જલપ્રપાતાસ્રમુખાઃ શૃઙ્ગૈરુચ્છ્રિતબાહુભિઃ। સીતાયાં હ્રિયમાણાયાં વિક્રોશન્તીવ પર્વતાઃ
પર્વતો, જેમના ઝરણાં મોઢા જેવા અને શિખરો હાથ ઊંચક્યા જેવા લાગતા, સીતાને લઈ જવામાં આવી રહી છે ત્યારે જાણે રડતા હોય એમ લાગ્યા.
હ્રિયમાણાં તુ વૈદેહીં દૃષ્ટ્વા દીનો દિવાકરઃ। પ્રવિધ્વસ્તપ્રભઃ શ્રીમાનાસીત્ પાણ્ડુરમણ્ડલઃ
વૈદેહીને અપહરણ કરતાં જોઈને, તેજસ્વી અને દુઃખી સૂર્યદેવનો કાંતિ ઓછી પડી ગઈ અને તેમનું મંડળ ફિક્કું દેખાવું લાગ્યું.
નાસ્તિ ધર્મઃ કુતઃ સત્યં નાર્જવં નાનૃશંસતા। યત્ર રામસ્ય વૈદેહીં સીતાં હરતિ રાવણઃ
જ્યાં રાવણ રામની વૈદેહી સીતાનું અપહરણ કરે છે, ત્યાં ન તો ધર્મ છે, ન સત્ય, ન સીધાઈ, ન દયાળુતા.
ઇતિ ભૂતાનિ સર્વાણિ ગણશઃ પર્યદેવયન્। વિત્રસ્તકા દીનમુખા રુરુદુર્મૃગપોતકાઃ
આ રીતે બધાં જીવ જૂથોમાં દુઃખ વ્યક્ત કરતાં, ડરાયેલા અને ઉદાસ ચહેરાવાળા નાના પ્રાણીઓ રડવા લાગ્યા.
ઉદ્વીક્ષ્યોદ્વીક્ષ્ય નયનૈર્ભયાદિવ વિલક્ષણૈઃ। સુપ્રવેપિતગાત્રાશ્ચ બભૂવુર્વનદેવતાઃ
વનદેવતાઓના શરીર ખૂબ કાંપતા હતા, તેઓ ભયભીત અને ગભરાયેલા આંખોથી વારંવાર જોઈ રહ્યાં હતા.
વિક્રોશન્તીં દૃઢં સીતાં દૃષ્ટ્વા દુઃખં તથા ગતામ્। તાં તુ લક્ષ્મણ રામેતિ ક્રોશન્તીં મધુરસ્વરામ્
સીતાને જોરથી રડતી, દુઃખમાં ડૂબેલી, 'રામ, લક્ષ્મણ' એમ મીઠા અવાજે પુકારતી જોઈને—
અવેક્ષમાણાં બહુશો વૈદેહીં ધરણીતલમ્। સ તામાકુલકેશાન્તાં વિપ્રમૃષ્ટવિશેષકામ્। જહારાત્મવિનાશાય દશગ્રીવો મનસ્વિનીમ્
એ દશમુખ રાવણે, વારંવાર ધરતી તરફ જોતી, વાળ વિખરાયેલા અને આભૂષણ ખસેડાયેલા વૈદેહીને, પોતાના વિનાશ માટે, પકડી લીધી.
તતસ્તુ સા ચારુદતી શુચિસ્મિતા વિનાકૃતા બન્ધુજનેન મૈથિલી। અપશ્યતી રાઘવલક્ષ્મણાવુભૌ વિવર્ણવક્ત્રા ભયભારપીડિતા
પછી એ સુંદર સ્મિતવાળી, નિર્દોષ માઇથિલી, પોતાના સગાં વિના, ડરીને, ફિક્કા ચહેરે, રાઘવ અને લક્ષ્મણને શોધતી રહી.
thumb|ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકી રામાયણના અરણ્યકાંડનો ત્રિપંચાશિતમો સર્ગ સાંભળો.
ખમુત્પતન્તં તં દૃષ્ટ્વા મૈથિલી જનકાત્મજા। દુઃખિતા પરમોદ્વિગ્ના ભયે મહતિ વર્તિની
આકાશમાં ઉડતો રાવણને જોઈને, જનકનંદિની માઇથિલી ખૂબ દુઃખી અને અત્યંત ગભરાઈ ગઈ, અને ભારે ભયમાં પડી ગઈ.
રોષરોદનતામ્રાક્ષી ભીમાક્ષં રાક્ષસાધિપમ્। રુદતી કરુણં સીતા હ્રિયમાણા તમબ્રવીત્
રોષ અને રડવાથી આંખો લાલ થયેલી સીતાએ, જ્યારે રાક્ષસરાજ રાવણ તેને લઈ જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે દુઃખથી રડતાં કહ્યું—
ન વ્યપત્રપસે નીચ કર્મણાનેન રાવણ। જ્ઞાત્વા વિરહિતાં યો માં ચોરયિત્વા પલાયસે
રાવણ, તું એવું નીચ કામ કરીને શરમ નથી આવતી? જાણીને કે હું એકલી છું, તું મને ચોરીને લઈ જાય છે અને પલાયન કરે છે.
ત્વયૈવ નૂનં દુષ્ટાત્મન્ ભીરુણા હર્તુમિચ્છતા। મમાપવાહિતો ભર્તા મૃગરૂપેણ માયયા
નિશ્ચયે, દુષ્ટ મનવાળો અને ડરપોક તું જ, મને અપહરણ કરવા માગતો હતો, એટલે હરણનું રૂપ ધારણ કરીને મારા પતિને દૂર લઈ ગયો.
યો હિ મામુદ્યતસ્ત્રાતું સોઽપ્યયં વિનિપાતિતઃ। ગૃધ્રરાજઃ પુરાણોઽસૌ શ્વશુરસ્ય સખા મમ
જે મને બચાવવા ઊભો રહ્યો હતો, એ જૂનો ગૃધ્રરાજ, મારા સસરાના મિત્ર, એ પણ હવે તારી હાથે પડી ગયો છે.
પરમં ખલુ તે વીર્યં દૃશ્યતે રાક્ષસાધમ। વિશ્રાવ્ય નામધેયં હિ યુદ્ધે નાસ્મિ જિતા ત્વયા
રાક્ષસોમાં સૌથી નીચ, તારી હિંમત ખરેખર હવે દેખાઈ રહી છે—કારણ કે તું નામ જાહેર કરીને પણ યુદ્ધમાં મને જીત્યો નથી.
ઈદૃશં ગર્હિતં કર્મ કથં કૃત્વા ન લજ્જસે। સ્ત્રિયાશ્ચાહરણં નીચ રહિતે ચ પરસ્ય ચ
આવું નિંદનીય કામ કરીને, બીજાના પત્નીને ગુપ્ત રીતે અપહરણ કરીને, તને શરમ કેમ નથી આવતી, હે નીચ?
કથયિષ્યન્તિ લોકેષુ પુરુષાઃ કર્મ કુત્સિતમ્। સુનૃશંસમધર્મિષ્ઠં તવ શૌટીર્યમાનિનઃ
દુનિયામાં લોકો તારા આ કર્મને નિંદનીય કહેશે—ક્રૂર અને અધર્મથી ભરેલું, ભલે તું પોતાને બહાદુર ગણાવતો હોય.
ધિક્ તે શૌર્યં ચ સત્ત્વં ચ યત્ત્વયા કથિતં તદા। કુલાક્રોશકરં લોકે ધિક્ તે ચારિત્રમીદૃશમ્
તારા所谓 શૌર્ય અને સ્વભાવ પર શરમ આવે છે; આવું વર્તન તો તારા કુળને પણ બદનામ કરે છે—એવું આચરણ તને શોભતું નથી.
કિં શક્યં કર્તુમેવં હિ યજ્જવેનૈવ ધાવસિ। મુહૂર્તમપિ તિષ્ઠ ત્વં ન જીવન્ પ્રતિયાસ્યસિ
તું એટલી ઝડપથી ભાગી રહ્યો છે કે હવે શું કરી શકાય? એક ક્ષણ માટે ઊભો રહીને બતાવ, જીવતો પાછો નહીં ફરશે.
નહિ ચક્ષુઃપથં પ્રાપ્ય તયોઃ પાર્થિવપુત્રયોઃ। સસૈન્યોઽપિ સમર્થસ્ત્વં મુહૂર્તમપિ જીવિતુમ્
એ બંને રાજકુમારોની નજરમાં આવી ગયા પછી, તું તારી સેનાની સાથે પણ એક ક્ષણ માટે જીવતો રહી શકતો નથી.
ન ત્વં તયોઃ શરસ્પર્શં સોઢું શક્તઃ કથંચન। વને પ્રજ્વલિતસ્યેવ સ્પર્શમગ્નેર્વિહંગમઃ
તારે એમના તીક્ષ્ણ બાણો સહન કરી શકાય એમ નથી, જેમ કે જંગલમાં સળગતી આગનો સ્પર્શ કોઈ પક્ષી સહન કરી શકે નહીં.
સાધુ કૃત્વાઽઽત્મનઃ પથ્યં સાધુ માં મુઞ્ચ રાવણ। મત્પ્રધર્ષણસંક્રુદ્ધો ભ્રાત્રા સહ પતિર્મમ
રાવણ, તારા સારા માટે મને છોડ દે. મારા અપમાનથી કુપિત થયેલા મારા પતિ અને તેમના ભાઈ તારો અંત લાવશે.
વિધાસ્યતિ વિનાશાય ત્વં માં યદિ ન મુઞ્ચસિ। યેન ત્વં વ્યવસાયેન બલાન્માં હર્તુમિચ્છસિ
જો તું મને છોડતો નથી તો એ જ દૃઢ નિશ્ચયથી, જેને લીધે તું મને બળજબરીથી લઈ જવાનો વિચાર કર્યો છે, એ તારો વિનાશ લાવશે.
વ્યવસાયસ્તુ તે નીચ ભવિષ્યતિ નિરર્થકઃ। નહ્યહં તમપશ્યન્તી ભર્તારં વિબુધોપમમ્
હે નીચ, તારો આ નિશ્ચય વ્યર્થ જ જશે; કેમ કે હું મારા દેવસમાન પતિને જોઈ શકતી નથી, દુશ્મનના વશમાં રહીને વધુ સમય જીવતી રહી શકીશ નહીં.
ઉત્સહે શત્રુવશગા પ્રાણાન્ ધારયિતું ચિરમ્। ન નૂનં ચાત્મનઃ શ્રેયઃ પથ્યં વા સમવેક્ષસે
શત્રુના વશમાં રહીને, પતિ વિના, હું લાંબા સમય સુધી જીવતી રહી શકીશ નહીં; નિશ્ચિતપણે તું તારા સારા કે હિતની વિચારણા કરતો નથી.
મૃત્યુકાલે યથા મર્ત્યો વિપરીતાનિ સેવતે। મુમૂર્ષૂણાં તુ સર્વેષાં યત્ પથ્યં તન્ન રોચતે
મૃત્યુના સમયે માણસ જેમ ઉલટાં કામ કરે છે, તેમ જ મરવા ઇચ્છતા બધા લોકો માટે જે સારા હોય છે, એ તેમને ગમતું નથી.
પશ્યામીહ હિ કણ્ઠે ત્વાં કાલપાશાવપાશિતમ્। યથા ચાસ્મિન્ ભયસ્થાને ન બિભેષિ નિશાચર
હું તને અહીં જ, ગળામાં મૃત્યુના ફાંસામાં બંધાયેલો જોઈ રહી છું; છતાં, આ ભયજનક સમયે પણ, હે રાત્રિચર, તને ડર લાગતો નથી.
વ્યક્તં હિરણ્મયાંસ્ત્વં હિ સમ્પશ્યસિ મહીરુહાન્। નદીં વૈતરણીં ઘોરાં રુધિરૌઘવિવાહિનીમ્
નિષ્ઠિતપણે, તું હવે સોનાની ઝાડો અને ભયાનક વૈતરણી નદી, જે લોહીની ધારા વહાવે છે, એ બધું જોઈ રહ્યો છે.
ખડ્ગપત્રવનં ચૈવ ભીમં પશ્યસિ રાવણ। તપ્તકાઞ્ચનપુષ્પાં ચ વૈદૂર્યપ્રવરચ્છદામ્
રાવણ, તું ભયાનક તલવારની પાંદડાવાળું જંગલ અને તપેલા સોનાના ફૂલો તથા ઉત્તમ વૈદૂર્યથી ઢંકાયેલું જંગલ પણ જોઈ રહ્યો છે.
દ્રક્ષ્યસે શાલ્મલીં તીક્ષ્ણામાયસૈઃ કણ્ટકૈશ્ચિતામ્। નહિ ત્વમીદૃશં કૃત્વા તસ્યાલીકં મહાત્મનઃ
તારે તીક્ષ્ણ લોખંડના કાંટાવાળું શાલમળીનું ઝાડ પણ જોવા મળશે; કેમ કે તું જે મહાન આત્મા પર આવું દુષ્કર્મ કર્યું છે, તેનું ફળ તને ભોગવવું જ પડશે.