તતસ્તુ તં પત્રરથં મહીતલે નિપાતિતં રાવણવેગમર્દિતમ્। પુનશ્ચ સંગૃહ્ય શશિપ્રભાનના રુરોદ સીતા જનકાત્મજા તદા
પછી જનકનંદિની સીતા, ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતી, જમીન પર પડેલા અને રાવણના બળથી હરાવાયેલા પંખીને ફરીથી હૃદયથી લગાડી રડવા લાગી.
thumb|દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો બાવનમો સર્ગ સાંભળો.
સા તુ તારાધિપમુખી રાવણેન નિરીક્ષ્ય તમ્। ગૃધ્રરાજં વિનિહતં વિલલાપ સુદુઃખિતા
ત્યારે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી સીતા, રાવણના હાથે મારાયેલા ગૃધ્રરાજને જોઈને ખૂબ દુઃખી થઈને વિલાપ કરવા લાગી.
નિમિત્તં લક્ષણં સ્વપ્નં શકુનિસ્વરદર્શનમ્। અવશ્યં સુખદુઃખેષુ નરાણાં પરિદૃશ્યતે
માનવજીવનમાં સુખ કે દુઃખ આવે ત્યારે નિશાનીઓ, સ્વપ્નો, પક્ષીઓના અવાજ અને અન્ય સંકેતો અવશ્ય દેખાય છે.
ન નૂનં રામ જાનાસિ મહદ્વ્યસનમાત્મનઃ। ધાવન્તિ નૂનં કાકુત્સ્થ મદર્થં મૃગપક્ષિણઃ
રામ, તું ચોક્કસપણે તારા પર આવેલા મોટા દુઃખને જાણતો નથી; કાકુત્સ્થ, મારા માટે જ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ દોડી રહ્યા છે.
અયં હિ કૃપયા રામ માં ત્રાતુમિહ સંગતઃ। શેતે વિનિહતો ભૂમૌ મમાભાગ્યાદ્ વિહંગમઃ
આ પંખી દયા કરીને મને બચાવવા અહીં આવ્યું હતું, પણ મારા દુર્ભાગ્યથી હવે જમીન પર મરેલું પડ્યું છે.
ત્રાહિ મામદ્ય કાકુત્સ્થ લક્ષ્મણેતિ વરાઙ્ગના। સુસંત્રસ્તા સમાક્રન્દચ્છૃણ્વતાં તુ યથાન્તિકે
"હવે મને બચાવો, કાકુત્સ્થ! લક્ષ્મણ!" એવી ભયભીત અને શ્રેષ્ઠ નારી, નજીકમાં કોઈ સાંભળે એવી આશાએ, જોરથી પોકારવા લાગી.
તાં ક્લિષ્ટમાલ્યાભરણાં વિલપન્તીમનાથવત્। અભ્યધાવત વૈદેહીં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ
માલા અને આભૂષણો વિખેરાઈ ગયેલી, અનાથની જેમ રડતી વૈદેહી પાસે રાક્ષસાધિપતિ રાવણ દોડતો આવ્યો.
તાં લતામિવ વેષ્ટન્તીમાલિઙ્ગન્તીં મહાદ્રુમાન્। મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ બહુશઃ પ્રાપ તાં રાક્ષસાધિપઃ
મોટા વૃક્ષોને વળગી રહેલી વેલ જેવી, તે વારંવાર "મને છોડો, મને છોડો" કહીને રડતી રહી, પણ રાક્ષસાધિપતિએ તેને પકડી લીધી.
ક્રોશન્તીં રામ રામેતિ રામેણ રહિતાં વને। જીવિતાન્તાય કેશેષુ જગ્રાહાન્તકસંનિભઃ
વનમાં "રામ! રામ!" કહીને રડતી, રામ વિના એકલી પડેલી સીતાને, મૃત્યુ સમાન દેખાતા રાવણે વાળ પકડીને ખેંચી લીધી, જાણે તેના જીવનનો અંત આવી ગયો હોય.
પ્રધર્ષિતાયાં વૈદેહ્યાં બભૂવ સચરાચરમ્। જગત્ સર્વમમર્યાદં તમસાન્ધેન સંવૃતમ્
જ્યારે વૈદેહીનું અપમાન થયું, ત્યારે આખું જગત—ચલતું અને અચલ—નિયમ વિહિન બની ગયું અને ઘન અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું.
ન વાતિ મારુતસ્તત્ર નિષ્પ્રભોઽભૂદ્ દિવાકરઃ। દૃષ્ટ્વા સીતાં પરામૃષ્ટાં દેવો દિવ્યેન ચક્ષુષા
ત્યાં પવન ચાલતો રહ્યો નહીં અને સૂર્ય પણ તેજહીન થઈ ગયો, કારણ કે દેવતાઓએ પોતાના દૈવી દ્રષ્ટિથી સીતાને પકડાતી જોઈ.
કૃતં કાર્યમિતિ શ્રીમાન્ વ્યાજહાર પિતામહઃ। પ્રહૃષ્ટા વ્યથિતાશ્ચાસન્ સર્વે તે પરમર્ષયઃ
પછી પિતામહે કહ્યું: 'કાર્ય પૂર્ણ થયું', અને બધા મહર્ષિઓમાં આનંદ અને દુઃખ બંને ભાવો ઉદ્ભવ્યા.
દૃષ્ટ્વા સીતાં પરામૃષ્ટાં દણ્ડકારણ્યવાસિનઃ। રાવણસ્ય વિનાશં ચ પ્રાપ્તં બુદ્ધ્વા યદૃચ્છયા
દંડકવનના રહેવાસીઓએ, સીતાને પકડાતી જોઈ અને સંજોગવશાત રાવણના વિનાશનો સમય આવી ગયો છે એવું સમજ્યું.
સ તુ તાં રામ રામેતિ રુદતીં લક્ષ્મણેતિ ચ। જગામાદાય ચાકાશં રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ
પણ રાક્ષસોના રાજા રાવણે, 'રામ! લક્ષ્મણ!' કહીને રડતી સીતાને પકડી અને આકાશમાં લઈ ગયો.
તપ્તાભરણવર્ણાઙ્ગી પીતકૌશેયવાસિની। રરાજ રાજપુત્રી તુ વિદ્યુત્સૌદામની યથા
પીતાંવર્ણના રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી અને તપેલા સોનાની જેમ ઝગમગતી રાજકુમારી, વાદળોમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી લાગી.
ઉદ્ધૂતેન ચ વસ્ત્રેણ તસ્યાઃ પીતેન રાવણઃ। અધિકં પરિબભ્રાજ ગિરિર્દીપ્ત ઇવાગ્નિના
પીતાંવર્ણના વસ્ત્ર પવનમાં ફરકતા, સીતાએ રાવણને વધુ તેજસ્વી બનાવી દીધો, જાણે અગ્નિથી પ્રજ્વલિત પર્વત હોય.
તસ્યાઃ પરમકલ્યાણ્યાસ્તામ્રાણિ સુરભીણિ ચ। પદ્મપત્રાણિ વૈદેહ્યા અભ્યકીર્યન્ત રાવણમ્
અતિ શુભલક્ષણી અને સુગંધિત, લાલ કમળની પાંદડીઓ જેવી, વૈદેહીની પાંદડીઓ રાવણ પર વરસી રહી હતી.
તસ્યાઃ કૌશેયમુદ્ધૂતમાકાશે કનકપ્રભમ્। બભૌ ચાદિત્યરાગેણ તામ્રમભ્રમિવાતપે
તેણીનું પીળું રેશમી વસ્ત્ર આકાશમાં લહેરાતું, સોનાની જેમ તેજસ્વી લાગતું હતું. તે વસ્ત્ર સૂર્યના પ્રકાશમાં લાલ વાદળ જેવું ચમકતું હતું.
તસ્યાસ્તદ્ વિમલં વક્ત્રમાકાશે રાવણાઙ્કગમ્। ન રરાજ વિના રામં વિનાલમિવ પઙ્કજમ્
રાવણની ગોદમાં પડેલું તેનું નિર્મળ મુખ આકાશમાં રામ વિના કદી તેજ આપતું નહોતું, જેમ ડાળ વિના કમળ સુકાઈ જાય છે તેમ.
બભૂવ જલદં નીલં ભિત્ત્વા ચન્દ્ર ઇવોદિતઃ। સુલલાટં સુકેશાન્તં પદ્મગર્ભાભમવ્રણમ્
તેનું સુંદર કપાળ, સુંદર વાળની રેખા અને કમળના હૃદય જેવું નિર્દોષ ચહેરું, નિલા વાદળમાંથી નીકળતા ચંદ્ર જેવું દેખાતું હતું.
શુક્લૈઃ સુવિમલૈર્દન્તૈઃ પ્રભાવદ્ભિરલંકૃતમ્। તસ્યાઃ સુનયનં વક્ત્રમાકાશે રાવણાઙ્કગમ્
તેના ચહેરા પર ચમકતા, નિર્મળ સફેદ દાંત અને સુંદર આંખો તેની શોભા વધારતા હતા; રાવણની ગોદમાં તેનું ચહેરું આકાશમાં તેજ પામતું હતું.
રુદિતં વ્યપમૃષ્ટાસ્રં ચન્દ્રવત્ પ્રિયદર્શનમ્। સુનાસં ચારુતામ્રોષ્ઠમાકાશે હાટકપ્રભમ્
રડવાથી ભીંજાયેલા, પણ હવે આંસુ પુંછાયેલા તેના ચહેરા પર ચંદ્ર જેવી મીઠાશ હતી. સુંદર નાક અને લાલ ઓઠવાળા તે ચહેરે આકાશમાં સોનાની જેમ ઝગમગતું હતું.
રાક્ષસેન્દ્રસમાધૂતં તસ્યાસ્તદ્ વદનં શુભમ્। શુશુભે ન વિના રામં દિવા ચન્દ્ર ઇવોદિતઃ
રાક્ષસોના રાજાએ તેને હલાવ્યું હતું, પણ રામ વિના તેનું સુંદર ચહેરું ચમકતું નહોતું, જેમ દિવસના સમયે ચંદ્ર ફિક્કો લાગે છે તેમ.
સા હેમવર્ણા નીલાઙ્ગં મૈથિલી રાક્ષસાધિપમ્। શુશુભે કાઞ્ચની કાઞ્ચી નીલં ગજમિવાશ્રિતા
હેમવર્ણી વૈદેહી, નિલા શરીરવાળા રાક્ષસાધિપતિને ચુંટી રહી હતી, તે જાણે નીલ ગજ પર પહેરાવેલી સોનાની કમરપટ્ટી જેવી શોભતી હતી.
સા પદ્મપીતા હેમાભા રાવણં જનકાત્મજા। વિદ્યુદ્ ઘનમિવાવિશ્ય શુશુભે તપ્તભૂષણા
જનકનંદિની, કમળ જેવી પીળી અને તેજસ્વી, રાવણમાં વીજળી જેવી પ્રવેશી ગઈ, blazing આભૂષણોથી શોભતી હતી.
તસ્યા ભૂષણઘોષેણ વૈદેહ્યા રાક્ષસેશ્વરઃ। બભૂવ વિમલો નીલઃ સઘોષ ઇવ તોયદઃ
વૈદેહી ના ગળાના ઘંટિયાંઓના ઘોષથી રાક્ષસોના રાજા કાળો અને નિર્મળ જણાતો હતો, જાણે ગર્જનારો મેઘ.
ઉત્તમાઙ્ગચ્યુતા તસ્યાઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ સમન્તતઃ। સીતાયા હ્રિયમાણાયાઃ પપાત ધરણીતલે
જ્યારે સીતાને ખેંચી જવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે તેના માથેથી પડેલા ફૂલોની વરસાદ ચારેય બાજુ ધરતી પર વરસી પડી.
સા તુ રાવણવેગેન પુષ્પવૃષ્ટિઃ સમન્તતઃ। સમાધૂતા દશગ્રીવં પુનરેવાભ્યવર્તત
રાવણની ઝડપથી ફેલાયેલી એ ફૂલોની વરસાદ ફરીથી દશમુખ પાસે આવી પહોંચી.
અભ્યવર્તત પુષ્પાણાં ધારા વૈશ્રવણાનુજમ્। નક્ષત્રમાલા વિમલા મેરું નગમિવોન્નતમ્
વૈશ્વરાણાના ભાઈ પર ફૂલોની ધારા આવી, જાણે નિર્મળ તારાઓની માળા ઊંચા મેરુ પર્વત પર વરસી રહી હોય.