ભ્રમરૈરુપગીતશ્ચ યથા દ્રુમવરો હ્યસિ। એષ વ્યક્તં વિજાનાતિ તિલકસ્તિલકપ્રિયામ્
'જેમ તને ભમરા ગાય છે, એમ આ તિલક વૃક્ષ પણ ચોક્કસ તિલકપ્રિય સીતાને ઓળખે છે.'
અશોક શોકાપનુદ શોકોપહતચેતનમ્। ત્વન્નામાનં કુરુ ક્ષિપ્રં પ્રિયાસંદર્શનેન મામ્
'અશોક વૃક્ષ, દુઃખ દૂર કરનાર, મારું મન દુઃખથી ભરાયું છે; તું તારા નામને સાચું સાબિત કર, મને મારી પ્રિય સીતાનું દર્શન કરાવ.'
યદિ તાલ ત્વયા દૃષ્ટા પક્વતાલોપમસ્તની। કથયસ્વ વરારોહાં કારુણ્યં યદિ તે મયિ
તાળ વૃક્ષ, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના સ્તન પાકેલા તાળફળ જેવા છે, તો, જો તને મારા પર દયા હોય, તો એ સુંદર સ્ત્રી વિશે મને કહેજે.
યદિ દૃષ્ટા ત્વયા જમ્બો જામ્બૂનદસમપ્રભા। પ્રિયાં યદિ વિજાનાસિ નિઃશઙ્ક કથયસ્વ મે
જાંબુ વૃક્ષ, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના તેજ જાંબુનદ સોનાં જેવું છે, અને જો તને મારી પ્રિયાની ઓળખ છે, તો નિર્ભયપણે મને કહેજે.
અહો ત્વં કર્ણિકારાદ્ય પુષ્પિતઃ શોભસે ભૃશમ્। કર્ણિકારપ્રિયાં સાધ્વીં શંસ દૃષ્ટા યદિ પ્રિયા
કર્ણિકાર વૃક્ષ, તું આજ સુંદર રીતે ફૂલ્યું છે; જો તું મારી પ્રિય, કર્ણિકારને પસંદ કરનારી સતી સ્ત્રીને જોઈ હોય, તો મને કહેજે.
ચૂતનીપમહાસાલાન્ પનસાન્ કુરવાન્ ધવાન્। દાડિમાનપિ તાન્ ગત્વા દૃષ્ટ્વા રામો મહાયશાઃ
મહાન યશસ્વી રામે કેરી, નીપ, મહા સાળ, પાંસ, કુરવ, ધવ અને દાડમનાં વૃક્ષો પાસે જઈને, ત્યાં બધે જોઈને શોધ્યું.
બકુલાનથ પુન્નાગાંશ્ચન્દનાન્ કેતકાંસ્તથા। પૃચ્છન્ રામો વને ભ્રાન્ત ઉન્મત્ત ઇવ લક્ષ્યતે
પછી રામ વનમાં ભટકતો, બકુલ, પુન્નાગ, ચંદન અને કેતકીના વૃક્ષોને પૂછતો જાય છે; તે જાણે પાગલ થઈ ગયો હોય એમ દેખાય છે.
અથવા મૃગશાવાક્ષીં મૃગ જાનાસિ મૈથિલીમ્। મૃગવિપ્રેક્ષણી કાન્તા મૃગીભિઃ સહિતા ભવેત્
હરিণ, શું તને જાણ છે કે મૈથિલી, જેના નેત્ર મૃગછાવક જેવા છે, ક્યાં છે? મૃગ જેવી દૃષ્ટિવાળી મારી પ્રિયા કદાચ હરિણીઓ સાથે હશે.
ગજ સા ગજનાસોરુર્યદિ દૃષ્ટા ત્વયા ભવેત્। તાં મન્યે વિદિતાં તુભ્યમાખ્યાહિ વરવારણ
હાથી, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના જાંઘ હાથીની સુંડ જેવી છે, તો મને લાગે છે તને એની ઓળખ છે; એ મહાન હાથી, મને કહેજે.
શાર્દૂલ યદિ સા દૃષ્ટા પ્રિયા ચન્દ્રનિભાનના। મૈથિલી મમ વિસ્રબ્ધઃ કથયસ્વ ન તે ભયમ્
વાઘ, જો તું મારી ચાંદ્રમાની જેમ ચહેરાવાળી પ્રિયાને જોઈ હોય, તો નિર્ભયપણે મૈથિલી વિશે મને કહેજે; તને કોઈ ડર રાખવાની જરૂર નથી.
કિં ધાવસિ પ્રિયે નૂનં દૃષ્ટાસિ કમલેક્ષણે। વૃક્ષૈરાચ્છાદ્ય ચાત્માનં કિં માં ન પ્રતિભાષસે
પ્રિયે, તું કેમ દોડી રહી છે? નિશ્ચયે તું જોઈ ગઈ છે, કમળની આંખવાળી. વૃક્ષો પાછળ છુપાઈને, તું મને જવાબ કેમ નથી આપતી?
તિષ્ઠ તિષ્ઠ વરારોહે ન તેઽસ્તિ કરુણા મયિ। નાત્યર્થં હાસ્યશીલાસિ કિમર્થં મામુપેક્ષસે
થે, થોભ, સુંદર કાયાવાળી, તને મારા પર દયા નથી. તું બહુ હસણારી નથી, તો પછી મને અવગણના કેમ કરે છે?
પીતકૌશેયકેનાસિ સૂચિતા વરવર્ણિનિ। ધાવન્ત્યપિ મયા દૃષ્ટા તિષ્ઠ યદ્યસ્તિ સૌહૃદમ્
પીળા રેશમી વસ્ત્રથી તું દેખાઈ ગઈ છે, સુંદર રંગવાળી; તું દોડી રહી હોવા છતાં હું તને જોઈ ગયો છું. જો તને મારા પર સ્નેહ હોય તો થોભ.
નૈવ સા નૂનમથવા હિંસિતા ચારુહાસિની। કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તં ન માં નૂનં યથોપેક્ષિતુમર્હતિ
નિશ્ચયે એ મૃદુ હસનારને કોઈ નુકસાન થયું નથી; એ મુશ્કેલીમાં આવી હોય તો પણ, મને યોગ્ય રીતે અવગણના ન કરે.
વ્યક્તં સા ભક્ષિતા બાલા રાક્ષસૈઃ પિશિતાશનૈઃ। વિભજ્યાઙ્ગાનિ સર્વાણિ મયા વિરહિતા પ્રિયા
ખરેખર, એ બાળા, જે મારી પ્રિયા છે અને મારી વિના રહી છે, એને માંસખોર રાક્ષસોએ ખાઈ નાખી છે, એના અંગો ફાડી નાખ્યા છે.
નૂનં તચ્છુભદન્તોષ્ઠં સુનાસં શુભકુણ્ડલમ્। પૂર્ણચન્દ્રનિભં ગ્રસ્તં મુખં નિષ્પ્રભતાં ગતમ્
નિશ્ચયે, એ સુંદર દાંત, હોઠ, સરસ નાક અને સુંદર કુંડળવાળું ચહેરું, જે પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું હતું, એ ગળી નાખવામાં આવ્યું છે અને તેજ ગુમાવ્યું છે.
સા હિ ચમ્પકવર્ણાભા ગ્રીવા ગ્રૈવેયકોચિતા। કોમલા વિલપન્ત્યાસ્તુ કાન્તાયા ભક્ષિતા શુભા
એ ચંપક જેવા રંગની, હારથી શોભાયમાન, નાજુક ગળાવાળી, રડતી મારી પ્રિયાની સુંદર ગળા પણ ખાઈ નાખવામાં આવી છે.
નૂનં વિક્ષિપ્યમાણૌ તૌ બાહૂ પલ્લવકોમલૌ। ભક્ષિતૌ વેપમાનાગ્રૌ સહસ્તાભરણાઙ્ગદૌ
નિશ્ચયે, એ બે હાથ, જે કૂમળા પાંદડાં જેવા નરમ, કાંપતા છે અને હાથમાં કાંગણ છે, એ પણ ખેંચી અને ખાઈ નાખવામાં આવ્યા છે.
મયા વિરહિતા બાલા રક્ષસાં ભક્ષણાય વૈ। સાર્થેનેવ પરિત્યક્તા ભક્ષિતા બહુબાન્ધવા
મારી વિના રહી ગયેલી એ બાળા, ખરેખર રાક્ષસો દ્વારા ખાઈ નાખવામાં આવી છે; જાણે કોઈ વાણિજ્યનું ટોળું છોડી દેવામાં આવે તેમ, અનેક સગાં હોવા છતાં ખાઈ નાખવામાં આવી છે.
હા લક્ષ્મણ મહાબાહો પશ્યસે ત્વં પ્રિયાં ક્વચિત્। હા પ્રિયે ક્વ ગતા ભદ્રે હા સીતેતિ પુનઃ પુનઃ
હાય લક્ષ્મણ, મહાબલી, તું ક્યાંક મારી પ્રિયાને જોઈ છે? હાય પ્રિયે, તું ક્યાં ગઈ, ભદ્રે? હાય સીતે! એમ રામ વારંવાર પોકારતો રહ્યો.
ઇત્યેવં વિલપન્ રામઃ પરિધાવન્ વનાદ્ વનમ્। ક્વચિદુદ્ભ્રમતે વેગાત્ ક્વચિદ્ વિભ્રમતે બલાત્
આ રીતે રામ દુઃખમાં રડતો રડતો એક જંગલમાંથી બીજામાં દોડતો રહ્યો; ક્યારેક ઝડપથી ભટકતો, તો ક્યારેક થાકથી લથડતો.
ક્વચિન્મત્ત ઇવાભાતિ કાન્તાન્વેષણતત્પરઃ। સ વનાનિ નદીઃ શૈલાન્ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ। કાનનાનિ ચ વેગેન ભ્રમત્યપરિસંસ્થિતઃ
ક્યારેક તો પોતે પ્રિયાને શોધવામાં એટલો તલ્લીન થઈ જતો કે જાણે પાગલ થઈ ગયો હોય, અને પછી જંગલ, નદી, પહાડ, ઝરણા અને વનવાટાંમાં અવિરત અને દિશાહીન દોડતો રહેતો.
તદા સ ગત્વા વિપુલં મહદ્ વનં પરીત્ય સર્વં ત્વથ મૈથિલીં પ્રતિ। અનિષ્ઠિતાશઃ સ ચકાર માર્ગણે પુનઃ પ્રિયાયાઃ પરમં પરિશ્રમમ્
પછી રામે વિશાળ અને ઘન જંગલ પાર કરી, સર્વત્ર મૈથિલીને શોધી, અને આશા અસ્થિર હોવા છતાં ફરીથી પોતાની પ્રિયાને શોધવામાં પૂરો જોર લગાવ્યો.
thumb|એકષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે એકષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
આવે છે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો એકસઠમો સર્ગ, સાંભળો.
દૃષ્ટ્વાઽઽશ્રમપદં શૂન્યં રામો દશરથાત્મજઃ। રહિતાં પર્ણશાલાં ચ પ્રવિદ્ધાન્યાસનાનિ ચ
દશરથપુત્ર રામે આશ્રમ ખાલી જોયો, પર્ણશાળા પણ સુની હતી અને બેઠકો પણ વિખેરાઈ ગઈ હતી.
અદૃષ્ટ્વા તત્ર વૈદેહીં સંનિરીક્ષ્ય ચ સર્વશઃ। ઉવાચ રામઃ પ્રાક્રુશ્ય પ્રગૃહ્ય રુચિરૌ ભુજૌ
ત્યાં વૈદેહીને ન જોઈ, સર્વત્ર શોધી, રામે પોતાના સુંદર હાથ પકડીને ઉંચે અવાજે રડ્યો.
ક્વ નુ લક્ષ્મણ વૈદેહી કં વા દેશમિતો ગતા। કેનાહૃતા વા સૌમિત્રે ભક્ષિતા કેન વા પ્રિયા
'લક્ષ્મણ, વૈદેહી ક્યાં ગઈ? અહીંથી કયા પ્રદેશે ગઈ હશે? કોના દ્વારા મારી પ્રિયા અપહૃત થઈ? કે કોના દ્વારા ખાઈ ગઈ?'
વૃક્ષેણાવાર્ય યદિ માં સીતે હસિતુમિચ્છસિ। અલં તે હસિતેનાદ્ય માં ભજસ્વ સુદુઃખિતમ્
'સીતા, જો તું ઝાડની પાછળ છુપાઈને મને ચીડવી રહી હોય તો, હવે બસ, આજે મજાક પૂરતી, દુઃખી મને મળીને આવ.'
યૈઃ પરિક્રીડસે સીતે વિશ્વસ્તૈર્મૃગપોતકૈઃ। એતે હીનાસ્ત્વયા સૌમ્યે ધ્યાયન્ત્યસ્રાવિલેક્ષણાઃ
'સીતા, જેમને તું વિશ્વાસથી રમતી હતી એ નાનાં હરણો, હવે તારી વિના અહીં બેઠાં છે અને તને યાદ કરે છે.'
સીતયા રહિતોઽહં વૈ નહિ જીવામિ લક્ષ્મણ। વૃતં શોકેન મહતા સીતાહરણજેન મામ્
'સીતા વિના હું જીવતો રહી શકતો નથી, લક્ષ્મણ; સીતા અપહરણના ભારે શોકે હું ઘેરાઈ ગયો છું.'