કિં ધાવસિ પ્રિયે નૂનં દૃષ્ટાસિ કમલેક્ષણે। વૃક્ષૈરાચ્છાદ્ય ચાત્માનં કિં માં ન પ્રતિભાષસે
પ્રિયે, તું કેમ દોડી રહી છે? નિશ્ચયે તું જોઈ ગઈ છે, કમળની આંખવાળી. વૃક્ષો પાછળ છુપાઈને, તું મને જવાબ કેમ નથી આપતી?
તિષ્ઠ તિષ્ઠ વરારોહે ન તેઽસ્તિ કરુણા મયિ। નાત્યર્થં હાસ્યશીલાસિ કિમર્થં મામુપેક્ષસે
થે, થોભ, સુંદર કાયાવાળી, તને મારા પર દયા નથી. તું બહુ હસણારી નથી, તો પછી મને અવગણના કેમ કરે છે?
પીતકૌશેયકેનાસિ સૂચિતા વરવર્ણિનિ। ધાવન્ત્યપિ મયા દૃષ્ટા તિષ્ઠ યદ્યસ્તિ સૌહૃદમ્
પીળા રેશમી વસ્ત્રથી તું દેખાઈ ગઈ છે, સુંદર રંગવાળી; તું દોડી રહી હોવા છતાં હું તને જોઈ ગયો છું. જો તને મારા પર સ્નેહ હોય તો થોભ.
નૈવ સા નૂનમથવા હિંસિતા ચારુહાસિની। કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તં ન માં નૂનં યથોપેક્ષિતુમર્હતિ
નિશ્ચયે એ મૃદુ હસનારને કોઈ નુકસાન થયું નથી; એ મુશ્કેલીમાં આવી હોય તો પણ, મને યોગ્ય રીતે અવગણના ન કરે.
વ્યક્તં સા ભક્ષિતા બાલા રાક્ષસૈઃ પિશિતાશનૈઃ। વિભજ્યાઙ્ગાનિ સર્વાણિ મયા વિરહિતા પ્રિયા
ખરેખર, એ બાળા, જે મારી પ્રિયા છે અને મારી વિના રહી છે, એને માંસખોર રાક્ષસોએ ખાઈ નાખી છે, એના અંગો ફાડી નાખ્યા છે.
નૂનં તચ્છુભદન્તોષ્ઠં સુનાસં શુભકુણ્ડલમ્। પૂર્ણચન્દ્રનિભં ગ્રસ્તં મુખં નિષ્પ્રભતાં ગતમ્
નિશ્ચયે, એ સુંદર દાંત, હોઠ, સરસ નાક અને સુંદર કુંડળવાળું ચહેરું, જે પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું હતું, એ ગળી નાખવામાં આવ્યું છે અને તેજ ગુમાવ્યું છે.
સા હિ ચમ્પકવર્ણાભા ગ્રીવા ગ્રૈવેયકોચિતા। કોમલા વિલપન્ત્યાસ્તુ કાન્તાયા ભક્ષિતા શુભા
એ ચંપક જેવા રંગની, હારથી શોભાયમાન, નાજુક ગળાવાળી, રડતી મારી પ્રિયાની સુંદર ગળા પણ ખાઈ નાખવામાં આવી છે.
નૂનં વિક્ષિપ્યમાણૌ તૌ બાહૂ પલ્લવકોમલૌ। ભક્ષિતૌ વેપમાનાગ્રૌ સહસ્તાભરણાઙ્ગદૌ
નિશ્ચયે, એ બે હાથ, જે કૂમળા પાંદડાં જેવા નરમ, કાંપતા છે અને હાથમાં કાંગણ છે, એ પણ ખેંચી અને ખાઈ નાખવામાં આવ્યા છે.
મયા વિરહિતા બાલા રક્ષસાં ભક્ષણાય વૈ। સાર્થેનેવ પરિત્યક્તા ભક્ષિતા બહુબાન્ધવા
મારી વિના રહી ગયેલી એ બાળા, ખરેખર રાક્ષસો દ્વારા ખાઈ નાખવામાં આવી છે; જાણે કોઈ વાણિજ્યનું ટોળું છોડી દેવામાં આવે તેમ, અનેક સગાં હોવા છતાં ખાઈ નાખવામાં આવી છે.
હા લક્ષ્મણ મહાબાહો પશ્યસે ત્વં પ્રિયાં ક્વચિત્। હા પ્રિયે ક્વ ગતા ભદ્રે હા સીતેતિ પુનઃ પુનઃ
હાય લક્ષ્મણ, મહાબલી, તું ક્યાંક મારી પ્રિયાને જોઈ છે? હાય પ્રિયે, તું ક્યાં ગઈ, ભદ્રે? હાય સીતે! એમ રામ વારંવાર પોકારતો રહ્યો.
ઇત્યેવં વિલપન્ રામઃ પરિધાવન્ વનાદ્ વનમ્। ક્વચિદુદ્ભ્રમતે વેગાત્ ક્વચિદ્ વિભ્રમતે બલાત્
આ રીતે રામ દુઃખમાં રડતો રડતો એક જંગલમાંથી બીજામાં દોડતો રહ્યો; ક્યારેક ઝડપથી ભટકતો, તો ક્યારેક થાકથી લથડતો.
ક્વચિન્મત્ત ઇવાભાતિ કાન્તાન્વેષણતત્પરઃ। સ વનાનિ નદીઃ શૈલાન્ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ। કાનનાનિ ચ વેગેન ભ્રમત્યપરિસંસ્થિતઃ
ક્યારેક તો પોતે પ્રિયાને શોધવામાં એટલો તલ્લીન થઈ જતો કે જાણે પાગલ થઈ ગયો હોય, અને પછી જંગલ, નદી, પહાડ, ઝરણા અને વનવાટાંમાં અવિરત અને દિશાહીન દોડતો રહેતો.
તદા સ ગત્વા વિપુલં મહદ્ વનં પરીત્ય સર્વં ત્વથ મૈથિલીં પ્રતિ। અનિષ્ઠિતાશઃ સ ચકાર માર્ગણે પુનઃ પ્રિયાયાઃ પરમં પરિશ્રમમ્
પછી રામે વિશાળ અને ઘન જંગલ પાર કરી, સર્વત્ર મૈથિલીને શોધી, અને આશા અસ્થિર હોવા છતાં ફરીથી પોતાની પ્રિયાને શોધવામાં પૂરો જોર લગાવ્યો.
thumb|એકષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે એકષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
આવે છે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો એકસઠમો સર્ગ, સાંભળો.
દૃષ્ટ્વાઽઽશ્રમપદં શૂન્યં રામો દશરથાત્મજઃ। રહિતાં પર્ણશાલાં ચ પ્રવિદ્ધાન્યાસનાનિ ચ
દશરથપુત્ર રામે આશ્રમ ખાલી જોયો, પર્ણશાળા પણ સુની હતી અને બેઠકો પણ વિખેરાઈ ગઈ હતી.
અદૃષ્ટ્વા તત્ર વૈદેહીં સંનિરીક્ષ્ય ચ સર્વશઃ। ઉવાચ રામઃ પ્રાક્રુશ્ય પ્રગૃહ્ય રુચિરૌ ભુજૌ
ત્યાં વૈદેહીને ન જોઈ, સર્વત્ર શોધી, રામે પોતાના સુંદર હાથ પકડીને ઉંચે અવાજે રડ્યો.
ક્વ નુ લક્ષ્મણ વૈદેહી કં વા દેશમિતો ગતા। કેનાહૃતા વા સૌમિત્રે ભક્ષિતા કેન વા પ્રિયા
'લક્ષ્મણ, વૈદેહી ક્યાં ગઈ? અહીંથી કયા પ્રદેશે ગઈ હશે? કોના દ્વારા મારી પ્રિયા અપહૃત થઈ? કે કોના દ્વારા ખાઈ ગઈ?'
વૃક્ષેણાવાર્ય યદિ માં સીતે હસિતુમિચ્છસિ। અલં તે હસિતેનાદ્ય માં ભજસ્વ સુદુઃખિતમ્
'સીતા, જો તું ઝાડની પાછળ છુપાઈને મને ચીડવી રહી હોય તો, હવે બસ, આજે મજાક પૂરતી, દુઃખી મને મળીને આવ.'
યૈઃ પરિક્રીડસે સીતે વિશ્વસ્તૈર્મૃગપોતકૈઃ। એતે હીનાસ્ત્વયા સૌમ્યે ધ્યાયન્ત્યસ્રાવિલેક્ષણાઃ
'સીતા, જેમને તું વિશ્વાસથી રમતી હતી એ નાનાં હરણો, હવે તારી વિના અહીં બેઠાં છે અને તને યાદ કરે છે.'
સીતયા રહિતોઽહં વૈ નહિ જીવામિ લક્ષ્મણ। વૃતં શોકેન મહતા સીતાહરણજેન મામ્
'સીતા વિના હું જીવતો રહી શકતો નથી, લક્ષ્મણ; સીતા અપહરણના ભારે શોકે હું ઘેરાઈ ગયો છું.'
પરલોકે મહારાજો નૂનં દ્રક્ષ્યતિ મે પિતા। કથં પ્રતિજ્ઞાં સંશ્રુત્ય મયા ત્વમભિયોજિતઃ
'પિતાશ્રી મહારાજે કદાચ પરલોકમાં મને જોઈશ; પ્રતિજ્ઞા કરીને પણ, લક્ષ્મણ, તું મારા દ્વારા આ રીતે જવાબદાર કેમ બન્યો?'
અપૂરયિત્વા તં કાલં મત્સકાશમિહાગતઃ। કામવૃત્તમનાર્યં વા મૃષાવાદિનમેવ ચ
'જો કોઈ સમય પૂરું કર્યા વિના, કે સ્વાર્થથી, દુશ્ચરિત્રથી, કે ખોટું બોલીને અહીં આવે—'
ધિક્ ત્વામિતિ પરે લોકે વ્યક્તં વક્ષ્યતિ મે પિતા। વિવશં શોકસંતપ્તં દીનં ભગ્નમનોરથમ્
'તો પિતાશ્રી પરલોકમાં ચોક્કસ કહેશે: "શરમ છે તને," કારણ કે હું શોકથી વ્યાકુળ, નિરાશ અને તૂટી ગયેલો છું.'
મામિહોત્સૃજ્ય કરુણં કીર્તિર્નરમિવાનૃજુમ્। ક્વ ગચ્છસિ વરારોહે મા મોત્સૃજ સુમધ્યમે
'મને દુઃખમાં અહીં છોડી, તું ક્યાં જઈ રહી છે, સુંદર કટિવાળી? મને છોડતી નહિ, જેમ ખોટા માણસને કીર્તિ પણ છોડી જાય છે.'
ત્વયા વિરહિતશ્ચાહં ત્યક્ષ્યે જીવિતમાત્મનઃ। ઇતીવ વિલપન્ રામઃ સીતાદર્શનલાલસઃ
'તારી વિના હું પોતાનું જીવન પણ ત્યાગી દઈશ'—આ રીતે રામ, સીતા દર્શન માટે તરસતો, રડતો રહ્યો.
ન દદર્શ સુદુઃખાર્તો રાઘવો જનકાત્મજામ્। અનાસાદયમાનં તં સીતાં શોકપરાયણમ્
ઘેરા દુઃખમાં ડૂબેલા રાઘવને જનકનંદિની સીતા દેખાઈ નહિ, જે દેખાતી નહોતી અને શોકમાં લીન હતી.
પઙ્કમાસાદ્ય વિપુલં સીદન્તમિવ કુઞ્જરમ્। લક્ષ્મણો રામમત્યર્થમુવાચ હિતકામ્યયા
રામને ઊંડા કાદવમાં ફસાયેલા હાથી જેવો થાકી ગયેલો જોઈ, લક્ષ્મણે કલ્યાણની ઈચ્છાથી તેને સમજાવવાનું શરૂ કર્યું.
મા વિષાદં મહાબુદ્ધે કુરુ યત્નં મયા સહ। ઇદં ગિરિવરં વીર બહુકન્દરશોભિતમ્
'મહાન બુદ્ધિશાળી, તું નિરાશ થતો નહિ; મારી સાથે પ્રયત્ન કર. આ સુંદર પર્વત અનેક ગુફાઓથી શોભે છે, હે વીર.'
પ્રિયકાનનસંચારા વનોન્મત્તા ચ મૈથિલી। સા વનં વા પ્રવિષ્ટા સ્યાન્નલિનીં વા સુપુષ્પિતામ્
મૈથિલી, જેને વનમાં ફરવું ગમતું હતું અને જંગલની મસ્તીમાં મગ્ન રહેતી હતી, એ કદાચ વનમાં ગઈ હશે અથવા ફૂલોથી ભરેલી કમળની વાડીમાં પહોંચી ગઈ હશે.
સરિતં વાપિ સમ્પ્રાપ્તા મીનવઞ્જુલસેવિતામ્। વિત્રાસયિતુકામા વા લીના સ્યાત્ કાનને ક્વચિત્
કે તો એ માછલીઓ અને સુંદર પક્ષીઓથી ભરેલી નદી સુધી પહોંચી ગઈ હશે, અથવા અમને ડરાવવા માટે ક્યાંક જંગલમાં છુપાઈ ગઈ હશે.