કાલં મત્સકાશમિહાગતઃ। કામવૃત્તમનાર્યં વા મૃષાવાદિનમેવ ચ
'જો કોઈ સમય પૂરું કર્યા વિના, કે સ્વાર્થથી, દુશ્ચરિત્રથી, કે ખોટું બોલીને અહીં આવે—'
ધિક્ ત્વામિતિ પરે લોકે વ્યક્તં વક્ષ્યતિ મે પિતા। વિવશં શોકસંતપ્તં દીનં ભગ્નમનોરથમ્
'તો પિતાશ્રી પરલોકમાં ચોક્કસ કહેશે: "શરમ છે તને," કારણ કે હું શોકથી વ્યાકુળ, નિરાશ અને તૂટી ગયેલો છું.'
મામિહોત્સૃજ્ય કરુણં કીર્તિર્નરમિવાનૃજુમ્। ક્વ ગચ્છસિ વરારોહે મા મોત્સૃજ સુમધ્યમે
'મને દુઃખમાં અહીં છોડી, તું ક્યાં જઈ રહી છે, સુંદર કટિવાળી? મને છોડતી નહિ, જેમ ખોટા માણસને કીર્તિ પણ છોડી જાય છે.'
ત્વયા વિરહિતશ્ચાહં ત્યક્ષ્યે જીવિતમાત્મનઃ। ઇતીવ વિલપન્ રામઃ સીતાદર્શનલાલસઃ
'તારી વિના હું પોતાનું જીવન પણ ત્યાગી દઈશ'—આ રીતે રામ, સીતા દર્શન માટે તરસતો, રડતો રહ્યો.
ન દદર્શ સુદુઃખાર્તો રાઘવો જનકાત્મજામ્। અનાસાદયમાનં તં સીતાં શોકપરાયણમ્
ઘેરા દુઃખમાં ડૂબેલા રાઘવને જનકનંદિની સીતા દેખાઈ નહિ, જે દેખાતી નહોતી અને શોકમાં લીન હતી.
પઙ્કમાસાદ્ય વિપુલં સીદન્તમિવ કુઞ્જરમ્। લક્ષ્મણો રામમત્યર્થમુવાચ હિતકામ્યયા
રામને ઊંડા કાદવમાં ફસાયેલા હાથી જેવો થાકી ગયેલો જોઈ, લક્ષ્મણે કલ્યાણની ઈચ્છાથી તેને સમજાવવાનું શરૂ કર્યું.
મા વિષાદં મહાબુદ્ધે કુરુ યત્નં મયા સહ। ઇદં ગિરિવરં વીર બહુકન્દરશોભિતમ્
'મહાન બુદ્ધિશાળી, તું નિરાશ થતો નહિ; મારી સાથે પ્રયત્ન કર. આ સુંદર પર્વત અનેક ગુફાઓથી શોભે છે, હે વીર.'
પ્રિયકાનનસંચારા વનોન્મત્તા ચ મૈથિલી। સા વનં વા પ્રવિષ્ટા સ્યાન્નલિનીં વા સુપુષ્પિતામ્
મૈથિલી, જેને વનમાં ફરવું ગમતું હતું અને જંગલની મસ્તીમાં મગ્ન રહેતી હતી, એ કદાચ વનમાં ગઈ હશે અથવા ફૂલોથી ભરેલી કમળની વાડીમાં પહોંચી ગઈ હશે.
સરિતં વાપિ સમ્પ્રાપ્તા મીનવઞ્જુલસેવિતામ્। વિત્રાસયિતુકામા વા લીના સ્યાત્ કાનને ક્વચિત્
કે તો એ માછલીઓ અને સુંદર પક્ષીઓથી ભરેલી નદી સુધી પહોંચી ગઈ હશે, અથવા અમને ડરાવવા માટે ક્યાંક જંગલમાં છુપાઈ ગઈ હશે.
જિજ્ઞાસમાના વૈદેહી ત્વાં માં ચ પુરુષર્ષભ। તસ્યા હ્યન્વેષણે શ્રીમન્ ક્ષિપ્રમેવ યતાવહે
વૈદેહી કદાચ તને અને મને શોધી રહી હશે, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ. એટલે, હે મહાન, ચાલ, આપણે તરત જ એને શોધવા પ્રયત્ન કરીએ.
વનં સર્વં વિચિનુવો યત્ર સા જનકાત્મજા। મન્યસે યદિ કાકુત્સ્થ મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ
ચાલ, આખું જંગલ શોધી કાઢીએ, જ્યાં સુધી જનકની દીકરી મળે નહીં. જો તને યોગ્ય લાગે, હે કાકુત્સ્થ, તો દુઃખમાં મન ન મૂકીશ.
એવમુક્તઃ સ સૌહાર્દાલ્લક્ષ્મણેન સમાહિતઃ। સહ સૌમિત્રિણા રામો વિચેતુમુપચક્રમે
લક્ષ્મણે મિત્રભાવથી આવું કહ્યું ત્યારે, રામ શાંત મનથી સુમિત્રાનંદન સાથે શોધવા નીકળી પડ્યા.
તૌ વનાનિ ગિરીંશ્ચૈવ સરિતશ્ચ સરાંસિ ચ। નિખિલેન વિચિન્વન્તૌ સીતાં દશરથાત્મજૌ
દશરથના બંને પુત્રોએ સીતાને શોધવા માટે આખા જંગલ, પર્વતો, નદીઓ અને તળાવોમાં ચાંપતી શોધખોળ કરી.
તસ્ય શૈલસ્ય સાનૂનિ શિલાશ્ચ શિખરાણિ ચ। નિખિલેન વિચિન્વન્તૌ નૈવ તામભિજગ્મતુઃ
એ પર્વતના બધા ઢોળાવ, પથ્થરો અને શિખરોમાં શોધ્યા, પણ એમને એ ક્યાંય મળી નહીં.
વિચિત્ય સર્વતઃ શૈલં રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્। નેહ પશ્યામિ સૌમિત્રે વૈદેહીં પર્વતે શુભામ્
જ્યારે આખો પર્વત શોધી લીધો, ત્યારે રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હે સુમિત્રાનંદન, આ પર્વતે મને શુભ વૈદેહી ક્યાંય દેખાતી નથી.'
તતો દુઃખાભિસંતપ્તો લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્। વિચરન્ દણ્ડકારણ્યં ભ્રાતરં દીપ્તતેજસમ્
પછી દુઃખથી વ્યાકુળ લક્ષ્મણે, દંડક જંગલમાં ફરતા પોતાના તેજસ્વી ભાઈને કહ્યું:
પ્રાપ્સ્યસે ત્વં મહાપ્રાજ્ઞ મૈથિલીં જનકાત્મજામ્। યથા વિષ્ણુર્મહાબાહુર્બલિં બદ્ધ્વા મહીમિમામ્
હે મહાપંડિત, તું ચોક્કસ માઇથિલી, જનકની દીકરીને પાછી મેળવે જશ, જેમ મહાબળવાન વિષ્ણુએ બલિને બાંધીને પૃથ્વી પાછી મેળવી હતી.
એવમુક્તસ્તુ વીરેણ લક્ષ્મણેન સ રાઘવઃ। ઉવાચ દીનયા વાચા દુઃખાભિહતચેતનઃ
વીર લક્ષ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે, રાઘવ દુઃખથી ભરેલી ધીમી અવાજે જવાબ આપ્યો.
વનં સુવિચિતં સર્વં પદ્મિન્યઃ ફુલ્લપઙ્કજાઃ। ગિરિશ્ચાયં મહાપ્રાજ્ઞ બહુકન્દરનિર્ઝરઃ। નહિ પશ્યામિ વૈદેહીં પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્
આખું જંગલ સારી રીતે શોધી લીધું, કમળના તળાવો ફૂલેલા છે, આ પર્વત પણ અનેક ગુફાઓ અને ઝરણાઓથી ભરેલો છે, છતાં મને એ વૈદેહી, જે મને જીવનથી પણ પ્રિય છે, ક્યાંય દેખાતી નથી.
એવં સ વિલપન્ રામઃ સીતાહરણકર્ષિતઃ। દીનઃ શોકસમાવિષ્ટો મુહૂર્તં વિહ્વલોઽભવત્
આ રીતે રામ, સીતાના અપહરણથી દુઃખી થઈ, શોકમાં ગરકાવ થઈ, થોડા સમય માટે અચેત અને વ્યાકુળ થઈ ગયા.
સ વિહ્વલિતસર્વાઙ્ગો ગતબુદ્ધિર્વિચેતનઃ। નિષસાદાતુરો દીનો નિઃશ્વસ્યાશીતમાયતમ્
એના આખા અંગ કંપી ઉઠ્યા, મન ભટકી ગયું, અચેત અને દુઃખી થઈ બેઠા રહી ગયા, લાંબા ઉચ્છ્વાસો કાઢતા.
બહુશઃ સ તુ નિઃશ્વસ્ય રામો રાજીવલોચનઃ। હા પ્રિયેતિ વિચુક્રોશ બહુશો બાષ્પગદ્ગદઃ
રામ, કમળની જેમ આંખો ધરાવનારા, વારંવાર ઊંડા ઉચ્છ્વાસો કાઢતા અને 'હાય પ્રિય!' કહીને, અશ્રુભીની અવાજે ફરી ફરી રડતા.
તં સાન્ત્વયામાસ તતો લક્ષ્મણઃ પ્રિયબાન્ધવમ્। બહુપ્રકારં શોકાર્તઃ પ્રશ્રિતઃ પ્રશ્રિતાઞ્જલિઃ
પછી લક્ષ્મણ, પોતાનો પ્રિય સાથી, શોકથી વ્યાકુળ થઈ, હાથ જોડીને અનેક રીતે એને શાંત પાડવા લાગ્યા.
અનાદૃત્ય તુ તદ્ વાક્યં લક્ષ્મણોષ્ઠપુટચ્યુતમ્। અપશ્યંસ્તાં પ્રિયાં સીતાં પ્રાક્રોશત્ સ પુનઃ પુનઃ
પણ લક્ષ્મણના હોઠ પરથી પડેલા શબ્દોને અવગણીને, રામે પોતાની પ્રિય સીતાને ક્યાંય ન જોઈ અને વારંવાર એના નામે પોકારતા રહ્યા.
thumb|દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો બાસઠમો સર્ગ સાંભળો.
સીતામપશ્યન્ ધર્માત્મા શોકોપહતચેતનઃ। વિલલાપ મહાબાહૂ રામઃ કમલલોચનઃ
સીતા નજરે ન પડતાં, ધર્મપ્રિય રામનું મન દુઃખથી ભરાઈ ગયું. વિશાળ ભુજાવાળા, કમળ જેવી આંખો ધરાવતા રામ દુઃખમાં રડવા લાગ્યા.
પશ્યન્નિવ ચ તાં સીતામપશ્યન્મન્મથાર્દિતઃ। ઉવાચ રાઘવો વાક્યં વિલાપાશ્રયદુર્વચમ્
પ્રેમના દુઃખથી વ્યાકુળ રાઘવ, જાણે સીતા સામે હોય તેમ છતાં તેને જોઈ શકતા નહોતા. તેઓ દુઃખમાં બોલવા મુશ્કેલ એવા શબ્દો બોલ્યા.
ત્વમશોકસ્ય શાખાભિઃ પુષ્પપ્રિયતરા પ્રિયે। આવૃણોષિ શરીરં તે મમ શોકવિવર્ધની
પ્રિયે, તું અશોકના ફૂલોથી ભરેલી ડાળીઓથી તારો દેહ ઢાંકી રહી છે, પણ એ ફૂલો તો મારા દુઃખને વધારે છે.
કદલીકાણ્ડસદૃશૌ કદલ્યા સંવૃતાવુભૌ। ઊરૂ પશ્યામિ તે દેવિ નાસિ શક્તા નિગૂહિતુમ્
દેવી, તારા જાંઘો કેળાના તણકાં જેવી છે, જે કેળાના પાંદડાંથી ઢંકાઈ છે, છતાં હું તેને જોઈ શકું છું. તું તેને છુપાવી શકતી નથી.