સર્વથા તુ કૃતં કષ્ટં સીતામુત્સૃજતા વને। પ્રતિકર્તું નૃશંસાનાં રક્ષસાં દત્તમન્તરમ્
વનમાં સીતાને એકલી છોડી દેવું એ ખરેખર મોટું દુઃખદ કામ થયું, એથી ક્રૂર રાક્ષસોને દુષ્કર્મ કરવા મોકો મળી ગયો.
દુઃખિતાઃ ખરઘાતેન રાક્ષસાઃ પિશિતાશનાઃ। તૈઃ સીતા નિહતા ઘોરૈર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
ખરાના વધથી દુઃખી થયેલા માંસખોર રાક્ષસોએ જરુર સીતાનો નાશ કર્યો હશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
અહોઽસ્મિ વ્યસને મગ્નઃ સર્વથા રિપુનાશન। કિં ત્વિદાનીં કરિષ્યામિ શઙ્કે પ્રાપ્તવ્યમીદૃશમ્
હાય! હું તો દુઃખમાં ગરકાવ થયો છું, દુશ્મનોનો નાશ કરનાર; હવે હું શું કરું? મને લાગે છે આવું દુઃખ તો મારા ભાગ્યમાં જ હતું.
ઇતિ સીતાં વરારોહાં ચિન્તયન્નેવ રાઘવઃ। આજગામ જનસ્થાનં ત્વરયા સહલક્ષ્મણઃ
આ રીતે સીતાની ચિંતા કરતાં રાઘવ, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીની વાત મનમાં રાખી, લક્ષ્મણ સાથે જલદી જનસ્થાન તરફ દોડ્યો.
વિગર્હમાણોઽનુજમાર્તરૂપં ક્ષુધાશ્રમેણૈવ પિપાસયા ચ। વિનિઃશ્વસન્ શુષ્કમુખો વિષણ્ણઃ પ્રતિશ્રયં પ્રાપ્ય સમીક્ષ્ય શૂન્યમ્
પોતાના નાના ભાઈને ઉગ્ર શબ્દોમાં ઠપકો આપતો, દુઃખી દેખાતો, ભૂખ અને તરસથી થાકેલો, ઊંડી શ્વાસો લેતો, સુકાઈ ગયેલા મોઢાથી, ઉદાસ થઈ, જ્યારે આશ્રમ પાસે પહોંચ્યો ત્યારે એ ખાલી જોઈને વધુ દુઃખી થયો.
સ્વમાશ્રમં સ પ્રવિગાહ્ય વીરો વિહારદેશાનનુસૃત્ય કાંશ્ચિત્। એતત્તદિત્યેવ નિવાસભૂમૌ પ્રહૃષ્ટરોમા વ્યથિતો બભૂવ
એ વીર પોતાના આશ્રમમાં પ્રવેશી, જ્યાં સીતાએ ફરમાવ્યું હતું એ જગ્યાઓ શોધી, અને નિવાસસ્થાન ઓળખી, તેના રોમકૂપ ઊભા થઈ ગયા અને તે દુઃખથી ભરાઈ ગયો.
thumb|એકોનષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે એકોનષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ઓગણસઠમો સર્ગ સાંભળો.
અથાશ્રમાદુપાવૃત્તમન્તરા રઘુનન્દનઃ। પરિપપ્રચ્છ સૌમિત્રિં રામો દુઃખાદિદં વચઃ
પછી આશ્રમમાંથી પાછા ફરતાં રઘુનંદન રામે દુઃખથી ભરેલા શબ્દોમાં સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને પૂછ્યું.
તમુવાચ કિમર્થં ત્વમાગતોઽપાસ્ય મૈથિલીમ્। યદા સા તવ વિશ્વાસાદ્ વને વિરહિતા મયા
રામે પૂછ્યું: 'તમે માઇથિલી સીતાને છોડી કેમ આવ્યા, જ્યારે એ મારા કારણે વનમાં એકલી રહી હતી અને તમને વિશ્વાસથી સાથે રાખી હતી?'
દૃષ્ટ્વૈવાભ્યાગતં ત્વાં મે મૈથિલીં ત્યજ્ય લક્ષ્મણ। શઙ્કમાનં મહત્ પાપં યત્સત્યં વ્યથિતં મનઃ
લક્ષ્મણ, જ્યારે મેં જોયું કે તમે માઇથિલીને છોડી પાછા આવ્યા છો, ત્યારે મને મોટું અપશકુન થવાનું ભય થયું અને મારું મન ખૂબ દુઃખી થઈ ગયું.
સ્ફુરતે નયનં સવ્યં બાહુશ્ચ હૃદયં ચ મે। દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણ દૂરે ત્વાં સીતાવિરહિતં પથિ
લક્ષ્મણ, જ્યારે હું તમને સીતાવિહિન રસ્તે દૂર જોઈ રહ્યો છું, ત્યારે મારું ડાબું આંખ, ડાબું હાથ અને હૃદય ધડકતું રહે છે.
એવમુક્તસ્તુ સૌમિત્રિર્લક્ષ્મણઃ શુભલક્ષણઃ। ભૂયો દુઃખસમાવિષ્ટો દુઃખિતં રામમબ્રવીત્
આવી રીતે કહેતાં, શુભ લક્ષણો ધરાવતો સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ પણ દુઃખથી ઘેરાઈ ગયો અને દુઃખી રામને ફરી બોલ્યો.
ન સ્વયં કામકારેણ તાં ત્યક્ત્વાહમિહાગતઃ। પ્રચોદિતસ્તયૈવોગ્રૈસ્ત્વત્સકાશમિહાગતઃ
હું મારી ઈચ્છાથી સીતાને છોડી અહીં આવ્યો નથી; એના કઠોર શબ્દોથી મજબૂર થઈને જ હું તમારી પાસે આવ્યો છું.
આર્યેણેવ પરિક્રુષ્ટં લક્ષ્મણેતિ સુવિસ્વરમ્। પરિત્રાહીતિ યદ્વાક્યં મૈથિલ્યાસ્તચ્છ્રુતિં ગતમ્
એણે 'લક્ષ્મણ' કહીને ઉંચા અવાજે બૂમ પાડી, જાણે કોઈ વડીલ ગુસ્સે બોલ્યા હોય, અને 'મને બચાવો' એમ કહ્યું એ શબ્દો મારા કાન સુધી પહોંચ્યા.
સા તમાર્તસ્વરં શ્રુત્વા તવ સ્નેહેન મૈથિલી। ગચ્છ ગચ્છેતિ મામાશુ રુદતી ભયવિક્લવા
તમારો દુઃખદ અવાજ સાંભળી, માઇથિલી સીતાએ તમારા માટે પ્રેમથી, ભયથી કાંપતી અને રડતી, વારંવાર મને જલદી જવા કહ્યું.
પ્રચોદ્યમાનેન મયા ગચ્છેતિ બહુશસ્તયા। પ્રત્યુક્તા મૈથિલી વાક્યમિદં તત્ પ્રત્યયાન્વિતમ્
એના વારંવાર કહેવા છતાં, જ્યારે એ મને જવા દબાણ કરતી હતી, ત્યારે મેં માઇથિલીને આશ્વાસન આપતાં આ શબ્દો કહ્યા.
ન તત્ પશ્યામ્યહં રક્ષો યદસ્ય ભયમાવહેત્। નિર્વૃતા ભવ નાસ્ત્યેતત્ કેનાપ્યેતદુદાહૃતમ્
હું અહીં કોઈ રાક્ષસ નથી જોતો કે જે આવું ભય પેદા કરે. તું નિડર રહીશ, આવું કશુંયે કદી થયું નથી.
વિગર્હિતં ચ નીચં ચ કથમાર્યોઽભિધાસ્યતિ। ત્રાહીતિ વચનં સીતે યસ્ત્રાયેત્ ત્રિદશાનપિ
જે ભગવાન સુધીનું રક્ષણ કરી શકે છે, એ આર્ય પુરુષ કદી આવી નીચ અને લાજવંતી વાત, 'સીતે, બચાવો' કેમ બોલી શકે?
કિંનિમિત્તં તુ કેનાપિ ભ્રાતુરાલમ્બ્ય મે સ્વરમ્। વિસ્વરં વ્યાહૃતં વાક્યં લક્ષ્મણ ત્રાહિ મામિતિ
લક્ષ્મણ, મારા ભાઈનો અવાજ લઇને, એ પણ તૂટેલા સ્વરે, 'લક્ષ્મણ, મને બચાવ' એમ કોણે અને કયા કારણથી બોલાવ્યું?
રાક્ષસેનેરિતં વાક્યં ત્રાસાત્ ત્રાહીતિ શોભને। ન ભવત્યા વ્યથા કાર્યા કુનારીજનસેવિતા
'મને બચાવ', આ ભયથી રાક્ષસે બોલાવેલું છે, હે કલ્યાણી, તારે એથી દુઃખી થવું જોઈએ નહીં, કારણ કે આવું દુષ્ટ સ્ત્રીઓના વર્તનમાં હોય છે.
અલં વિક્લવતાં ગન્તું સ્વસ્થા ભવ નિરુત્સુકા। ન ચાસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ પુમાન્ યો રાઘવં રણે
આવી ચિંતા છોડ, શાંત અને નિરાશ્રય બની રહે. ત્રણેય લોકમાં એવો કોઈ પુરુષ નથી કે જે રાઘવને યુદ્ધમાં હરાવી શકે.
જાતો વા જાયમાનો વા સંયુગે યઃ પરાજયેત્। અજેયો રાઘવો યુદ્ધે દેવૈઃ શક્રપુરોગમૈઃ
હવે સુધી જન્મેલો હોય કે પછી જન્મે, એવો કોઈ નથી કે જે યુદ્ધમાં રાઘવને હરાવી શકે. દેવો અને ઇન્દ્ર પણ યુદ્ધમાં રાઘવને જીતવા અસમર્થ છે.
એવમુક્તા તુ વૈદેહી પરિમોહિતચેતના। ઉવાચાશ્રૂણિ મુઞ્ચન્તી દારુણં મામિદં વચઃ
આવી રીતે કહેતાં, વૈદેહીનું મન ગૂંચવાઈ ગયું, અને એ રડતી રડતી મને કઠોર શબ્દો બોલી.
ભાવો મયિ તવાત્યર્થં પાપ એવ નિવેશિતઃ। વિનષ્ટે ભ્રાતરિ પ્રાપ્તું ન ચ ત્વં મામવાપ્સ્યસે
મારા પર તારો ભાવ સંપૂર્ણ પાપમય છે. જો મારા ભાઈનો નાશ થાય તો તું મને કદી મળવા પામશે નહીં.
સંકેતાદ્ ભરતેન ત્વં રામં સમનુગચ્છસિ। ક્રોશન્તં હિ યથાત્યર્થં નૈનમભ્યવપદ્યસે
ભરતના સંકેતથી તું રામના પીછા કરે છે, અને જ્યારે તે ખૂબ જ પીડામાં રડે છે, ત્યારે પણ તું તેની પાસે જતી નથી.
રિપુઃ પ્રચ્છન્નચારી ત્વં મદર્થમનુગચ્છસિ। રાઘવસ્યાન્તરં પ્રેપ્સુસ્તથૈનં નાભિપદ્યસે
તું છુપાયેલો શત્રુ છે, મારા માટે જ પીછો કરે છે. રાઘવને નુકસાન પહોંચાડવાનો ઈરાદો રાખે છે, એટલે તું તેની પાસે જતી નથી.
એવમુક્તસ્તુ વૈદેહ્યા સંરબ્ધો રક્તલોચનઃ। ક્રોધાત્ પ્રસ્ફુરમાણોષ્ઠ આશ્રમાદભિનિર્ગતઃ
વૈદેહીએ આવું કહ્યાથી, લક્ષ્મણ ગુસ્સે લાલ આંખો અને કંપતા હોઠ સાથે આશ્રમમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
એવં બ્રુવાણં સૌમિત્રિં રામઃ સંતાપમોહિતઃ। અબ્રવીદ્ દુષ્કૃતં સૌમ્ય તાં વિના ત્વમિહાગતઃ
આવી રીતે બોલતા સૌમિત્રને, દુઃખ અને ગૂંચવણમાં પડેલા રામે કહ્યું: 'હે સૌમ્ય, તું એના વિના અહીં આવીને પાપ કર્યું છે.'
જાનન્નપિ સમર્થં માં રક્ષસામપવારણે। અનેન ક્રોધવાક્યેન મૈથિલ્યા નિર્ગતો ભવાન્
તને ખબર હોવા છતાં કે હું રાક્ષસોથી બચાવવા સક્ષમ છું, તું માઈથિલીના ગુસ્સાના શબ્દોથી અહીં આવ્યો.
નહિ તે પરિતુષ્યામિ ત્યક્ત્વા યદસિ મૈથિલીમ્। ક્રુદ્ધાયાઃ પરુષં શ્રુત્વા સ્ત્રિયા યત્ ત્વમિહાગતઃ
હું તારા પર પ્રસન્ન નથી, કારણ કે તું માઈથિલીને છોડી અહીં આવી ગયો, માત્ર ગુસ્સે ભરેલી સ્ત્રીના કઠોર શબ્દો સાંભળી.