સર્વથા ત્વપનીતં તે સીતયા યત્ પ્રચોદિતઃ। ક્રોધસ્ય વશમાગમ્ય નાકરોઃ શાસનં મમ
નિષ્શંકપણે, તું સીતાના ઉશ્કેરાવાથી અને ગુસ્સાના વશમાં આવીને, મારી આજ્ઞાનું પાલન કર્યું નહીં.
અસૌ હિ રાક્ષસઃ શેતે શરેણાભિહતો મયા। મૃગરૂપેણ યેનાહમાશ્રમાદપવાહિતઃ
એ રાક્ષસ, જે મૃગરૂપે આવીને મને આશ્રમથી દૂર લઈ ગયો હતો, હવે મારા બાણથી ઘાયલ થઈને મરી પડ્યો છે.
વિકૃષ્ય ચાપં પરિધાય સાયકં સલીલબાણેન ચ તાડિતો મયા। માર્ગીં તનું ત્યજ્ય ચ વિક્લવસ્વરો બભૂવ કેયૂરધરઃ સ રાક્ષસઃ
મેં ધનુષ ખેંચી અને બાણ ચડાવી, ઝડપથી એ પર બાણ છોડ્યું. એણે પોતાની માયાવિ દેહ છોડી, અવાજ કંપતો થયો અને કંકણ પહેરેલો એ રાક્ષસ દેખાઈ પડ્યો.
શરાહતેનૈવ તદાર્તયા ગિરા સ્વરં મમાલમ્બ્ય સુદૂરસુશ્રવમ્। ઉદાહૃતં તદ્ વચનં સુદારુણં ત્વમાગતો યેન વિહાય મૈથિલીમ્
મારા બાણથી ઘાયલ થઈ, એ રાક્ષસે દુઃખથી ભરેલા અવાજે દૂરથી મને ભયાનક રીતે બોલાવ્યું — જેના કારણે તું માઈથિલીને છોડી અહીં આવ્યો.
thumb|ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો સાઠમો સર્ગ હવે સાંભળો.
ભૃશમાવ્રજમાનસ્ય તસ્યાધો વામલોચનમ્। પ્રાસ્ફુરચ્ચાસ્ખલદ્ રામો વેપથુશ્ચાસ્ય જાયતે
જ્યારે રામજી ઝડપથી આગળ વધતા હતા, ત્યારે એમની ડાબી આંખ ફફડી, પગ લથડ્યો અને આખું શરીર કાંપતું થયું.
ઉપાલક્ષ્ય નિમિત્તાનિ સોઽશુભાનિ મુહુર્મુહુઃ। અપિ ક્ષેમં તુ સીતાયા ઇતિ વૈ વ્યાજહાર હ
આવી અશુભ નિશાનીઓ વારંવાર જોઈને, રામજી વારંવાર બોલતા, 'સીતા સુખી હોય.'
ત્વરમાણો જગામાથ સીતાદર્શનલાલસઃ। શૂન્યમાવસથં દૃષ્ટ્વા બભૂવોદ્વિગ્નમાનસઃ
સીતા દર્શન માટે આતુર થઈને, રામજી ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યા, પણ આશ્રમ ખાલી જોઈને એમનું મન ચિંતાથી ભરાઈ ગયું.
ઉદ્ભ્રમન્નિવ વેગેન વિક્ષિપન્ રઘુનન્દનઃ। તત્ર તત્રોટજસ્થાનમભિવીક્ષ્ય સમન્તતઃ
રઘુનંદન ત્યાં-ત્યાં ઝડપથી દોડી, ચારેય બાજુ આશ્રમની જગ્યાઓ જોઈ રહ્યા હતા.
દદર્શ પર્ણશાલાં ચ સીતયા રહિતાં તદા। શ્રિયા વિરહિતાં ધ્વસ્તાં હેમન્તે પદ્મિનીમિવ
એમણે પર્ણશાળા જોઈ, જે હવે સીતાવિહોણી, સૌંદર્યથી ખાલી અને શિયાળામાં કમળની તળાવ જેવી ઉજડી પડી હતી.
રુદન્તમિવ વૃક્ષૈશ્ચ ગ્લાનપુષ્પમૃગદ્વિજમ્। શ્રિયા વિહીનં વિધ્વસ્તં સંત્યક્તં વનદૈવતૈઃ
વૃક્ષો પણ જાણે રડતા હોય, એના ફૂલ, હરણ અને પક્ષીઓ બધાં મલિન થઈ ગયા હતા; એ જગ્યા સૌંદર્ય વિહોણી, ઉજડી અને વનદેવતાઓએ પણ ત્યજી દીધી હતી.
વિપ્રકીર્ણાજિનકુશં વિપ્રવિદ્ધબૃસીકટમ્। દૃષ્ટ્વા શૂન્યોટજસ્થાનં વિલલાપ પુનઃ પુનઃ
આશ્રમમાં વિખેરાયેલા મૃગચર્મ અને કુશા, ઉલટાવેલું આસન જોઈને, રામજી વારંવાર દુઃખથી રડવા લાગ્યા.
હૃતા મૃતા વા નષ્ટા વા ભક્ષિતા વા ભવિષ્યતિ। નિલીનાપ્યથવા ભીરુરથવા વનમાશ્રિતા
'કદાચિત્ એને કોઈ લઈ ગયો, કે મરી ગઈ, કે ગુમ થઈ ગઈ, કે કોઈ જંગલી પ્રાણીએ ખાઈ ગઈ; અથવા તો ડરીને ક્યાંક છુપાઈ ગઈ હોય, કે વનમાં ક્યાંક છુપાઈ ગઈ હોય.'
ગતા વિચેતું પુષ્પાણિ ફલાન્યપિ ચ વા પુનઃ। અથવા પદ્મિનીં યાતા જલાર્થં વા નદીં ગતા
'શાયદ એ ફૂલ કે ફળ લેવા ગઈ હોય, અથવા કમળની તળાવ પાસે ગઈ હોય, કે પાણી લેવા નદી પર ગઈ હોય.'
યત્નાન્મૃગયમાણસ્તુ નાસસાદ વને પ્રિયામ્। શોકરક્તેક્ષણઃ શ્રીમાનુન્મત્ત ઇવ લક્ષ્યતે
રામજી એ વનમાં ઘણો પ્રયત્ન કર્યો, પણ પ્રિય સીતાજી ક્યાંય મળ્યા નહીં; દુઃખથી આંખો લાલ થઈ ગઈ અને એમના હાવભાવ જાણે પાગલ જેવા થઈ ગયા.
વૃક્ષાદ્ વૃક્ષં પ્રધાવન્ સ ગિરીંશ્ચાપિ નદીનદમ્। બભ્રામ વિલપન્ રામઃ શોકપઙ્કાર્ણવપ્લુતઃ
રામજી વૃક્ષેથી વૃક્ષે, પર્વતો અને નદીઓ વચ્ચે દોડી રહ્યા હતા, દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલા, સતત રડતા અને ભટકતા.
અસ્તિ કચ્ચિત્ત્વયા દૃષ્ટા સા કદમ્બપ્રિયા પ્રિયા। કદમ્બ યદિ જાનીષે શંસ સીતાં શુભાનનામ્
'કદંબ વૃક્ષ, શું તું મારી પ્રિય, કદંબપ્રિય સીતાને ક્યાંક જોયી છે? જો જાણતો હોય તો, એ સુંદર ચહેરાવાળી સીતાનું સંદેશ મને આપ.'
સ્નિગ્ધપલ્લવસંકાશાં પીતકૌશેયવાસિનીમ્। શંસસ્વ યદિ સા દૃષ્ટા બિલ્વ બિલ્વોપમસ્તની
'બિલ્વ વૃક્ષ, જો તું એને જોઈ હોય, જે કોમળ પાંદડાં જેવી છે અને પીળા વસ્ત્ર પહેરે છે, અને જેના સ્તન બિલ્વફળ જેવા છે, તો મને એની ખબર આપ.'
અથવાર્જુન શંસ ત્વં પ્રિયાં તામર્જુનપ્રિયામ્। જનકસ્ય સુતા તન્વી યદિ જીવતિ વા ન વા
'અથવા, અર્જુન વૃક્ષ, તું મારી પ્રિય, અર્જુનપ્રિય સીતાની ખબર આપ, જનકની દીકરી, પાતળી કાયાવાળી, જીવતી છે કે નહીં.'
કકુભઃ કકુભોરું તાં વ્યક્તં જાનાતિ મૈથિલીમ્। લતાપલ્લવપુષ્પાઢ્યો ભાતિ હ્યેષ વનસ્પતિઃ
'આ વૃક્ષો તો ચોક્કસ મૈથિલી સીતાને ઓળખે છે, જેના જાંઘ વૃક્ષની ડાળ જેવી છે; લતાવાળી, પાંદડાં અને ફૂલોથી ભરેલું આ વૃક્ષ ખુબજ તેજસ્વી લાગે છે.'
ભ્રમરૈરુપગીતશ્ચ યથા દ્રુમવરો હ્યસિ। એષ વ્યક્તં વિજાનાતિ તિલકસ્તિલકપ્રિયામ્
'જેમ તને ભમરા ગાય છે, એમ આ તિલક વૃક્ષ પણ ચોક્કસ તિલકપ્રિય સીતાને ઓળખે છે.'
અશોક શોકાપનુદ શોકોપહતચેતનમ્। ત્વન્નામાનં કુરુ ક્ષિપ્રં પ્રિયાસંદર્શનેન મામ્
'અશોક વૃક્ષ, દુઃખ દૂર કરનાર, મારું મન દુઃખથી ભરાયું છે; તું તારા નામને સાચું સાબિત કર, મને મારી પ્રિય સીતાનું દર્શન કરાવ.'
યદિ તાલ ત્વયા દૃષ્ટા પક્વતાલોપમસ્તની। કથયસ્વ વરારોહાં કારુણ્યં યદિ તે મયિ
તાળ વૃક્ષ, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના સ્તન પાકેલા તાળફળ જેવા છે, તો, જો તને મારા પર દયા હોય, તો એ સુંદર સ્ત્રી વિશે મને કહેજે.
યદિ દૃષ્ટા ત્વયા જમ્બો જામ્બૂનદસમપ્રભા। પ્રિયાં યદિ વિજાનાસિ નિઃશઙ્ક કથયસ્વ મે
જાંબુ વૃક્ષ, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના તેજ જાંબુનદ સોનાં જેવું છે, અને જો તને મારી પ્રિયાની ઓળખ છે, તો નિર્ભયપણે મને કહેજે.
અહો ત્વં કર્ણિકારાદ્ય પુષ્પિતઃ શોભસે ભૃશમ્। કર્ણિકારપ્રિયાં સાધ્વીં શંસ દૃષ્ટા યદિ પ્રિયા
કર્ણિકાર વૃક્ષ, તું આજ સુંદર રીતે ફૂલ્યું છે; જો તું મારી પ્રિય, કર્ણિકારને પસંદ કરનારી સતી સ્ત્રીને જોઈ હોય, તો મને કહેજે.
ચૂતનીપમહાસાલાન્ પનસાન્ કુરવાન્ ધવાન્। દાડિમાનપિ તાન્ ગત્વા દૃષ્ટ્વા રામો મહાયશાઃ
મહાન યશસ્વી રામે કેરી, નીપ, મહા સાળ, પાંસ, કુરવ, ધવ અને દાડમનાં વૃક્ષો પાસે જઈને, ત્યાં બધે જોઈને શોધ્યું.
બકુલાનથ પુન્નાગાંશ્ચન્દનાન્ કેતકાંસ્તથા। પૃચ્છન્ રામો વને ભ્રાન્ત ઉન્મત્ત ઇવ લક્ષ્યતે
પછી રામ વનમાં ભટકતો, બકુલ, પુન્નાગ, ચંદન અને કેતકીના વૃક્ષોને પૂછતો જાય છે; તે જાણે પાગલ થઈ ગયો હોય એમ દેખાય છે.
અથવા મૃગશાવાક્ષીં મૃગ જાનાસિ મૈથિલીમ્। મૃગવિપ્રેક્ષણી કાન્તા મૃગીભિઃ સહિતા ભવેત્
હરিণ, શું તને જાણ છે કે મૈથિલી, જેના નેત્ર મૃગછાવક જેવા છે, ક્યાં છે? મૃગ જેવી દૃષ્ટિવાળી મારી પ્રિયા કદાચ હરિણીઓ સાથે હશે.
ગજ સા ગજનાસોરુર્યદિ દૃષ્ટા ત્વયા ભવેત્। તાં મન્યે વિદિતાં તુભ્યમાખ્યાહિ વરવારણ
હાથી, જો તું એ સ્ત્રીને જોઈ હોય, જેના જાંઘ હાથીની સુંડ જેવી છે, તો મને લાગે છે તને એની ઓળખ છે; એ મહાન હાથી, મને કહેજે.
શાર્દૂલ યદિ સા દૃષ્ટા પ્રિયા ચન્દ્રનિભાનના। મૈથિલી મમ વિસ્રબ્ધઃ કથયસ્વ ન તે ભયમ્
વાઘ, જો તું મારી ચાંદ્રમાની જેમ ચહેરાવાળી પ્રિયાને જોઈ હોય, તો નિર્ભયપણે મૈથિલી વિશે મને કહેજે; તને કોઈ ડર રાખવાની જરૂર નથી.