રુદન્તમિવ વૃક્ષૈશ્ચ ગ્લાનપુષ્પમૃગદ્વિજમ્। શ્રિયા વિહીનં વિધ્વસ્તં સંત્યક્તં વનદૈવતૈઃ
વૃક્ષો પણ જાણે રડતા હોય, એના ફૂલ, હરણ અને પક્ષીઓ બધાં મલિન થઈ ગયા હતા; એ જગ્યા સૌંદર્ય વિહોણી, ઉજડી અને વનદેવતાઓએ પણ ત્યજી દીધી હતી.
વિપ્રકીર્ણાજિનકુશં વિપ્રવિદ્ધબૃસીકટમ્। દૃષ્ટ્વા શૂન્યોટજસ્થાનં વિલલાપ પુનઃ પુનઃ
આશ્રમમાં વિખેરાયેલા મૃગચર્મ અને કુશા, ઉલટાવેલું આસન જોઈને, રામજી વારંવાર દુઃખથી રડવા લાગ્યા.
હૃતા મૃતા વા નષ્ટા વા ભક્ષિતા વા ભવિષ્યતિ। નિલીનાપ્યથવા ભીરુરથવા વનમાશ્રિતા
'કદાચિત્ એને કોઈ લઈ ગયો, કે મરી ગઈ, કે ગુમ થઈ ગઈ, કે કોઈ જંગલી પ્રાણીએ ખાઈ ગઈ; અથવા તો ડરીને ક્યાંક છુપાઈ ગઈ હોય, કે વનમાં ક્યાંક છુપાઈ ગઈ હોય.'
ગતા વિચેતું પુષ્પાણિ ફલાન્યપિ ચ વા પુનઃ। અથવા પદ્મિનીં યાતા જલાર્થં વા નદીં ગતા
'શાયદ એ ફૂલ કે ફળ લેવા ગઈ હોય, અથવા કમળની તળાવ પાસે ગઈ હોય, કે પાણી લેવા નદી પર ગઈ હોય.'
યત્નાન્મૃગયમાણસ્તુ નાસસાદ વને પ્રિયામ્। શોકરક્તેક્ષણઃ શ્રીમાનુન્મત્ત ઇવ લક્ષ્યતે
રામજી એ વનમાં ઘણો પ્રયત્ન કર્યો, પણ પ્રિય સીતાજી ક્યાંય મળ્યા નહીં; દુઃખથી આંખો લાલ થઈ ગઈ અને એમના હાવભાવ જાણે પાગલ જેવા થઈ ગયા.
વૃક્ષાદ્ વૃક્ષં પ્રધાવન્ સ ગિરીંશ્ચાપિ નદીનદમ્। બભ્રામ વિલપન્ રામઃ શોકપઙ્કાર્ણવપ્લુતઃ
રામજી વૃક્ષેથી વૃક્ષે, પર્વતો અને નદીઓ વચ્ચે દોડી રહ્યા હતા, દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલા, સતત રડતા અને ભટકતા.
અસ્તિ કચ્ચિત્ત્વયા દૃષ્ટા સા કદમ્બપ્રિયા પ્રિયા। કદમ્બ યદિ જાનીષે શંસ સીતાં શુભાનનામ્
'કદંબ વૃક્ષ, શું તું મારી પ્રિય, કદંબપ્રિય સીતાને ક્યાંક જોયી છે? જો જાણતો હોય તો, એ સુંદર ચહેરાવાળી સીતાનું સંદેશ મને આપ.'
સ્નિગ્ધપલ્લવસંકાશાં પીતકૌશેયવાસિનીમ્। શંસસ્વ યદિ સા દૃષ્ટા બિલ્વ બિલ્વોપમસ્તની
'બિલ્વ વૃક્ષ, જો તું એને જોઈ હોય, જે કોમળ પાંદડાં જેવી છે અને પીળા વસ્ત્ર પહેરે છે, અને જેના સ્તન બિલ્વફળ જેવા છે, તો મને એની ખબર આપ.'
અથવાર્જુન શંસ ત્વં પ્રિયાં તામર્જુનપ્રિયામ્। જનકસ્ય સુતા તન્વી યદિ જીવતિ વા ન વા
'અથવા, અર્જુન વૃક્ષ, તું મારી પ્રિય, અર્જુનપ્રિય સીતાની ખબર આપ, જનકની દીકરી, પાતળી કાયાવાળી, જીવતી છે કે નહીં.'
કકુભઃ કકુભોરું તાં વ્યક્તં જાનાતિ મૈથિલીમ્। લતાપલ્લવપુષ્પાઢ્યો ભાતિ હ્યેષ વનસ્પતિઃ
'આ વૃક્ષો તો ચોક્કસ મૈથિલી સીતાને ઓળખે છે, જેના જાંઘ વૃક્ષની ડાળ જેવી છે; લતાવાળી, પાંદડાં અને ફૂલોથી ભરેલું આ વૃક્ષ ખુબજ તેજસ્વી લાગે છે.'
ભ્રમરૈરુપગીતશ્ચ યથા દ્રુમવરો હ્યસિ। એષ વ્યક્તં વિજાનાતિ તિલકસ્તિલકપ્રિયામ્
'જેમ તને ભમરા ગાય છે, એમ આ તિલક વૃક્ષ પણ ચોક્કસ તિલકપ્રિય સીતાને ઓળખે છે.'
અશોક શોકાપનુદ શોકોપહતચેતનમ્। ત્વન્નામાનં કુરુ ક્ષિપ્રં પ્રિયાસંદર્શનેન મામ્
'અશોક વૃક્ષ, દુઃખ દૂર કરનાર, મારું મન દુઃખથી ભરાયું છે; તું તારા નામને સાચું સાબિત કર, મને મારી પ્રિય સીતાનું દર્શન કરાવ.'
યદિ તાલ ત્વયા દૃષ્ટા પક્વતાલોપમસ્તની। કથયસ્વ વરારોહાં કારુણ્યં યદિ તે મયિ
તાળ વૃક્ષ, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના સ્તન પાકેલા તાળફળ જેવા છે, તો, જો તને મારા પર દયા હોય, તો એ સુંદર સ્ત્રી વિશે મને કહેજે.
યદિ દૃષ્ટા ત્વયા જમ્બો જામ્બૂનદસમપ્રભા। પ્રિયાં યદિ વિજાનાસિ નિઃશઙ્ક કથયસ્વ મે
જાંબુ વૃક્ષ, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના તેજ જાંબુનદ સોનાં જેવું છે, અને જો તને મારી પ્રિયાની ઓળખ છે, તો નિર્ભયપણે મને કહેજે.
અહો ત્વં કર્ણિકારાદ્ય પુષ્પિતઃ શોભસે ભૃશમ્। કર્ણિકારપ્રિયાં સાધ્વીં શંસ દૃષ્ટા યદિ પ્રિયા
કર્ણિકાર વૃક્ષ, તું આજ સુંદર રીતે ફૂલ્યું છે; જો તું મારી પ્રિય, કર્ણિકારને પસંદ કરનારી સતી સ્ત્રીને જોઈ હોય, તો મને કહેજે.
ચૂતનીપમહાસાલાન્ પનસાન્ કુરવાન્ ધવાન્। દાડિમાનપિ તાન્ ગત્વા દૃષ્ટ્વા રામો મહાયશાઃ
મહાન યશસ્વી રામે કેરી, નીપ, મહા સાળ, પાંસ, કુરવ, ધવ અને દાડમનાં વૃક્ષો પાસે જઈને, ત્યાં બધે જોઈને શોધ્યું.
બકુલાનથ પુન્નાગાંશ્ચન્દનાન્ કેતકાંસ્તથા। પૃચ્છન્ રામો વને ભ્રાન્ત ઉન્મત્ત ઇવ લક્ષ્યતે
પછી રામ વનમાં ભટકતો, બકુલ, પુન્નાગ, ચંદન અને કેતકીના વૃક્ષોને પૂછતો જાય છે; તે જાણે પાગલ થઈ ગયો હોય એમ દેખાય છે.
અથવા મૃગશાવાક્ષીં મૃગ જાનાસિ મૈથિલીમ્। મૃગવિપ્રેક્ષણી કાન્તા મૃગીભિઃ સહિતા ભવેત્
હરিণ, શું તને જાણ છે કે મૈથિલી, જેના નેત્ર મૃગછાવક જેવા છે, ક્યાં છે? મૃગ જેવી દૃષ્ટિવાળી મારી પ્રિયા કદાચ હરિણીઓ સાથે હશે.
ગજ સા ગજનાસોરુર્યદિ દૃષ્ટા ત્વયા ભવેત્। તાં મન્યે વિદિતાં તુભ્યમાખ્યાહિ વરવારણ
હાથી, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના જાંઘ હાથીની સુંડ જેવી છે, તો મને લાગે છે તને એની ઓળખ છે; એ મહાન હાથી, મને કહેજે.
શાર્દૂલ યદિ સા દૃષ્ટા પ્રિયા ચન્દ્રનિભાનના। મૈથિલી મમ વિસ્રબ્ધઃ કથયસ્વ ન તે ભયમ્
વાઘ, જો તું મારી ચાંદ્રમાની જેમ ચહેરાવાળી પ્રિયાને જોઈ હોય, તો નિર્ભયપણે મૈથિલી વિશે મને કહેજે; તને કોઈ ડર રાખવાની જરૂર નથી.
કિં ધાવસિ પ્રિયે નૂનં દૃષ્ટાસિ કમલેક્ષણે। વૃક્ષૈરાચ્છાદ્ય ચાત્માનં કિં માં ન પ્રતિભાષસે
પ્રિયે, તું કેમ દોડી રહી છે? નિશ્ચયે તું જોઈ ગઈ છે, કમળની આંખવાળી. વૃક્ષો પાછળ છુપાઈને, તું મને જવાબ કેમ નથી આપતી?
તિષ્ઠ તિષ્ઠ વરારોહે ન તેઽસ્તિ કરુણા મયિ। નાત્યર્થં હાસ્યશીલાસિ કિમર્થં મામુપેક્ષસે
થે, થોભ, સુંદર કાયાવાળી, તને મારા પર દયા નથી. તું બહુ હસણારી નથી, તો પછી મને અવગણના કેમ કરે છે?
પીતકૌશેયકેનાસિ સૂચિતા વરવર્ણિનિ। ધાવન્ત્યપિ મયા દૃષ્ટા તિષ્ઠ યદ્યસ્તિ સૌહૃદમ્
પીળા રેશમી વસ્ત્રથી તું દેખાઈ ગઈ છે, સુંદર રંગવાળી; તું દોડી રહી હોવા છતાં હું તને જોઈ ગયો છું. જો તને મારા પર સ્નેહ હોય તો થોભ.
નૈવ સા નૂનમથવા હિંસિતા ચારુહાસિની। કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તં ન માં નૂનં યથોપેક્ષિતુમર્હતિ
નિશ્ચયે એ મૃદુ હસનારને કોઈ નુકસાન થયું નથી; એ મુશ્કેલીમાં આવી હોય તો પણ, મને યોગ્ય રીતે અવગણના ન કરે.
વ્યક્તં સા ભક્ષિતા બાલા રાક્ષસૈઃ પિશિતાશનૈઃ। વિભજ્યાઙ્ગાનિ સર્વાણિ મયા વિરહિતા પ્રિયા
ખરેખર, એ બાળા, જે મારી પ્રિયા છે અને મારી વિના રહી છે, એને માંસખોર રાક્ષસોએ ખાઈ નાખી છે, એના અંગો ફાડી નાખ્યા છે.
નૂનં તચ્છુભદન્તોષ્ઠં સુનાસં શુભકુણ્ડલમ્। પૂર્ણચન્દ્રનિભં ગ્રસ્તં મુખં નિષ્પ્રભતાં ગતમ્
નિશ્ચયે, એ સુંદર દાંત, હોઠ, સરસ નાક અને સુંદર કુંડળવાળું ચહેરું, જે પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું હતું, એ ગળી નાખવામાં આવ્યું છે અને તેજ ગુમાવ્યું છે.
સા હિ ચમ્પકવર્ણાભા ગ્રીવા ગ્રૈવેયકોચિતા। કોમલા વિલપન્ત્યાસ્તુ કાન્તાયા ભક્ષિતા શુભા
એ ચંપક જેવા રંગની, હારથી શોભાયમાન, નાજુક ગળાવાળી, રડતી મારી પ્રિયાની સુંદર ગળા પણ ખાઈ નાખવામાં આવી છે.
નૂનં વિક્ષિપ્યમાણૌ તૌ બાહૂ પલ્લવકોમલૌ। ભક્ષિતૌ વેપમાનાગ્રૌ સહસ્તાભરણાઙ્ગદૌ
નિશ્ચયે, એ બે હાથ, જે કૂમળા પાંદડાં જેવા નરમ, કાંપતા છે અને હાથમાં કાંગણ છે, એ પણ ખેંચી અને ખાઈ નાખવામાં આવ્યા છે.
મયા વિરહિતા બાલા રક્ષસાં ભક્ષણાય વૈ। સાર્થેનેવ પરિત્યક્તા ભક્ષિતા બહુબાન્ધવા
મારી વિના રહી ગયેલી એ બાળા, ખરેખર રાક્ષસો દ્વારા ખાઈ નાખવામાં આવી છે; જાણે કોઈ વાણિજ્યનું ટોળું છોડી દેવામાં આવે તેમ, અનેક સગાં હોવા છતાં ખાઈ નાખવામાં આવી છે.
હા લક્ષ્મણ મહાબાહો પશ્યસે ત્વં પ્રિયાં ક્વચિત્। હા પ્રિયે ક્વ ગતા ભદ્રે હા સીતેતિ પુનઃ પુનઃ
હાય લક્ષ્મણ, મહાબલી, તું ક્યાંક મારી પ્રિયાને જોઈ છે? હાય પ્રિયે, તું ક્યાં ગઈ, ભદ્રે? હાય સીતે! એમ રામ વારંવાર પોકારતો રહ્યો.