તં ગૃહીત્વા નખૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિદદાર સમન્તતઃ। અધિરૂઢો ગજારોહો યથા સ્યાદ્ દુષ્ટવારણમ્
જટાયુએ તીખા નખોથી રાવણને ચારેય બાજુથી ફાડી નાંખ્યો, જેમ કુશળ મહાવટ વાંધા વાઘને વશ કરે છે.
વિદદાર નખૈરસ્ય તુણ્ડં પૃષ્ઠે સમર્પયન્। કેશાંશ્ચોત્પાટયામાસ નખપક્ષમુખાયુધઃ
પાંખો અને નખો વડે સજ્જ જટાયુએ, ચાંચથી રાવણના પીઠ પર દબાવતાં, તેના વાળ પણ ખેંચી કાઢ્યા.
સ તથા ગૃધ્રરાજેન ક્લિશ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ। અમર્ષસ્ફુરિતોષ્ઠઃ સન્ પ્રાકમ્પત ચ રાક્ષસઃ
પંખીઓના રાજા દ્વારા વારંવાર પીડાતા રાક્ષસ રાવણ ગુસ્સામાં હોઠ કંપાવતો અને આખો દોળાવા લાગ્યો.
સમ્પરિષ્વજ્ય વૈદેહીં વામેનાઙ્કેન રાવણઃ। તલેનાભિજઘાનાર્તો જટાયું ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ
રાવણે વૈદેહીને ડાબા જાંઘ પર બેસાડી, ગુસ્સાથી ભરાઈને પીડાતા જટાયુને તાડીથી માર્યો.
જટાયુસ્તમતિક્રમ્ય તુણ્ડેનાસ્ય ખગાધિપઃ। વામબાહૂન્ દશ તદા વ્યપાહરદરિંદમઃ
પણ પંખીઓના રાજા જટાયુએ ચપળતાથી બચી જતાં, ચાંચ વડે રાવણના ડાબા બાજુના દસ હાથ ફાડી નાંખ્યા.
સંછિન્નબાહોઃ સદ્યો વૈ બાહવઃ સહસાભવન્। વિષજ્વાલાવલીયુક્તા વલ્મીકાદિવ પન્નગાઃ
કાપેલા એ હાથ તરત જ ફરી ઊગી આવ્યા, ઝેરી જ્વાળાઓ સાથે, જેમ વામણમાંથી સાપો બહાર આવે.
તતઃ ક્રોધાદ્ દશગ્રીવઃ સીતામુત્સૃજ્ય વીર્યવાન્। મુષ્ટિભ્યાં ચરણાભ્યાં ચ ગૃધ્રરાજમપોથયત્
પછી દશમુખે ગુસ્સામાં સીતાને બાજુએ ફેંકી, પોતાના મુઠ્ઠી અને પગથી જટાયુ પર આક્રમણ કર્યું.
તતો મુહૂર્તં સંગ્રામો બભૂવાતુલવીર્યયોઃ। રાક્ષસાનાં ચ મુખ્યસ્ય પક્ષિણાં પ્રવરસ્ય ચ
પછી થોડા સમય માટે, રાક્ષસોના મુખ્ય અને પંખીઓના શ્રેષ્ઠ એવા બંને બલવાન વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું.
તસ્ય વ્યાયચ્છમાનસ્ય રામસ્યાર્થે સ રાવણઃ। પક્ષૌ પાદૌ ચ પાર્શ્વૌ ચ ખડ્ગમુદ્ધૃત્ય સોઽચ્છિનત્
જટાયુ રામના હિત માટે લડી રહ્યો હતો ત્યારે, રાવણે તલવાર કાઢી તેના પાંખ, પગ અને બાજુઓ કાપી નાખ્યા.
સ ચ્છિન્નપક્ષઃ સહસા રક્ષસા રૌદ્રકર્મણા। નિપપાત મહાગૃધ્રો ધરણ્યામલ્પજીવિતઃ
રાક્ષસના ભયાનક કાર્યથી પાંખ કપાઈ ગયેલા મહા જટાયુ, જીવની આશા ઓછી રહી, ધરતી પર ઢળી પડ્યો.
તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ ક્ષતજાર્દ્રં જટાયુષમ્। અભ્યધાવત વૈદેહી સ્વબન્ધુમિવ દુઃખિતા
જટાયુને લોહીથી ભીંજાયેલો અને ધરતી પર પડેલો જોઈ, દુઃખી વૈદેહી પોતાના સગા જેવા પ્રેમથી તેની પાસે દોડી ગઈ.
તં નીલજીમૂતનિકાશકલ્પં સપાણ્ડુરોરસ્કમુદારવીર્યમ્। દદર્શ લઙ્કાધિપતિઃ પૃથિવ્યાં જટાયુષં શાન્તમિવાગ્નિદાવમ્
લંકાના રાજાએ ધરતી પર પડેલા જટાયુને, વાદળ જેવો શ્યામ, છાતી ફીકી અને બળવાન, જંગલની આગ શમાય પછી જેમ શાંત પડે તેમ, જોયો.
તતસ્તુ તં પત્રરથં મહીતલે નિપાતિતં રાવણવેગમર્દિતમ્। પુનશ્ચ સંગૃહ્ય શશિપ્રભાનના રુરોદ સીતા જનકાત્મજા તદા
પછી જનકનંદિની સીતા, ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતી, જમીન પર પડેલા અને રાવણના બળથી હરાવાયેલા પંખીને ફરીથી હૃદયથી લગાડી રડવા લાગી.
thumb|દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૩-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અરણ્યકાંડનો બાવનમો સર્ગ સાંભળો.
સા તુ તારાધિપમુખી રાવણેન નિરીક્ષ્ય તમ્। ગૃધ્રરાજં વિનિહતં વિલલાપ સુદુઃખિતા
ત્યારે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી સીતા, રાવણના હાથે મારાયેલા ગૃધ્રરાજને જોઈને ખૂબ દુઃખી થઈને વિલાપ કરવા લાગી.
નિમિત્તં લક્ષણં સ્વપ્નં શકુનિસ્વરદર્શનમ્। અવશ્યં સુખદુઃખેષુ નરાણાં પરિદૃશ્યતે
માનવજીવનમાં સુખ કે દુઃખ આવે ત્યારે નિશાનીઓ, સ્વપ્નો, પક્ષીઓના અવાજ અને અન્ય સંકેતો અવશ્ય દેખાય છે.
ન નૂનં રામ જાનાસિ મહદ્વ્યસનમાત્મનઃ। ધાવન્તિ નૂનં કાકુત્સ્થ મદર્થં મૃગપક્ષિણઃ
રામ, તું ચોક્કસપણે તારા પર આવેલા મોટા દુઃખને જાણતો નથી; કાકુત્સ્થ, મારા માટે જ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ દોડી રહ્યા છે.
અયં હિ કૃપયા રામ માં ત્રાતુમિહ સંગતઃ। શેતે વિનિહતો ભૂમૌ મમાભાગ્યાદ્ વિહંગમઃ
આ પંખી દયા કરીને મને બચાવવા અહીં આવ્યું હતું, પણ મારા દુર્ભાગ્યથી હવે જમીન પર મરેલું પડ્યું છે.
ત્રાહિ મામદ્ય કાકુત્સ્થ લક્ષ્મણેતિ વરાઙ્ગના। સુસંત્રસ્તા સમાક્રન્દચ્છૃણ્વતાં તુ યથાન્તિકે
"હવે મને બચાવો, કાકુત્સ્થ! લક્ષ્મણ!" એવી ભયભીત અને શ્રેષ્ઠ નારી, નજીકમાં કોઈ સાંભળે એવી આશાએ, જોરથી પોકારવા લાગી.
તાં ક્લિષ્ટમાલ્યાભરણાં વિલપન્તીમનાથવત્। અભ્યધાવત વૈદેહીં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ
માલા અને આભૂષણો વિખેરાઈ ગયેલી, અનાથની જેમ રડતી વૈદેહી પાસે રાક્ષસાધિપતિ રાવણ દોડતો આવ્યો.
તાં લતામિવ વેષ્ટન્તીમાલિઙ્ગન્તીં મહાદ્રુમાન્। મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ બહુશઃ પ્રાપ તાં રાક્ષસાધિપઃ
મોટા વૃક્ષોને વળગી રહેલી વેલ જેવી, તે વારંવાર "મને છોડો, મને છોડો" કહીને રડતી રહી, પણ રાક્ષસાધિપતિએ તેને પકડી લીધી.
ક્રોશન્તીં રામ રામેતિ રામેણ રહિતાં વને। જીવિતાન્તાય કેશેષુ જગ્રાહાન્તકસંનિભઃ
વનમાં "રામ! રામ!" કહીને રડતી, રામ વિના એકલી પડેલી સીતાને, મૃત્યુ સમાન દેખાતા રાવણે વાળ પકડીને ખેંચી લીધી, જાણે તેના જીવનનો અંત આવી ગયો હોય.
પ્રધર્ષિતાયાં વૈદેહ્યાં બભૂવ સચરાચરમ્। જગત્ સર્વમમર્યાદં તમસાન્ધેન સંવૃતમ્
જ્યારે વૈદેહીનું અપમાન થયું, ત્યારે આખું જગત—ચલતું અને અચલ—નિયમ વિહિન બની ગયું અને ઘન અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું.
ન વાતિ મારુતસ્તત્ર નિષ્પ્રભોઽભૂદ્ દિવાકરઃ। દૃષ્ટ્વા સીતાં પરામૃષ્ટાં દેવો દિવ્યેન ચક્ષુષા
ત્યાં પવન ચાલતો રહ્યો નહીં અને સૂર્ય પણ તેજહીન થઈ ગયો, કારણ કે દેવતાઓએ પોતાના દૈવી દ્રષ્ટિથી સીતાને પકડાતી જોઈ.
કૃતં કાર્યમિતિ શ્રીમાન્ વ્યાજહાર પિતામહઃ। પ્રહૃષ્ટા વ્યથિતાશ્ચાસન્ સર્વે તે પરમર્ષયઃ
પછી પિતામહે કહ્યું: 'કાર્ય પૂર્ણ થયું', અને બધા મહર્ષિઓમાં આનંદ અને દુઃખ બંને ભાવો ઉદ્ભવ્યા.
દૃષ્ટ્વા સીતાં પરામૃષ્ટાં દણ્ડકારણ્યવાસિનઃ। રાવણસ્ય વિનાશં ચ પ્રાપ્તં બુદ્ધ્વા યદૃચ્છયા
દંડકવનના રહેવાસીઓએ, સીતાને પકડાતી જોઈ અને સંજોગવશાત રાવણના વિનાશનો સમય આવી ગયો છે એવું સમજ્યું.
સ તુ તાં રામ રામેતિ રુદતીં લક્ષ્મણેતિ ચ। જગામાદાય ચાકાશં રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ
પણ રાક્ષસોના રાજા રાવણે, 'રામ! લક્ષ્મણ!' કહીને રડતી સીતાને પકડી અને આકાશમાં લઈ ગયો.
તપ્તાભરણવર્ણાઙ્ગી પીતકૌશેયવાસિની। રરાજ રાજપુત્રી તુ વિદ્યુત્સૌદામની યથા
પીતાંવર્ણના રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી અને તપેલા સોનાની જેમ ઝગમગતી રાજકુમારી, વાદળોમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી લાગી.
ઉદ્ધૂતેન ચ વસ્ત્રેણ તસ્યાઃ પીતેન રાવણઃ। અધિકં પરિબભ્રાજ ગિરિર્દીપ્ત ઇવાગ્નિના
પીતાંવર્ણના વસ્ત્ર પવનમાં ફરકતા, સીતાએ રાવણને વધુ તેજસ્વી બનાવી દીધો, જાણે અગ્નિથી પ્રજ્વલિત પર્વત હોય.
તસ્યાઃ પરમકલ્યાણ્યાસ્તામ્રાણિ સુરભીણિ ચ। પદ્મપત્રાણિ વૈદેહ્યા અભ્યકીર્યન્ત રાવણમ્
અતિ શુભલક્ષણી અને સુગંધિત, લાલ કમળની પાંદડીઓ જેવી, વૈદેહીની પાંદડીઓ રાવણ પર વરસી રહી હતી.