પતિત્વમમરાણાં હિ પૃથિવ્યાશ્ચાપિ લક્ષ્મણ। વિના તાં તપનીયાભાં નેચ્છેયં જનકાત્મજામ્
લક્ષ્મણ, એ જનકનંદિની સોનાની જેમ તેજસ્વી છે. એ વિના તો મને દેવલોકનું કે પૃથ્વીનું રાજપણું પણ ન ગમે.
કચ્ચિજ્જીવતિ વૈદેહી પ્રાણૈઃ પ્રિયતરા મમ। કચ્ચિત્ પ્રવ્રાજનં વીર ન મે મિથ્યા ભવિષ્યતિ
મારા માટે પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય વૈદેહી જીવતી હશે ને? વીર, શું મારું વનવાસ વ્યર્થ નહીં જાય?
સીતાનિમિત્તં સૌમિત્રે મૃતે મયિ ગતે ત્વયિ। કચ્ચિત્ સકામા કૈકેયી સુખિતા સા ભવિષ્યતિ
સૌમિત્ર, જો સીતાજી માટે હું મરી જાઉં અને તું પણ ન રહે, તો શું કૈકેયી ખુશ અને સંતોષી થશે?
સપુત્રરાજ્યાં સિદ્ધાર્થાં મૃતપુત્રા તપસ્વિની। ઉપસ્થાસ્યતિ કૌસલ્યા કચ્ચિત્ સૌમ્યેન કૈકયીમ્
જેણે પોતાનો દીકરો અને રાજ્ય ગુમાવ્યું છે એવી સૌમ્ય કૌશલ્યા, જે તપસ્વિ બની ગઈ છે, શું પોતાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરનારી કૈકેયીની સેવા કરશે?
યદિ જીવતિ વૈદેહી ગમિષ્યામ્યાશ્રમં પુનઃ। સંવૃત્તા યદિ વૃત્તા સા પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામિ લક્ષ્મણ
જો વૈદેહી જીવતી હશે તો હું ફરી આશ્રમમાં જઈશ; પણ જો એ નથી રહી, લક્ષ્મણ, તો હું પણ જીવતો નહીં રહી શકું.
યદિ મામાશ્રમગતં વૈદેહી નાભિભાષતે। પુરઃ પ્રહસિતા સીતા વિનશિષ્યામિ લક્ષ્મણ
લક્ષ્મણ, જો હું આશ્રમમાં જઈને પણ, હસતી સીતાજી મને બોલશે નહીં, તો હું જીવતો નહીં રહી શકું.
બ્રૂહિ લક્ષ્મણ વૈદેહી યદિ જીવતિ વા ન વા। ત્વયિ પ્રમત્તે રક્ષોભિર્ભક્ષિતા વા તપસ્વિની
લક્ષ્મણ, મને સાચું કહેજે—વૈદેહી જીવતી છે કે નહીં? તું ધ્યાન ન આપ્યું ત્યારે, શું રાક્ષસોએ એ તપસ્વિ સ્ત્રીને ખાઈ નાખી હશે?
સુકુમારી ચ બાલા ચ નિત્યં ચાદુઃખભાગિની। મદ્વિયોગેન વૈદેહી વ્યક્તં શોચતિ દુર્મનાઃ
વૈદેહી તો ખૂબ નાજુક અને નાની ઉંમરની છે, અને કદી દુઃખ જોયું નથી. મારી વિયોગમાં એ ચોક્કસ દુઃખી મનથી રડતી હશે.
સર્વથા રક્ષસા તેન જિહ્મેન સુદુરાત્મના। વદતા લક્ષ્મણેત્યુચ્ચૈસ્તવાપિ જનિતં ભયમ્
નિષ્ઠુર અને દોષી રાક્ષસે, 'લક્ષ્મણ' કહીને જોરથી બૂમ પાડી, એથી તમને ભય લાગ્યો.
શ્રુતશ્ચ મન્યે વૈદેહ્યા સ સ્વરઃ સદૃશો મમ। ત્રસ્તયા પ્રેષિતસ્ત્વં ચ દ્રષ્ટું માં શીઘ્રમાગતઃ
મને લાગે છે કે વૈદેહીનો અવાજ મારા જેવો જ હતો, અને ડરીને તેણે તમને મારી પાસે જલદી આવવા મોકલ્યા.
સર્વથા તુ કૃતં કષ્ટં સીતામુત્સૃજતા વને। પ્રતિકર્તું નૃશંસાનાં રક્ષસાં દત્તમન્તરમ્
વનમાં સીતાને એકલી છોડી દેવું એ ખરેખર મોટું દુઃખદ કામ થયું, એથી ક્રૂર રાક્ષસોને દુષ્કર્મ કરવા મોકો મળી ગયો.
દુઃખિતાઃ ખરઘાતેન રાક્ષસાઃ પિશિતાશનાઃ। તૈઃ સીતા નિહતા ઘોરૈર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
ખરાના વધથી દુઃખી થયેલા માંસખોર રાક્ષસોએ જરુર સીતાનો નાશ કર્યો હશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
અહોઽસ્મિ વ્યસને મગ્નઃ સર્વથા રિપુનાશન। કિં ત્વિદાનીં કરિષ્યામિ શઙ્કે પ્રાપ્તવ્યમીદૃશમ્
હાય! હું તો દુઃખમાં ગરકાવ થયો છું, દુશ્મનોનો નાશ કરનાર; હવે હું શું કરું? મને લાગે છે આવું દુઃખ તો મારા ભાગ્યમાં જ હતું.
ઇતિ સીતાં વરારોહાં ચિન્તયન્નેવ રાઘવઃ। આજગામ જનસ્થાનં ત્વરયા સહલક્ષ્મણઃ
આ રીતે સીતાની ચિંતા કરતાં રાઘવ, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીની વાત મનમાં રાખી, લક્ષ્મણ સાથે જલદી જનસ્થાન તરફ દોડ્યો.
વિગર્હમાણોઽનુજમાર્તરૂપં ક્ષુધાશ્રમેણૈવ પિપાસયા ચ। વિનિઃશ્વસન્ શુષ્કમુખો વિષણ્ણઃ પ્રતિશ્રયં પ્રાપ્ય સમીક્ષ્ય શૂન્યમ્
પોતાના નાના ભાઈને ઉગ્ર શબ્દોમાં ઠપકો આપતો, દુઃખી દેખાતો, ભૂખ અને તરસથી થાકેલો, ઊંડી શ્વાસો લેતો, સુકાઈ ગયેલા મોઢાથી, ઉદાસ થઈ, જ્યારે આશ્રમ પાસે પહોંચ્યો ત્યારે એ ખાલી જોઈને વધુ દુઃખી થયો.
સ્વમાશ્રમં સ પ્રવિગાહ્ય વીરો વિહારદેશાનનુસૃત્ય કાંશ્ચિત્। એતત્તદિત્યેવ નિવાસભૂમૌ પ્રહૃષ્ટરોમા વ્યથિતો બભૂવ
એ વીર પોતાના આશ્રમમાં પ્રવેશી, જ્યાં સીતાએ ફરમાવ્યું હતું એ જગ્યાઓ શોધી, અને નિવાસસ્થાન ઓળખી, તેના રોમકૂપ ઊભા થઈ ગયા અને તે દુઃખથી ભરાઈ ગયો.
thumb|એકોનષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે એકોનષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો ઓગણસઠમો સર્ગ સાંભળો.
અથાશ્રમાદુપાવૃત્તમન્તરા રઘુનન્દનઃ। પરિપપ્રચ્છ સૌમિત્રિં રામો દુઃખાદિદં વચઃ
પછી આશ્રમમાંથી પાછા ફરતાં રઘુનંદન રામે દુઃખથી ભરેલા શબ્દોમાં સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને પૂછ્યું.
તમુવાચ કિમર્થં ત્વમાગતોઽપાસ્ય મૈથિલીમ્। યદા સા તવ વિશ્વાસાદ્ વને વિરહિતા મયા
રામે પૂછ્યું: 'તમે માઇથિલી સીતાને છોડી કેમ આવ્યા, જ્યારે એ મારા કારણે વનમાં એકલી રહી હતી અને તમને વિશ્વાસથી સાથે રાખી હતી?'
દૃષ્ટ્વૈવાભ્યાગતં ત્વાં મે મૈથિલીં ત્યજ્ય લક્ષ્મણ। શઙ્કમાનં મહત્ પાપં યત્સત્યં વ્યથિતં મનઃ
લક્ષ્મણ, જ્યારે મેં જોયું કે તમે માઇથિલીને છોડી પાછા આવ્યા છો, ત્યારે મને મોટું અપશકુન થવાનું ભય થયું અને મારું મન ખૂબ દુઃખી થઈ ગયું.
સ્ફુરતે નયનં સવ્યં બાહુશ્ચ હૃદયં ચ મે। દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણ દૂરે ત્વાં સીતાવિરહિતં પથિ
લક્ષ્મણ, જ્યારે હું તમને સીતાવિહિન રસ્તે દૂર જોઈ રહ્યો છું, ત્યારે મારું ડાબું આંખ, ડાબું હાથ અને હૃદય ધડકતું રહે છે.
એવમુક્તસ્તુ સૌમિત્રિર્લક્ષ્મણઃ શુભલક્ષણઃ। ભૂયો દુઃખસમાવિષ્ટો દુઃખિતં રામમબ્રવીત્
આવી રીતે કહેતાં, શુભ લક્ષણો ધરાવતો સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ પણ દુઃખથી ઘેરાઈ ગયો અને દુઃખી રામને ફરી બોલ્યો.
ન સ્વયં કામકારેણ તાં ત્યક્ત્વાહમિહાગતઃ। પ્રચોદિતસ્તયૈવોગ્રૈસ્ત્વત્સકાશમિહાગતઃ
હું મારી ઈચ્છાથી સીતાને છોડી અહીં આવ્યો નથી; એના કઠોર શબ્દોથી મજબૂર થઈને જ હું તમારી પાસે આવ્યો છું.
આર્યેણેવ પરિક્રુષ્ટં લક્ષ્મણેતિ સુવિસ્વરમ્। પરિત્રાહીતિ યદ્વાક્યં મૈથિલ્યાસ્તચ્છ્રુતિં ગતમ્
એણે 'લક્ષ્મણ' કહીને ઉંચા અવાજે બૂમ પાડી, જાણે કોઈ વડીલ ગુસ્સે બોલ્યા હોય, અને 'મને બચાવો' એમ કહ્યું એ શબ્દો મારા કાન સુધી પહોંચ્યા.
સા તમાર્તસ્વરં શ્રુત્વા તવ સ્નેહેન મૈથિલી। ગચ્છ ગચ્છેતિ મામાશુ રુદતી ભયવિક્લવા
તમારો દુઃખદ અવાજ સાંભળી, માઇથિલી સીતાએ તમારા માટે પ્રેમથી, ભયથી કાંપતી અને રડતી, વારંવાર મને જલદી જવા કહ્યું.
પ્રચોદ્યમાનેન મયા ગચ્છેતિ બહુશસ્તયા। પ્રત્યુક્તા મૈથિલી વાક્યમિદં તત્ પ્રત્યયાન્વિતમ્
એના વારંવાર કહેવા છતાં, જ્યારે એ મને જવા દબાણ કરતી હતી, ત્યારે મેં માઇથિલીને આશ્વાસન આપતાં આ શબ્દો કહ્યા.
ન તત્ પશ્યામ્યહં રક્ષો યદસ્ય ભયમાવહેત્। નિર્વૃતા ભવ નાસ્ત્યેતત્ કેનાપ્યેતદુદાહૃતમ્
હું અહીં કોઈ રાક્ષસ નથી જોતો કે જે આવું ભય પેદા કરે. તું નિડર રહીશ, આવું કશુંયે કદી થયું નથી.
વિગર્હિતં ચ નીચં ચ કથમાર્યોઽભિધાસ્યતિ। ત્રાહીતિ વચનં સીતે યસ્ત્રાયેત્ ત્રિદશાનપિ
જે ભગવાન સુધીનું રક્ષણ કરી શકે છે, એ આર્ય પુરુષ કદી આવી નીચ અને લાજવંતી વાત, 'સીતે, બચાવો' કેમ બોલી શકે?
કિંનિમિત્તં તુ કેનાપિ ભ્રાતુરાલમ્બ્ય મે સ્વરમ્। વિસ્વરં વ્યાહૃતં વાક્યં લક્ષ્મણ ત્રાહિ મામિતિ
લક્ષ્મણ, મારા ભાઈનો અવાજ લઇને, એ પણ તૂટેલા સ્વરે, 'લક્ષ્મણ, મને બચાવ' એમ કોણે અને કયા કારણથી બોલાવ્યું?
રાક્ષસેનેરિતં વાક્યં ત્રાસાત્ ત્રાહીતિ શોભને। ન ભવત્યા વ્યથા કાર્યા કુનારીજનસેવિતા
'મને બચાવ', આ ભયથી રાક્ષસે બોલાવેલું છે, હે કલ્યાણી, તારે એથી દુઃખી થવું જોઈએ નહીં, કારણ કે આવું દુષ્ટ સ્ત્રીઓના વર્તનમાં હોય છે.